Category Archives: आरोग्य

नैसर्गिक आणि अनैसर्गिक

नैसर्गिक आणि रसायनमुक्त (chemical-free) म्हणजे चांगले असा एक सर्वसाधारण समज आहे. या शब्दांचा अर्थ काय याचा विचार मात्र क्वचितच केला जातो. साधारणतः कारखान्यात बनलेली उत्पादने वापरण्याऐवजी नैसर्गिकपणे अस्तित्वात असलेले साहित्य वापरून बनवलेले खाद्यपदार्थ/ जिन्नस म्हणजे नैसर्गिक किंवा रसायनमुक्त आणि म्हणून हेच चांगले असे मानले जाते. खरे तर दहावीपर्यंत शाळा शिकलेल्या कोणालाही हे लक्षात यावे की रसायनमुक्त असे काहीच असू शकत नाही, कारण सर्वच सजीव (प्राणी/ वनस्पती/ सूक्ष्मजीव) आणि निर्जीव वस्तू ह्या मुळात वेगवेगळ्या रसायनांपासूनच बनलेल्या असतात. या सर्वांमध्येच वेगवेगळी मूलतत्त्वे (chemical elements) म्हणजे ऑक्सिजन, कार्बन, नायट्रोजन, सिलिकॉन, सोडियम इत्यादी असतात. हे सर्व घटक भौतिकशास्त्रामधील वेगवेगळ्या नियमांप्रमाणे ठराविक पद्धतीने वागत असतात. म्हणजे रसायनमुक्त या शब्दाला काहीच अर्थ नाही. कारण रसायन नाही तर काहीच नाही! अर्थात आपल्या घोकंपट्टीवर आधारित शैक्षणिक पद्धतीमध्ये असा विचार करायला लावण्याची पद्धत नाही आणि मग धूर्त व्यापाऱ्यांना “नैसर्गिक”, “ऑरगॅनिक” या शब्दाचे भांडवल करून पाहिजे ते चढत्या भावाने विकता येते. सोयीसाठी या लेखामध्ये “रसायनयुक्त म्हणजे कारखान्यात बनलेले” आणि “रसायनमुक्त म्हणजे कारखान्यात न बनता नैसर्गिकपणे उपलब्ध असलेल्या पदार्थांपासून बनलेले” अशी व्याख्या करू या, व्याख्या थोडी चुकीची असली तरी!

मग आता सर्व रसायनयुक्त म्हणजे कारखान्यात बनलेले ते वाईट आणि सर्व रसायनमुक्त म्हणजे चांगले असा सरसकट नियम लावणे बरोबर आहे का? विशेष अभ्यास न करतादेखील यावर थोडासा विचार केला तर लक्षात येईल की हा समज काही बरोबर नाही. साधे उदाहरण घ्यायचे तर क्षयरोगाला कारणीभूत सूक्ष्मजीव हे पूर्णपणे नैसर्गिक असतात आणि त्याच्या उपचारासाठी कारखान्यात बनलेली प्रतिजैविके (antibiotics) म्हणजे रसायनयुक्त औषधे वापरली जातात. नैसर्गिक, पण आजार पसरवणारे सूक्ष्मजीव चांगले आणि प्रतिजैविके वाईट असे म्हणता येत नाही! मलेरियासारखे आजार पसरवणारे डाससुद्धा पूर्णपणे नैसर्गिक आणि म्हणून रसायनमुक्त असतात. पण डास चांगले आणि डास चावण्यापासून संरक्षण करणारे, मच्छरदाणी, वेगवेगळी मलमे किंवा औषधे हे प्रकार कारखान्यात बनलेले म्हणून वाईट असेही म्हणणे चुकीचे आहे! असेच पेट्रोलियमपासून कारखान्यात बनवलेल्या LPG या घरातील सिलिंडरमधील वायू वापरण्याऐवजी नैसर्गिक अशा लाकडाचा इंधन म्हणून उपयोग करून स्वयंपाक करणे प्रकृतीला किंवा निसर्गासाठीही चांगले आहे का? लाकडाच्या चुलीवरील जेवण चवीला वेगळे किंवा चांगले लागते असे मत असू शकते पण त्यामुळे स्वयंपाक करणारीला श्वसनाचे आजार होतात आणि प्रदूषण वाढते त्यामुळे ते थांबवले पाहिजे. म्हणजे पूर्णपणे नैसर्गिक उगम असलेले अनेक पदार्थ घातक असू शकतात. तसेच अनैसर्गिक असलेल्या अनेक वस्तू आज आपल्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग आहेत. कारखान्यात बनलेले सर्वच चांगले असे इथे म्हणायचे नाही. प्रतिजैविकेसुद्धा प्रमाणापेक्षा जास्त घेतली तर रोग निर्माण करणाऱ्या सूक्ष्मजीवांबरोबर चांगले सूक्ष्मजीवसुद्धा मरून जातात आणि डासांपासून संरक्षण देणारी मलमे चोवीस तास, बारा महिने वापरली तर त्याचे परिणाम नक्कीच वाईट होतील. पण हाच नियम नैसर्गिक पदार्थांनाही लागू होतो आणि केला पाहिजे.

“नैसर्गिक” म्हणजे सुरक्षित हे समीकरण कसे चुकीचे आहे याचे एक उदाहरण म्हणजे दुधीभोपळ्याचा रस. दुधीचा रस पिणे प्रकृतीला चांगले असे पारंपरिक उपचारपद्धतीत समजले जाते. दुधीच्या रसाचे शरीरावर काय परिणाम होतात हे बघायला काय चाचण्या केल्या गेल्या आहेत, याची माहिती उपलब्ध नाही. नैसर्गिक म्हणून तो चांगलाच असणार असे समजले जाते. पण खराब दुधीचा रस पिऊन जिवावर बेतण्याचे प्रकारही घडले आहेत. म्हणजेच काही परिस्थितीमध्ये तरी, नैसर्गिक असूनही, दुधीच्या रसाचे जीवघेणे परिणाम होतात. कुठल्या प्रकारच्या दुधीचा रस प्यावा, रस कसा बनवावा, कोणी प्यावा आणि कोणी पिऊ नये, किती प्यावा आणि पिताना काय काळजी घ्यावी हे तज्ज्ञांनी, योग्य त्या चाचण्या करून ठरवले पाहिजे. तसेच त्याचे काय दुष्परिणाम आहेत याची माहिती देणे अत्यंत गरजेचे आहे. नैसर्गिक असो वा कारखान्यात बनलेले असो, दोन्हींमध्ये चांगल्या-वाईट गोष्टी असतात आणि नैसर्गिक चांगले आणि अनैसर्गिक वाईट अशी समीकरणे मांडण्याऐवजी सारासार विचार करून योग्य आणि अयोग्य काय हे ठरवले पाहिजे. मग एखादी वस्तू (खाद्यपदार्थ/ सौन्दर्य प्रसाधने/ औषधे/ इतर रसायने) चांगले किंवा वाईट कसे ठरवावे? इथे चांगले म्हणजे साधारणपणे आरोग्यासाठी चांगले किंवा आरोग्यावर विपरीत परिणाम न करणारे असे म्हणायचे आहे. कुठलेही रसायन ठरावीक पातळीपेक्षा जास्त प्रमाणात वापरले तर ते विषारी ठरू शकते. म्हणजे साखरही एका पातळीपुढे घातक ठरते. याउलट अफूसारख्या व्यसन लावणाऱ्या पदार्थापासूनसुद्धा मॉर्फिनसारखे अत्यंत उपयोगी वेदनाशामक औषध बनते. एखादे रसायन कुठल्या प्रमाणात घातक अथवा विषारी असते हे त्या क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी ठरवणे आवश्यक आहे. भारतामध्ये Food Safety and Standards Authority of India (FSSAI) द्वारा कुठल्या खाद्यपदार्थांमध्ये विशिष्ट रसायनाची पातळी किती असावी हे ठरवले जाते, जसे अन्नपदार्थातील कीटकनाशकांचे प्रमाण. नैसर्गिक विरुद्ध अनैसर्गिक चर्चेमध्ये कीटकनाशकांचा नेहेमीच उल्लेख केला जातो. कीटकनाशके आजच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत आणि त्यांचे शरीरावर अनेक वाईट परिणाम होतात हे खरेच आहे. मात्र ती किती प्रमाणात पोटात गेल्यावर त्याचे वाईट परिणाम होतात याची मापके असतात. एका ठरलेल्या प्रमाणापर्यंत त्यांचा वाईट परिणाम होत नाही पण त्या पातळीपुढे मात्र त्यांचा शरीरावर वाईट परिणाम होऊ शकतो. FSSAI द्वारा देशभरातील धान्यांमध्ये आणि भाज्यांमधे कीटकनाशकाचे प्रमाण किती आहे हे तपासले जाते. प्रत्येक कीटकनाशकाची FSSAI द्वारा ठरवलेली एक पातळी असते ज्याला Maximum Residue Limit (MRL) म्हणतात. जर खाद्यपदार्थांमधील कीटकनाशकांची पातळी MRL पेक्षा कमी असेल तर ते खाद्यपदार्थ खाण्यासाठी सुरक्षित समजले जातात. म्हणजेच कीटकनाशकांवर बंदी आणणे गरजेचे नसून त्यांचा योग्य त्या प्रमाणातच वापर होणे महत्त्वाचे आहे. तसेच कीटकनाशकांची नवीन माहिती उपलब्ध होत जाईल तसे ही मापके बदलणेसुद्धा अत्यंत महत्त्वाचे आहे. खरी अडचण हे असलेले नियम राबवण्याची आहे, कीटकनाशकांवर बंदी घालणे हा यावरील उपाय नाही. कीटकनाशके वापरणे बंद केले तर कीड लागलेले धान्य आपण खाणार का याचा आणि शेतीच्या उत्पादकतेवर होणाऱ्या परिणामांचा विचार करावा लागेल. शिवाय धान्य पिकण्याच्या आधी कीड लागून रोपे मेली तर शेतकऱ्याला नुकसानभरपाई कोण देणार याचा विचार करायला पाहिजे. यावर नक्कीच असे उत्तर मिळेल की “नैसर्गिक” कीटकनाशके (जसे कडुनिंबापासून बनवलेली कीटकनाशके) वापरावीत, त्यामुळे काहीही वाईट परिणाम होत नाहीत. पण खरे तर अशी नैसर्गिक कीटकनाशके सुरक्षित आहेत की नाहीत याची कोणी चाचणीच केलेली नसते आणि “नैसर्गिक ते सुरक्षित” या समीकरणावर ते आधारित असते. वर लिहिल्याप्रमाणे नैसर्गिक असो वा अनैसर्गिक, कुठलेही रसायन ठराविक प्रमाणानंतर विषारी किंवा घातक ठरू शकते. जर नैसर्गिक कीटकनाशकामुळे किडे मरतात तर मोठ्या मात्रेमध्ये नैसर्गिक कीटकनाशक वापरले तर माणसालाही त्रास होण्याची शक्यता आहेच! असा त्रास होऊ शकतो का आणि नैसर्गिक कीटकनाशक किती प्रमाणात वापरणे योग्य आहे हे ठरवण्यासाठी योग्य त्या चाचण्या केल्या गेल्या पाहिजेत. अश्या चाचण्या केल्या नसतील तर नैसर्गिक कीटकनाशकामुळे काहीही त्रास होत नाही असे म्हणणे चुकीचे आहे.

एखादे रसायन किती प्रमाणात विषारी आहे हे तज्ज्ञ कसे ठरवतात? कीटकनाशकाचेच उदाहरण घेऊन हे पाहता येईल. ज्या प्रमाणात हे कीटकनाशक किडे मारण्यासाठी फवारले जाईल त्या प्रमाणातील कीटकनाशक वापरून प्रयोगशाळेत चाचण्या केल्या जातात. प्रयोगशाळेतील पेशींवर हे रसायन घालून त्याचा पेशींची वाढ, जैवरासायनिक प्रक्रिया आणि जनुकांवरील (DNA) परिणाम तपासले जातात. वाईट परिणाम दिसून आले तर रसायन वापरायला परवानगी मिळत नाही. जर वाईट परिणाम दिसले नाहीत तर हेच प्रयोग मग उंदीर अथवा सशासारख्या प्राण्यांवर केले जातात. या प्राण्यांमध्येही काही वाईट परिणाम दिसले नाहीत तर हे रसायन वापरायला परवानगी मिळते. अर्थात सर्व माहिती ताबडतोब मिळत नाही. जर अनेक वर्षांच्या वापरानंतरच कीटकनाशकाचा काही वाईट परिणाम दिसत असेल तर हे प्रयोग अनेक वर्षे केल्यानंतरच ही माहिती मिळेल. त्यामुळे सुरुवातीला मुख्यतः अल्पकालीन परिणाम बघितले जातात. कीटकनाशके बाजारात उपलब्ध झाल्यानंतरही हे प्रयोग चालू असतात आणि दीर्घकालीन परिणामांची तपासणी केली जाते. दीर्घकाल वापरानंतर काही वाईट परिणाम दिसून आले तर त्या कीटकनाशकावर बंदी येऊ शकते किंवा ते कमी प्रमाणात वापरायला सांगण्यात येते. एन्डोसलफान आणि डीडीटी या कीटकनाशकांवर अशीच दीर्घकालानंतर परिणाम दिसल्यावर बंदी घालण्यात आली. ही परिस्थिती आदर्श नक्कीच नाही कारण वाईट परिणाम दिसून येईपर्यंत अनेक प्रकारचे नुकसान होऊ शकते. तसेच या सर्व चाचण्या केल्या आहेत की नाहीत, सर्व नियम पाळले जात आहेत की नाहीत हे त्या त्या भागात कायद्याची अंमलबजावणी कशी होते यावर अवलंबून असते. पण याला सध्यातरी पर्याय नाही. निदान अनैसर्गिक समजल्या जाणाऱ्या रसायनांच्या सुरक्षेसंबंधी काही चाचण्या तरी झालेल्या असतात आणि या चाचण्या अनेक वर्षे चालू राहतात.

“नैसर्गिक” उत्पादनांच्या मात्र काहीच चाचण्या झालेल्या नसतात किंवा अपुऱ्या चाचण्या केल्या जातात. त्यांचे काय चांगले किंवा वाईट परिणाम होतात याची प्रयोगशाळेत पद्धतशीर चाचणी बहुतांश वेळा झालेली नसते किंवा ती अर्धवट झालेली असते. त्यामुळे दुधीच्या रसाप्रमाणेच या नैसर्गिक रसायनांचा काही वाईट परिणाम होतो का हेच कळत नाही. पण अशा चाचण्या योग्य त्या पद्धतीने केल्या की पारंपरिक औषधांमधून किती उत्तम औषधे तयार होऊ शकतात याचे चांगले उदाहरण आहे आर्टेमायसिन (Artemisin) हे मलेरियावरील औषध. टू युयु या चीनी संशोधिकेने पारंपरिक चीनी जडीबूटीमधून हे औषध शोधून काढले. पारंपरिक चीनी औषधांमधील साधारण २००० वनस्पतींचा त्यांनी अभ्यास केला. या वनस्पतींचे वेगवेगळ्याप्रकारे अर्क काढून, त्यांचा अभ्यास करून शेवटी sweet wormwood या औषधी वनस्पतीमध्ये त्यांना आर्टेमायसिन हे मलेरियावरील औषध सापडले. उपचारासाठी हे औषध वापरण्यापूर्वी टू युयु यांनी अनेक वर्षे आधुनिक विज्ञानातील चाचण्या वापरून संशोधन केले. ह्या रसायनाची सुरक्षितता आणि मलेरियाच्या उपचारासाठी त्याचा प्रभावीपणा तपासण्यासाठी प्राण्यांमध्ये आणि माणसांमध्ये चाचण्या केल्या. हा अभ्यास त्यांनी १९६९ मध्ये सुरू केला, १९८१ मध्ये सर्वप्रथम हा अभ्यास वैज्ञानिकांपुढे मांडला आणि २००५ मध्ये World Health Organization (WHO) तर्फे आर्टेमायसिन असलेल्या औषधाची मलेरियाच्या उपचारासाठी शिफारस केली गेली. म्हणजेच पारंपरिक औषधांपासून किंवा नैसर्गिक जडीबूटीपासून एका गोळीच्या स्वरूपात असलेले औषध तयार करून ते सर्वमान्य व्हायला साधारण ३५-४० वर्षे जावी लागली. आज आर्टेमायसिन हे मलेरियावरील अत्यंत प्रभावी औषध समजले जाते. या संशोधनासाठी टू युयु यांना २०१५ मध्ये नोबेल पुरस्कार मिळाला. भारतातील अनेक पारंपारिक औषधांचा असाच बारकाईने अभ्यास करणे आवश्यक आहे. असा अभ्यास होईपर्यंत या औषधांची सुरक्षितता आणि प्रभावीपणा यावर शंका उपस्थित केली तर त्यात काहीच चुकीचे नाही!

आजकाल “हे नक्की वाचा आणि पुढे पाठवा” या अर्थाचे अनेक संदेश WhatsApp, Facebook अशा समाजमाध्यमांवर वाचायला मिळतात. यात लिंबामुळे किंवा जीवनसत्त्वामुळे कर्करोग कसा बरा होतो, अमुक जातीच्या गायीच्या दुधाचे कसे वाईट परिणाम होतात किंवा “संपूर्णपणे नैसर्गिक” (आणि म्हणून सुरक्षित) असा हा साबण वापरा असे अनेक लेख सररास दिसतात. यावर विश्वास ठेवण्याआधी वरील माहितीचा जरूर विचार करा. अशी विधाने करण्यापूर्वी काय चाचणी केली आहे? आणि चाचणी केली असेल तर त्यातून काय माहिती मिळाली? याची माहिती घ्यायचा प्रयत्न करा. तुम्ही इंटरनेट वापरत असाल तर विश्वसनीय संकेतस्थळांवरून त्याबद्दल माहिती घ्या. ही माहिती नेहेमी मिळेलच असे नाही पण प्रयत्न आणि विचार जरूर करा. तसेच नैसर्गिक आणि अनैसर्गिक उत्पादन (जसे नैसर्गिक/ हर्बल टूथपेस्ट आणि इतर टूथपेस्ट) यांच्यातील घटकपदार्थ तपासूनसुद्धा तुम्हांला बरीच माहिती मिळू शकते. माझ्या अनुभवात या दोन्ही प्रकारच्या उत्पादनांच्या घटक पदार्थांमध्ये फार फरक नसतो! बहुतेकवेळी आपले दहावीपर्यंतचे विज्ञानातील शिक्षण यासाठी पुरते. उदाहरणार्थ, आजकाल गोमूत्र असलेली उत्पादने बाजारात मिळतात. या उत्पादनांमधील घटक वाचले तर दिसते की त्यात cow urine distillate आहे. अर्थात, यात गोमूत्राचे Distillation म्हणजे ऊर्ध्वपातन करून जे distillate मिळते ते घातले आहे. ऊर्ध्वपातन या क्रियेत एखादे द्रव्य तापवले जाते आणि त्यातून निघणारी वाफ परत गार करून त्यापासून शुद्ध द्रव्य मिळवले जाते. या शुद्ध केलेल्या द्रव्याला distillate असे म्हणतात. ही क्रिया मुख्यतः द्रव्यात मिसळलेल्या घन पदार्थांपासून द्रव्य वेगळे करण्यासाठी किंवा वेगवेगळ्या तापमानाला बाष्पीभवन होणाऱ्या द्रव्याचे मिश्रण असल्यास द्रव्ये एकमेकांपासून वेगळी करण्यासाठी वापरतात. सातवी-आठवीपर्यंत शाळेत शिकलेल्या प्रत्येकाला या प्रक्रियेबद्दल माहिती असते. गोमूत्राचे (किंवा कुठल्याही प्राण्याच्या मूत्राचे) ऊर्ध्वपातन केले तर काय होईल? तर distillate मध्ये फक्त पाणीच मिळेल! कारण कुठल्याही प्राण्याच्या मूत्रामध्ये पाण्याशिवाय वेगळ्या तापमानाला बाष्पीभवन होणारे इतर कोणते द्रव्य असल्याचे अजून तरी सिद्ध झालेले नाही. मग पाणी घालून बनवलेल्या उत्पादनात विशेष काय आहे हा प्रश्न पडतो!! आता इथे वापरलेला distillate हा शब्द चुकीचा आहे की लोकांच्या पारंपरिक विचारांचा फायदा घेऊन उत्पादने विकण्याचा हा प्रकार आहे हे ज्याने त्याने आपापले ठरवावे!

गैरसमजामुळे किंवा अपुऱ्या/ खोट्या माहितीमुळे कोणाची फसवणूक होऊ नये आणि कोणाचे नुकसानही होऊ नये हा या लेखामागचा उद्देश आहे. खरे तर नैसर्गिक असो व कारखान्यात बनलेले असो, सर्व उत्पादनांचे प्रमाणीकरण करणे, त्यासंबंधित निरनिराळे नियम तयार करून ते लागू करणे हे सरकारचे काम आहे. हे योग्यरीत्या कधी होईल हे सांगता येत नाही. पण अपुरी किंवा चुकीची माहिती देऊन उत्पादनांचा खप वाढवणाऱ्या जाहिरातींना बळी न पडणे आपल्या हातात आहे. विचारपूर्वक निर्णय घ्यायची गरज आहे. घोकंपट्टी करत झालेल्या आपल्या शिक्षणात प्रश्न विचारायला सहसा प्रोत्साहन मिळत नाही आणि लहानपणापासून आपण असे शिकतही नाही. ते मागे ठेवून, घेतलेल्या शिक्षणाचा वापर करून विचारपूर्वक निर्णय घेणेच योग्य आहे!

मेकॉले, जीएम फूड्स आणि कॅन्सर एक्स्प्रेस

मेकॉले, जीएम फूड्स आणि कॅन्सर एक्स्प्रेस हे वाचल्यावर ‘श्वा, युवा, मघवा’ची आठवण होते ना? यातल्या दुसऱ्या त्रिकूटाला व्याकरणाच्या नियमांनी एकत्र आणले, तर पहिल्या त्रिकूटाला खोट्या माहितीने (disinformation) एकत्र आणले.

मेकॉलेने २ फेब्रुवारी १८३५ रोजी ब्रिटिश पार्लमेंटमध्ये भारतीय शिक्षणधोरणाविषयी केलेल्या एका भाषणाचा व्हायरस कोणीतरी मराठीलिखित माध्यमामध्ये सोडून दिला. ह्या तथाकथित भाषणाचा सारांश असा : ब्रिटिश राज्य येण्यापूर्वीची भारतीय शिक्षणपद्धती उत्तम आहे. त्यामुळे भारतीय माणूस नीतिमान, स्वाभिमानी, लाच-लुचपतीस बळी न पडणारा झाला आहे. कोणीही भीक मागत नाही. त्यामुळे ब्रिटिशांच्या राजवटीला भारतात स्थिरावण्यासाठी भारतातील मूळ शिक्षणव्यवस्था मोडून काढून, कारकून बनवणारी, गुलाम वृत्ती जोपासणारी नवी शिक्षणव्यवस्था बनवावी लागेल.

आपला इतिहास उज्ज्वल होता, पूर्वी आपण सर्वगुणसंपन्न होतो, पण केवळ ब्रिटिशांच्या पद्धतशीर धोरणामुळेच आपली सध्याची अवनती झाली आहे, असे मानायला भारतीयांना आवडते. अशा पूर्वगौरवाला राष्ट्रप्रेमाचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे मेकॉलेविषयीचा हा व्हायरस भारतभर भराभर पसरला आणि राष्ट्रपतींनीपण त्याचा उल्लेख आपल्या भाषणात केला! छापून आलेले सर्व सत्यच असते असे बहुतेक भारतीय धरूनच चालतात. त्यामुळे मेकॉलेने खरेच असे भाषण केले होते का याची खातरजमा कोणीच केली नाही. अखेर डॉ. जनार्दन वाटवे आणि डॉ. विजय आजगावकर यांनी शोध घेत यातील खोटेपणा सिद्ध केला. (संदर्भ – लोकसत्ता वृत्तान्त, २७ ऑक्टोबर २००९.)

खरे म्हणजे या प्रसृत कृतक माहितीमध्ये सकृद्दर्शनीदेखील विश्वास ठेवण्याजोगे काहीही नव्हते. ब्रिटिश राजवटीच्या पूर्वी सार्वजनिक आणि बांधीव अशी शासकीय अथवा खाजगी कोणतीच शिक्षणव्यवस्था नव्हती. प्राचीन काळी, ऋषी मुनींच्या वेळी, गुरुकुल पद्धतीने, पण फारच थोड्या जणांना, शिक्षण मिळत होते. पण ती पद्धत ब्रिटिशपूर्व काळातच मोडीत निघाली होती. पुरोहितवर्ग व राजे, सरदार वगैरे खाजगी शिकवणीद्वारे आपल्या मुलांना थोडेफार शिक्षण देत असत. पण सर्वसामान्य माणसाला ते परवडतही नसे व तसा प्रघातही नव्हता. ब्रिटनमधील मुलांना चर्चमध्ये ‘थ्री आर’ म्हणजे वाचणे, लिहिणे आणि अंकगणित यांचे शिक्षण दिले जात असे. मुस्लिम देशात मशिदीमध्ये मुलांना निदान कुराण वाचण्याइतके शिक्षण दिले जात असे. पण भारतात धर्मसंस्थांनी, देवळांनी, सामान्य माणसाला शिक्षण देण्याचे ऐहिक काम कधीच केले नाही. उलट ‘खालच्या, नीच’ जातींना शिक्षणापासून दूर ठेवले. या बाबतीत जिज्ञासा असणाऱ्यांनी श्री. रा. भा. पाटणकर यांचे ‘अपूर्ण क्रांती’ हे पुस्तक जरूर वाचावे.

ब्रिटिश राजवट येण्यापूर्वी भारतीय माणूस श्रीमंत, स्वाभिमानी आणि लाचलुचपतीस न बधणारा होता, यावर विश्वास ठेवणे म्हणजेदेखील भोळेपणाची कमाल आहे! त्या वेळचा सर्वसाधारण माणूस बापुडवाणा, लाचार, गांजलेला, गरीब, अडाणी, देशाभिमानाची कल्पनाच माहीत नसलेला आणि पंचक्रोशीच्या बाहेर काही संबंध वा माहिती नसलेला होता. परदेशी वकिलांनी नोंद करून ठेवली आहे की येथे राजालाही लाच देता येते. (परिस्थिती अलीकडे आणखीच बिघडली आहे की काय? म्हणजे राजाला – मंत्र्याला लाच द्यावीच लागते?). माणूस फक्त शेती करून कधी श्रीमंत होत नाही. एकतर व्यापाराने श्रीमंत होतो, त्यामुळे भारतात मारवाडी माणसे इतर भारतीयांपेक्षा खूपच श्रीमंत होती/ आहेत. सोळाव्या शतकाच्या पूर्वीपासूनच सर्वसाधारण भारतीय माणूस सर्वसाधारण ब्रिटिश, फ्रेंच, स्पॅनिश, डच किंवा इटालियन माणसापेक्षा खूपच गरीब होता. भारतामध्ये सोन्याचा धूर निघत होता ह्या फक्त गप्पा आहेत. पण भारतीय माणूस गरीब असला तरी भारताशी व्यापार करून युरोपीय देश श्रीमंत होऊ शकले! जे युरोपातील देश व्यापार करू शकले नाहीत ते गरीबच राहिले, उदाहरणार्थ रशिया.

श्रीमंतीचे दुसरे महत्वाचे कारण म्हणजे समाजाची दर माणशी उत्पादनक्षमता वाढणे, वाढवणे. यासाठी सर्व समाजात शिक्षणाचा प्रसार, वैज्ञानिक संशोधन व तंत्रविद्येचा वापर आणि ह्यांना चालना देणारी ऐहिक मनोवृत्ती यांची आवश्यकता होती व अजूनही आहे. आजही आपल्याकडे फक्त तंत्रविद्येचा वापर आहे पण वैज्ञानिक संशोधन व त्याला लागणारी ऐहिक व अश्रद्ध विचारसरणी यांचा अभाव आहे. ब्रिटिश किंवा अन्य युरोपीय यांच्या आगमनाच्या वेळी भारतामध्ये या सर्वच गोष्टींचा अभाव होता. त्यामुळे त्यावेळची भारतातील संपत्ती केवळ राजे, सरदार व व्यापारी यांच्याकडेच केंद्रित झाली होती. सर्वसाधारण भारतीय माणूस अत्यंत गरीब होता.

त्यावेळचा भारतीय माणूस गरीब असला तरी स्वाभिमानी, प्रामाणिक, लाचलुचपत न करणारा होता काय? शंका आहे. याबद्दल नक्की पुरावे माझ्याजवळ नाहीत. पण स्वाभिमानाला, प्रामाणिकपणाला बळ देण्यासाठी कायद्याचे राज्य लागते. ते त्यावेळी नसल्याने, सर्वसाधारण माणसाला येनकेनप्रकारेण स्वतःचा जीव वाचवून कसे तरी जगण्याचा प्रयत्न करावा लागत असावा. त्यामुळे फसवणूक, लुटालूट, फंड फितुरी यांची चलती होती असे एकंदर इतिहासावरून दिसते.

मेकॉलेबद्दलचे ऐतिहासिक पुरावेपण त्याचा हेतू बरोबर उलट होता असे दाखवणारे आहेत. आज ना उद्या ब्रिटिशांना भारत सोडून जावे लागणार आहे, त्यापूर्वी भारतीयांना चांगले शिक्षण देऊन त्यांना स्वतः राज्यकारभार चालविण्यासाठी लायक बनवणे हा त्याचा उद्देश होता. पहिला मॅट्रिक्युलेशनचा किंवा पदवीचा अभ्यासक्रम पाहता तो कारकून बनवण्यासाठीचा नक्कीच दिसत नाही. एक जबाबदार, सुशिक्षित नागरिक निर्माण करणे असाच त्यामागील हेतू दिसतो. या शिक्षणानेच जगन्नाथ शंकरशेट, दादाभाई नवरोजी, गोखले, रानडे अशा स्वतंत्र विचार करू शकणाऱ्या व्यक्तिंची निर्मिती केली. शिक्षणाची अवनती स्वातंत्र्य मिळण्यापूर्वीच, शिक्षणखाते भारतीय मंत्र्यांच्या ताब्यात गेल्यापासून सुरू झाली.

एकूण, मेकॉलेच्या या न केलेल्या भाषणाच्या थापेने शिक्षित महाराष्ट्रीय मध्यमवर्गाचा भाबडेपणा व भोळेपणा उघड केला. पण मुळात ज्या कोणी ही वावडी उठवली, त्याचा उद्देश काय होता याचा प्रत्येकाने आपापल्यापरीने तर्क लढवावा. ही अज्ञानातून झालेली चूक नव्हती, जाणूनबुजून बदनामी करण्यासाठी हा प्रचार केला गेला होता यात शंकाच नसावी. त्याच उद्देशाने नवनवीन वावड्या उठवणे अजून चालू आहेच, हेही लक्षात ठेवावे.

असाच अपप्रचार जी. एम. फूड्स — जनुक बदल पिकांबद्दल करण्यात आला व येत आहे. ही पिके खाल्यामुळे कॅन्सर होतो, नपुंसकत्व, वंध्यत्व येते, मुलांमध्ये स्वमग्नतेचा विकार जडतो, या पिकांमधील जनुके वनस्पतीजगतात पसरून राक्षसी वनस्पती तयार होतील, जमिनीतील उपकारक जीव जंतू आणि पाण्यातील मासे यांच्यावर अनिष्ट परिणाम होतील, जैवविविधता नष्ट होईल, असे काहीच्या काही भीतिवर्धक आरोप या पिकांवर करण्यात आले. प्रत्यक्षात, गेली वीस वर्षे जगातील बहुसंख्य देशात, बहुसंख्य जनतेने ही पिके खाऊन किंवा वापरून काही वाईट परिणाम झालेले दिसत नाहीत. कीटकनाशकांचा वापर कमी होणे, फळे, पालेभाज्या यांचे उत्पादन वाढणे, पौष्टिकता वाढणे असे चांगले परिणाम मात्र निश्चितच दिसले आहेत. काही तथाकथित शास्त्रज्ञ, काही सामाजिक कार्यकर्ते, काही पर्यावरणवादी संस्था, यांनी ‘जनुक बदल पिकां’विरुद्ध आघाडी उघडली आहे, आणि काहीही पुरावा हाती नसताना शासनाचे धोरण ‘जनुक बदल पिकां’वर बंदी घालण्याकडे वळवण्यात यश मिळवले आहे. लोकशाहीमध्ये मूठभर चळवळे लोक, सर्व देशाचे किती नुकसान करू शकतात याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. पण यामध्ये समाजातील अनेक मान्यवर डॉक्टर्स, सामाजिक कार्यकर्ते, लेखक अशी मंडळी उतरलेली दिसतात, ज्यांच्या हेतूबद्दल शंका घेणे अवघड जाते. मानवी मेंदूचा असा एक गुण आहे की त्याने एकदा एक मत स्वीकारले, ग्रह निर्माण करून घेतला, की नंतर समोर येणारी निरीक्षणे, पुरावे, मेंदू निःपक्षपातीपणे तपासू, स्वीकारू शकत नाही. अगदी शास्त्रज्ञदेखील याला अपवाद असत नाहीत. आईनस्टाईनसुद्धा अनिश्चितता थिअरी शेवटपर्यंत स्वीकारू शकला नाही. नवीन निरीक्षणे, नवीन पुरावे तपासून, त्यानुसार आपले मत बदलता येणे हा तर वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा पाया आहे. पण मानवी मेंदू उत्क्रांत झाला त्यावेळी जगण्या-तगण्याच्या लढाईत, वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा काही फायदा होत नव्हता – नसावा! त्यामुळे, वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा जेनेटिक वारसा आपल्याला मिळत नाही. वैज्ञानिक दृष्टिकोन हा जाणीवपूर्वक आणि सततच्या प्रयत्नांनी अंगी बाणवावा लागतो, आणि राखावा लागतो. हिंदुत्ववादी, समाजवादी, पुरोगामी, पर्यावरणवादी, असे कायमचे चष्मे चढविलेल्या लोकांना ते फारच अवघड जात असणार! ग्रीन पीस नामक जागतिक पर्यावरणवादी संस्थेच्या एका माजी अध्यक्षांनी एकदा ‘माझा पूर्वीचा, अणुऊर्जा केंद्रे व ‘जनुक बदल पिके’ पर्यावरणास हानिकारक आहेत हा दृष्टिकोन चुकीचा होता आणि आता नवीन पुरावे पाहून माझे मत त्याउलट बनले आहे.’ असे जाहीर केले. अशी कबुली देणारी माणसे दुर्मीळ असतात. पण असे जाहीर केल्यानंतर त्या अध्यक्षांना राजीनामा द्यावा लागला. एकट्या दुकट्या व्यक्तीला जर आपले मत बदलणे इतके अवघड जात असेल तर अख्ख्या संघटनेने आपले मत बदलून घूमजाव करणे तर अशक्यप्राय असणारच!

‘कॅन्सर एक्स्प्रेस’ ने तर समाजातील, डॉक्टर्स, संशोधक व इतर उच्च शिक्षितांचापण भोळेपणा उघड केला आहे. एका पर्यावरण विषयक मासिकामध्ये प्रथम ही बातमी आली की “पंजाबातील शेतीमध्ये कीटकनाशकांचा वापर इतक्या मोठ्या प्रमाणावर केला जातो की त्यामुळे तेथील ग्रामीण जनतेमध्ये कॅन्सरचे प्रमाण खूपच वाढले आहे. इतके की भटिंडा येथील कॅन्सर रुग्णालयाकडे जाणाऱ्या भटींडा एक्स्प्रेस मध्ये बहुसंख्येने कॅन्सरचे रुग्ण असतात, आणि त्यामुळे ह्या एक्सप्रेसचे नाव ‘कॅन्सर एक्स्प्रेस’ असे ठेवण्यात आले आहे. आमीर खानच्या ‘सत्यमेव जयतें’ ह्या दूरदर्शनवरील कार्यक्रमाने ह्या कॅन्सर एक्स्प्रेसला भारतभर प्रसिद्धी मिळवून दिली.

मी सर्जन असून, आजपर्यंतच्या शिक्षणात आणि वैद्यकीय वाचनात कीटकनाशके, तणनाशके, पेस्टिसाइड्स, फंगीसाइड्स, वनस्पती हार्मोन्स अशा विविध शेतीरसायनांपैकी एकानेही कॅन्सर होतो, असे उल्लेख आढळले नाहीत. त्यामुळे माझ्या मनात शंकेची पाल चुकचुकली. पाठ्यपुस्तकातून व इंटरनेट वरून माहिती काढली असता कोठेही तसा उल्लेख असल्याचे आढळले नाही. ‘इंटरनॅशनल एजन्सी फॉर कॅन्सर रिसर्च’ ह्या संस्थेने, ज्यामुळे कॅन्सर होतो असे नक्की सिद्ध झाले आहे, अश्या, आणि ज्यामुळे कॅन्सर उद्भवणे संभाव्य आहे अश्या गोष्टींच्या दोन याद्या प्रसिद्ध केल्या आहेत. त्या दोन्हीमध्ये एकाही शेती रसायनाचा उल्लेख नाही. कॅन्सर सोडूनच द्या पण इतर साधे आरोग्यविघातक परिणामदेखील ह्या रसायनांच्या योग्य वापरानंतर आढळून आलेले नाहीत. वैद्यकीय पाठ्यपुस्तकात विषबाधाशास्त्र (टॉक्सिकॉलॉजी) नावाचा विभाग असतो. त्यामध्ये कीटनाशकांची अख्खी बाटली प्यायल्यावर काय परिणाम होतील व काय उपचार करावे हे दिलेले असते. टिकट्वेन्टी व एंडोसल्फान ही आत्महत्येची लोकप्रिय(?) साधने आहेतच. पण सातत्याने, अनेक वर्षे, ही रसायने सूक्ष्म प्रमाणात पोटात गेल्यास काय परिणाम होतात (क्रॉनिक लो डोस टॉक्सिसिटी) याबद्दल काहीच उल्लेख आढळत नाही. कारण तसे परिणाम होतच नाहीत. जगात जवळपास १०० वर्षे या रसायनांचा वापर सर्वत्र चालू आहे. जगातील ९०% लोकसंख्या तरी निदान सूक्ष्म प्रमाणात कीटकनाशके वगैरे असलेले अन्न खात आहे, पाणी पीत आहे, तरी कोणावर त्याचे कोणतेही वाईट परिणाम झालेले आढळून आलेले नाहीत. ह्यात आश्चर्य वाटण्याचे कारण नाही. कीटकांच्या चयापचय क्रियेतील (metabolism) ज्या क्रिया/ द्रव्ये माणसाच्या – सस्तन प्राण्यांच्या शरीरातील चयापचय क्रियेपेक्षा भिन्न असतात,त्यांच्यावर नेमका हल्ला करणारी कीटकनाशके किंवा ‘जनुक बदल प्रथिने’ शोधून, निवडून, तपासून मग वापरली जातात. डीडीटीसारख्या टिकाऊ (organochloride) ऑरगॅनोक्लोराइड कीटकनाशकांवर आता बंदी आहे, कारण ही रसायने अन्नसाखळीमध्ये अधिक अधिक प्रमाणात साठत जातात. गरुडासारख्या (apex predator) मांसाहारी पक्ष्याच्या आहारात ते प्रमाण खूपच वाढल्याने त्याच्या अंड्यांचे कवच नाजूक बनून, ती लवकर फुटतात. त्यामुळे तो पक्षी नष्ट होऊ लागला. पण डीडीटी, गॅमॅक्झिन ही कीटकनाशके अनेक दशके वापरूनसुद्धा त्यांचा माणसांवर, जनावरांवर, किंवा माशांवर काही वाईट परिणाम सापडला नव्हता. मानवी दुधामध्येसुद्धा ही रसायने सापडत होती, पण एकाही बालकावर त्याचा वाईट परिणाम दिसला नाही. सध्या वापरात असलेली कीटकनाशके निसर्गात लवकर नष्ट होत असल्याने ती अधिकच सुरक्षित आहेत. आपल्या अन्नसुरक्षेसाठी व आरोग्यरक्षणासाठी कीटकनाशकांचा वापर – योग्य वापर – आवश्यक आहे. त्यांच्यापासून होणाऱ्या संभाव्य हानीबद्दल संशोधन जरूर चालू ठेवावे. पण त्यांच्याबद्दल भयगंड निर्माण करणे ही समाजविघातक गोष्ट आहे. डीडीटी मुळे मलेरिया रोगाचा प्रतिबंध होऊन कोट्यवधी प्राण वाचले याबद्दल कृतज्ञ असले पाहिजे.

शिरोळ तालुक्यात, (जि. कोल्हापूर) सुमारे एक वर्षापूर्वी कीटनाशकांचा शेतीतील वापर वाढल्यामुळे कॅन्सरचे प्रमाण खूपच वाढले आहे अशी हूल कोणीतरी, बहुधा एका पत्रकाराने, काहीही पुरावा किंवा आकडेवारी जमा न करता, उठवली. प्रत्यक्ष पाहणी केल्यानंतर तेथे कॅन्सरचे प्रमाण वाढले असल्याचे सापडले नाही, पण दरम्यानच्या कालावधीत तेथील भाजीपाल्याचे दर उतरून शेतकऱ्यांचे नुकसान झाले. एखाद्या गोष्टीबद्दल समाजात भय निर्माण करणे सोपी गोष्ट असते. त्यामुळे मोबाईल फोनपासून आणि टॉवर्सपासून निघणाऱ्या रेडिओ लहरी, पवनचक्क्या, अणुशक्ती केंद्रे, हरित क्रांती, भांडवलशाही, जागतिकीकरण, डंकेल प्रस्ताव, ऍलोपॅथीची औषधे, गॅट करार, फळे पिकवण्यासाठी वापरले जाणारे कॅल्शिअम कार्बाईड, किंवा एथिलिन वायू, यांच्याबद्दल भीती पसरवून काही लोकांना आनंद मिळतो. कोणत्याही गोष्टीला शत्रू ठरवून त्याविरुद्ध आंदोलन करण्याला लगेच जनपाठिंबा मिळतो, प्रसिद्धी मिळते. तशी चळवळ चांगल्या गोष्टीला पाठिंबा देण्यासाठी करता येईल का? कीटकनाशके आवश्यक आहेत, उपकारक आहेत अशी चळवळ करता येईल काय? मोर्चा आणता येईल काय? अणुऊर्जा केंद्राच्या बाजूने घेराव घालता येईल का? उद्योगाला जागा देऊ नका अशी चळवळ सहज करता येईल, पण अमुक एक उद्योग देशाला, जनतेला अत्यावश्यक आहे, म्हणून त्याला जमीन द्यावी अशी चळवळ करता येईल का?

आपल्या प्रसिद्धी माध्यमांतून असा अपप्रचार, खोटी माहिती देणे मोठ्या प्रमाणावर चालू असते. इंटरनेटमुळे तर ही गोष्ट फार सोपी आणि स्वस्त झाली आहे. आपल्या समाजात व्यक्तिपूजा मोठ्या प्रमाणावर होते. एखाद्या व्यक्तीने न्यायमूर्ती म्हणून किंवा समाजसेवक म्हणून किंवा आरोग्यक्षेत्रात नाव मिळवले की त्याची कोणत्याही क्षेत्रातली मते न तपासता ग्राह्य धरण्यात येतात. खरे तर त्याची त्याच्या कौशल्यक्षेत्रातली मतेपण तपासून घ्यायला हवी. चिकित्सक बुद्धीने लोकांची विधाने, मते व त्यांनी दिले असले तर पुरावे तपासून घ्यायला हवेत. इंटरनेटच्या सहाय्याने ही गोष्ट आता सोपी आणि सर्वसामान्य माणसाला सहज शक्य अशी झाली आहे. अणुवीजप्रकल्पातून किती किरणोत्सर्ग होतो, त्याचा मानवी आरोग्यावर काय परिणाम होतो, जनुक बदल पिकांच्या विषारी परिणामांबद्दल काय संशोधन झाले आहे, कीटकनाशकांमुळे कॅन्सर होतो का, ही माहिती आज इंटरनेटवर सहज उपलब्ध आहे. चिकीत्सक वृत्ती बाळगणे आता फक्त विद्वानांची मिरासदारी राहिलेली नाही.

अंधश्रद्धेचं जोखड उतरवायचं हाय!

कर्मकांड, बुवाबाजी, देवदेवस्कीच्या अंधश्रद्धांत सर्वाधिक बळी जाते ती स्त्री. मात्र समाज व्यवस्थेने-कुटुंबाने लादलेलं परंपरेचं जोखड स्त्रिया आता झुगारून देत आहेत. सारासार विवेकबुद्धी बाजूला ठेवून भावनिक पेचामध्ये अडकलेल्या अनेकजणी अंधश्रद्धेची ही पाचर मोकळी करू पाहत आहेत… बदलाची नांदी सुरू झालीय!

‘बयो हाती घे आता शब्दविचारांची पाटी,
सवाष्णेसंग आता भर एकल्या सखीचीबी ओटी…’

चंद्रपूरच्या ताराबाई आपल्या पहाडी आवाजात नवरा गेलेल्या बाईलाही मान द्यायला सांगतात. भाकरी थापणाऱ्या हातामध्ये पाटी-पुस्तक-अक्षर घ्या, असं मधाळपणे समजावतात. तेव्हा समोर जमलेल्या वस्त्यांमधल्या, पाड्यांमधल्या बायांमध्ये दबकी खुसफूस होते. पोरी-बाया एकमेकींना कोपरानं ढोसतात. ‘काय बी सांगते म्हातारी’, म्हणत पोरीबाळींच्या त्या गर्दीतून एकदोन फटकळ प्रश्न बाईंवर येऊन आदळतात. पण ताराबाई बधत नाहीत. गाणीगोष्टी सांगून माहौल थोडा हलका करतात, नेटाने पुढचा ‘डोस ‘गळी उतरवतात…

बयो, समजून घे की आता कावळा शिवायाची गोष्ट..
त्या दिवसांत नाही तु वंगाळ, ना तुवा देवराया कोपिष्ट…

गर्दीमध्ये आता थोडी चहलपहल… कुजबुज. बाईंनी विचारलेला ‘त्या’ दिवसातला हा प्रश्न तिथल्या प्रत्येकीच्या जिव्हाळ्याचा. आस्थेचा. श्रद्धा-अंधश्रद्धेच्या डबक्यात हजारदा बुडवून काढणारा. त्या दिवसातही बाया पवित्र असतात, असं सांगतेय ताराबाई. गर्दीतल्या पोरीबाळी-बाया एकमेकींकडे सूचक पाहतात. हीच का ती ताराबाई सुनेला ‘त्या’ दिवसात वेगळं बसवणारी? पाचव्या दिवसानंतर अंगारे-धुपारे करून घर शुद्ध करून घेणारी! ‘होय तीच मी ताराबाई’, बाई तीरासारखं उत्तर देतात. ताराबाई साठीच्या. जळगावमध्ये जन्मलेल्या. आठ बहिणींमध्ये सगळ्यात थोरल्या. आई गेल्यानंतर या बहिणींची जबाबदारी पेलणाऱ्या ताराबाईने बाहेरच्या दिवसांत बाजूला बसण्याचा रिवाज घरादारातल्या प्रत्येक मुलीसुनांना अट्टहासाने, जाचाने पाळायला लावला. तिची चार बुकं शिकलेली सूनही ‘त्या’ दिवसांतल्या वेगळं राहण्याच्या, शिवाशिवीच्या जाचातून सुटली नाही. मात्र फारशी लिखापढी माहीत नसली, तरी व्यवहारचातुर्य असलेल्या ताराबाईला नव्या सुनेनं ‘त्या’ दिवसांतलं खरं शास्त्रकारण पटवून दिलं. अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या एका कार्यक्रमामध्ये सुनेनं ताराबाईंना नेलं अन् साठीच्या ताराबाईने नाठी बुद्धी सोडून दिली. वयात आलेल्या, उमलणाऱ्या मुलींना ‘त्या’ पाच दिवसांतला डोळस उत्सव समजावून सांगण्यासाठी ताराबाई गावोगावी जाऊ लागली…सॅनेटरी नॅपकिन्स बनवण्याचा लघुउद्योग गावात यायला हवा, म्हणून बाईंनी गावागावात जाऊन जुने कपडे गोळा करण्याचं व्रत घेतलं. विवेकी बदलाची एक नवी झळाळी घेऊन ती तरुणींशी संवाद साधू लागली…
मुंबईत कुर्ल्याला पांढरीबाबाचा दरबार भरायचा. त्या दरबाराला शालिनीताई आणि त्यांची अठ्ठावीस वर्षाची लग्नाळू पोरगी जायची. बाबाने पोरीचं लग्न होईल, असं सांगून होमहवन करायला लावले, पशुबळी द्यायला लावले. सोन्याच्या काही गोष्टी भेट म्हणून मागितल्या. लग्नाळू पोरीसकट शालिनीने या सगळ्या मागण्या पूर्ण केल्या. दोन वर्षं झाली तरी स्थळ काही येत नव्हतं. मुलीला एक दिवस मठीवरच ठेवून जा, काम शंभर टक्के होईल, असं बाबाने सांगितल्यावर शालिनी सावध झाली. तिने पोलिसांची मदत घेऊन या बाबाची पोल खोलली. असलेलं नसलेलं गहाण टाकून विकून शालिनीने या बाबाकडे तीनेक लाख रुपये घालवले होते. आज हीच शालिनी पाटील शहरातल्या कष्टकरी वस्त्यांमधल्या स्त्रियांच्या, मुलींच्या मदतीला धावून जाते, बाबाबुवापासून दूर राहा, कष्टाची भाजीभाकरी कमावून खा, आयुष्याला निधडेपणाने भिडा, असं ठासून सांगते.
याच शहरात मुंबईतल्या रस्त्यावर राहणाऱ्या पारधी समाजातील कुटुंबामध्ये काम करणारी रजनी गोलानी. सेंट झेविअर्स महाविद्यालयाच्या सामाजिक संशोधन विभागामध्ये ही बाई काम करते. जेमतेम दहावी शिकलीय. मुलींनी शिकून काय करायचं, मुलगी जास्त शिकली की समाजाची प्रगती थांबलीच, या तिच्या समाजातल्या बुरसटलेल्या विचारामुळे तिच्या शिकण्याला पाचर बसली. पण शिक्षणानेच समाजाचा विकास होतो, हे सूत्र घेऊन ती आज मुंबईतल्या पारधी समाजातल्या कुटुंबामध्ये हिरीरिने काम करते. रस्त्यावर राहणाऱ्या या कुटुंबामध्ये प्रत्येकाला सातआठ मुलं. मुलं म्हणजे देवीची देन, ती नाकारायची नाही, असा प्रघातच. मुंबईतल्या पारधी समाजातल्या कुटुंबातल्या महिलांमधल्या आरोग्याशी निगडित असलेल्या अंधश्रद्धा दूर करण्यासाठी ती आता हिरीरिने काम करते. खरंतर मूल होऊ देणं हा कुटुंब वाढवण्यासाठीचा स्त्री-पुरुषाने घेतलेला एकत्रित निर्णय. त्यात देवीची देन कशी भाऊ? असं रजनी गोलानी पारधी समाजातल्या कुटुंबाना विचारते. त्याच्या बदल्यात तिच्या तोंडावर कधी गटारातलं पाणी फेकलं जातं, तर कधी तिला मारही पडतो. तरीही पारधी समाजातल्या अनेकींना ती नायर हॅास्पिटलमध्ये घेऊन जाते. कुटुंब नियोजनाच्या शस्त्रक्रियेचं महत्त्व समजावून देण्यासाठी क्टरांकडून समुपदेशनही करते. भटक्या विमुक्त समाजातल्या मुलींच्या शिक्षणासाठी धडपडतेही. या बेघर कुटुंबासोबत शिक्षणाचा वसा पुढे नेण्याचं विधायक काम करून रजनी शिक्षण सोडण्याची केलेली चूक दुरुस्त करतेय.
कराडला राहणारी बाली. लांबसडक केसांची. कामाच्या रेट्यामध्ये केसांना तेलपाणी विसरून गेलेली. केसांमधल्या गुंत्याचा गठ्ठा झाला, त्यात बुरशी वाढत गेली. बालीच्या केसांमधल्या या धुळ-कचऱ्याच्या गठ्ठ्यांमध्ये तिच्या सासूलाच कधीतरी जट सापडली. तिनेच गावात बोंब ठोकली- बाली जटावाली देवी झाली. तो सतराएक किलोचा केसांचा गठ्ठा पाठीवर वाहून बालीची मान ओझ्याने दबून गेली. ती डुगडुगत राहायची. डोळे गरगर फिरत राहायचे. काटकुळ्या बालीला डोक्यावरचं हे ओझं कसं उतरवायचं ठाऊक नव्हतं. पुढे लोकांची गर्दी वाढली, दर्शनाला लोक आले की बाली घुमायला लागायची, भलत्याच भाषेत बोलायची, पुन्हा शुद्धीवर आली की गपगार पडून राहायची. लोक म्हणायचे, बालीमध्ये देवीचं अधिष्ठान आहे. बालीलाही ते खरं वाटायचं, ती लोकांना उपदेश करायची, अंगारे धुपारे द्यायची. पुढं कराडच्या एन. एम. रॅाय औपचारिक शिक्षणसंस्थेच्या व संशोधनकेंद्रातल्या लोकांच्या मदतीने बालीच्या जटा खाली उतरवण्यात आल्या. ती माणसात आली. आता जटेच्या ओझ्याखाली गुदमरून दबून गेलेल्या तिच्यासारख्याच अनेकींना ती आज समजावून सांगते- ‘केसांचा गुंता काढा, मनाचा गुंता काढा. जट काढली म्हंजे ना देवीचा कोप होत, ना कुणाचे हात झडत. झालंच तर परत एकदा स्वतःच्या नजरेला नजर भिडवून उभं राहता येतं.’
अंधश्रद्धेच्या गुंत्यातून मोकळ्या होणाऱ्या ताराबाई, शालनाताई, बालीसारख्या अनेकजणी आता पुढे येऊ लागल्या आहेत. मोकळेपणाने व्यक्त होऊ लागल्या आहेत. कधी ‘अंनिस’सारख्या चळवळीचा हात धरून त्या पुढे येतात, मोकळेपणाने व्यक्त होतात. तर कधी, कौमार्याची परीक्षा द्यायला लावणाऱ्या कंजारभाट समाजातल्या तरुण मुली ‘सखी’च्या माध्यमातून अकरा रुपयांत लग्न करण्याची योजना यशस्वी व्हावी म्हणून धडपडत आहेत. वैदु विकास समाज समितीमधल्या मुलीही मुंबईतल्या प्रत्येक वस्त्यांमध्ये, अंधश्रद्धा तोडून समाजाला विकासाकडे नेणारे कार्यकर्ते तयार करण्याच्या कामाला जुंपल्या आहेत. वर्षोनुवर्ष अंधश्रद्धेच्या वाहक म्हणून काम करणाऱ्या या स्त्रियांना यापूर्वी या अंधश्रद्धा म्हणजे जगण्यासाठी आवश्यक असेलल्या श्रद्धाच वाटत होत्या! अंधश्रद्धेला उत्तेजन देणारी ही व्यवस्था आपलं शोषण करतेय हे अनेकींना कधी जाणवलंही नाही.
लग्न होऊन सासरी गेल्यानंतर घरात एखादी दुर्दैवी घटना घडली, तर त्याचं खापर पांढऱ्या पायाची मानून नव्या नवरीवर फोडलं गेलं, तेही त्यांनी गुमान स्वीकारलं. मात्र पांढऱ्या पायांच्या पुरुषाचा शोध घेण्याची सोय तिला व्यवस्थेने ठेवली नव्हती. आयुष्यावर लादलेलं अंधश्रद्धेचं हे जोखड मुळात निर्माण कुठून झालं, याचा शोध घेण्याइतकी उसंतही स्त्रियांना व्यवस्थेने दिली नाही. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांच्या झगड्यामध्ये अडकलेल्यांना विचारांचा कौल मान्य असतो, पण आचारांमध्ये तो उमटत नाही. अंधश्रद्धाळू बनलेल्या स्त्रियांमधील अगतिकता ही कुटुंबाने, समाजाने लादलेल्या वर्चस्ववादामध्येच असते. परिणामी कित्येक जणी आपलं शोषण म्हणजे जनरीतच असल्याचं धरुन चालतात.
वैद्यकीय संशोधन सांगतं की, स्त्रिया पुरुषांपेक्षा जास्त जगतात. कुठल्याही वयात गंभीर आजारानं मरण्याचं प्रमाण पुरुषांमध्ये जास्त आहे. मात्र गंभीर नसणारे परंतु सतत आजारी पाडणारे घटक स्त्रियांना सतत कुठल्या ना कुठल्या शारीरिक आणि मानसिक तक्रारींमध्ये अडकवत असतात. याचं कारण म्हणजे त्यांच्या मेंदूतल्या आणि शरीरातल्या हॉर्मोन्समध्ये सतत होणारे चढ-उतार. मासिक पाळी येताना, ती आल्यानंतर प्रत्येक मासिक पाळीच्या वेळी, गरोदरपणात, प्रसूतीत, गर्भपात करण्याची वेळ आल्यास, कुटुंबनियोजनाच्या किंवा गर्भाशयाच्या शस्त्रक्रियेनंतर आणि पाळी जाताना स्त्रियांमध्ये शारीरिक तक्रारींबरोबरच मानसिक तक्रारी निर्माण होत असतात. पर्यायाने अस्वस्थता, बेचैनी, उदासपणा, चिडचिडेपणा येतो; गैरसमजाची किंवा संशयाची भावना निर्माण होऊ शकते. अशा वेळी तीव्र नैराश्य, आत्महत्येच्या प्रवृत्तीदेखील स्त्रियांमध्ये असतात, त्यातून सुटण्यासाठी अंधश्रद्धेच्या गर्तेत लोटल्या जाणाऱ्या स्त्रियांची संख्या वेगाने वाढते आहे. सामाजिक आणि कौटुंबिक व्यवस्थेने लादलेली असहाय्यता सहन करणाऱ्या अनेक स्त्रिया पूर्वी या मानसिक आजारपणामध्ये अंगारे-धुपाऱ्यांचा इलाज करत संसार रेटत होत्या. स्वतःच्या मानसिक, शारीरिक आणि कौंटुबिक समस्या कर्मकांड, अंधश्रद्धा जोपासून सोडवू पाहत होत्या. मात्र देव-धुपारे, अंगात येणं हे थोतांड नसून ही मानसिक तणावाचा निचरा करण्यासाठीची स्वसंमोहन अवस्था असते, हे शास्त्रकारण आता स्वीकारलं जात आहे. तासन् तास घुमणं, शारीरिक वेदना न जाणवणं, अनोळखी भाषा बोलणं, याचा संबध मेंदूतील रासायनिक स्रावाची कमतरता, असह्य मानसिक ताणामधून निर्माण झालेल्या आजाराशी असतो, हे स्वीकारण्याचं धाडस आता ग्रामीण स्त्रियांमध्येही येऊ लागलं आहे. जातपंचायतीमध्ये स्त्रीच्या लैंगिक वर्तनावर ठेवलेले कडक निर्बंध झुगारून पंचांची मक्तेदारी मोडणाऱ्या स्त्रिया आता कुटुंब, संसाराच्या उद्धारासाठी जोपासलेल्या कर्मकांडांना, अंधश्रद्धांनाही फाटा देत असल्याचं निरीक्षण प्रबोधन चळवळीमधील कार्यकर्ते आता आवर्जून नोंदवतात.
आपल्या मानसिक-शारीरिक समस्यांविषयी व्यक्त व्हायला हवं, बोलायला हवं, त्यातून मार्ग काढायला हवा, म्हणणारी स्त्री आज या झगड्यात स्वतःला शोधू पाहतेय. व्यवस्था, जातींतून निर्माण झालेल्या अंधश्रद्धांची ओझी स्वतःच्या मुलीवर लादली जाऊ नयेत, यासाठी दक्ष राहणाऱ्या महिलांची संख्याही वाढते आहे. गावागावांमध्ये होणाऱ्या सोप्या विज्ञानवादी कार्यक्रमांमधून ग्रामीण भागातील स्त्रियांसह वयात येणाऱ्या मुलींचा सहभागही आश्वासक आहे. हा संघर्ष तितका सोपा नाहीये. पण प्रतिकूल परिस्थितीमध्ये असुरक्षित वातावरणातल्या, सामाजिक आर्थिक विवंचनेमध्ये असलेल्या स्त्रिया ही तारेवरची कसरत पार पाडत आहेत. स्त्रियांना नवं आत्मभान देणारा हा संघर्ष आहे. अर्थात त्याला असलेली विरोधाची धारही तितकीच तीव्र आहे. त्यातून पुढे जात अंधश्रद्धमुक्त स्त्री कोणती समाजव्यवस्था आणते, याकडेही हजार नजरा रोखलेल्या आहेत, हेही आपण ध्यानात ठेवायलाच हवं!

‘महाराष्ट्र टाइम्स’च्या सौजन्याने