Category Archives: देव-धर्म

‘योगा’वर दावा कुणाचा?

 भारतासाठी जसे ‘मॅक्डोनाल्ड’ तसे उत्तर अमेरिकेसाठी ‘योगा’. दोन्हीही मूळ स्थानापासून दूर परदेशात पक्के रुजलेले. अमेरिकेतील शहरी आणि ग्रामीण परिसरातील व्यायामशाळा, आरोग्य केंद्रे, चर्चेस अगदी सिनेगॉग्समध्येही योगाचे शिकवणी वर्ग चालू असतात. अमेरिकेतील जवळपास सोळा लाख लोकांच्या दररोजच्या व्यायाम प्रकारात योगाच्या कोणत्या ना कोणता प्रकाराचा समावेश असतोच. त्यामुळे दररोजच अमेरिकेतील लोक योगाबद्दल काही ना काही बोलत असतात, अर्थात व्यायामाच्या अंगाने. त्यांच्या व्यायामात शरीराला ताण देणारे, श्वासोच्छ्वासाचे किंवा आसनाचे हठयोगी व्यायाम प्रकार मुख्यत: असतात. ही आसने शिकविण्यासाठी बी.के.एस. अय्यंगार अथवा शिवानंद यांच्या पद्धतीने शिकविणारे, पट्टाभी जोईस यांचा ‘अष्टांग विन्यासा’ किंवा ‘पॉवर योगा’ शिकविणारे किंवा नुकताच ‘हॉट योगा’चा कॉपीराईट मिळविणारे बिक्रम चौधरी यांच्या पद्धतीने शिकविणारे भारतीय मूळ असलेले शिक्षक असतात. विवेकानंद, शिवानंद यांच्या अनुयायांनी लोकप्रिय केलेला “ध्यानयोग” मात्र फारसा लोकप्रिय नाही. अमेरिकेतील लोकांचा ओढा आसनांकडेच आहे यात काहीच आश्चर्य नाही कारण भारतातही टीव्हीस्टार योगी बाबा रामदेवचे लाखो भक्त आसनाभीमुख योगच शिकतात.
अमेरिकेतील योग उद्योगाने आपल्या योग शिकवणीचा उगम कोठे आहे हे लपवून ठेवलेले नाही. उलट अमेरिकेसारखा जो देश तुलनेने तरुण आहे आणि सतत बदलत जाणारा आहे त्या देशात योगाची मानण्यात आलेली प्राचीनता (5000 वर्षापूर्वीची व्यायाम पद्धती वगैरे), पौर्वात्य अध्यात्मिक परंपराशी असलेला योगाचा संबंध अशा सर्व गोष्टी योगविक्री प्रक्रीयेतील एक भाग बनून गेल्या आहेत. नमस्ते करणे, ओमचे सूरयोजन, संस्कृत मंत्रांचे उच्चार ह्याही गोष्टी अमेरिकेतील योगाच्या भाग होऊन गेल्या आहेत. अमेरिकेतील योगाच्या अनेक स्टुडीओतून भारतीय शास्त्रीय संगीत किंवा कीर्तन संगीताची धून वाजविणे, सुगंधी वास, ओमची चिन्हे अशाप्रकारच्या उपखंडातील छोट्या-मोठ्या वस्तू लावून अध्यात्मिक वातावरण निर्मिती केले जाते. अय्यंगार योगशाळेत त्यांची सत्रांची सुरवात दुसऱ्या शतकात होऊन गेलेल्या योगसूत्रांचा निर्माता ‘पतंजली’ याच्या प्रार्थनेने केली जाते. काही शाळेत पतंजलीची मूर्तीही बसविलेल्या आहेत. हे हिंदूकरण काही तंतोतंत सजवलेले नसते. योग शिकविण्याचा परवाना मिळविण्यासाठी योगशिक्षकांना हिंदू तत्वज्ञानाची आणि धर्मग्रंथांची जुजबी ओळख असणे गरजेचे असते.
अमेरिकेतील हिंदूंना या सगळ्याचा सार्थ अभिमान वाटत असेल, असे एखाद्याला वाटेल. पण अमेरिकेतील हिंदूंची वकिली करणारी संस्था, “हिंदू अमेरिकन फौंडेशन” (Hindu American Foundation, एचएएफ)ला मात्र अभिमान वगैरे काही वाटत नाही. उलट अलीकडेच त्यांनी आरोप केला कि अमेरिकेतील योग उद्योग हिंदुत्वाकडून योगाची चोरी करीत आहे. आपले प्रत्येक ‘आसन’ बौद्धिक मालमत्तेची चोरी आहे हे ऐकून अमेरिकेतील लाखो लोकांना धक्काच बसला. कारण त्यांनी योगाच्या मातृ परंपरेला मान्यता दिलेली नाही. एचएएफचे सहसंस्थापक आणि मुख्य प्रवक्ता असीम शुक्ला हे आता त्यांच्या हिंदू साथीदारांना सांगत आहेत की “योग आपला आहे तो आपल्याकडे ‘वापस’ घ्या आणि अध्यात्मिक परंपरेच्या बौद्धिक मालमत्तेचा दावा ठोका.”
ही ‘योगवापसी’ मोहीम राबवणाऱ्या बहाद्दरांना अमेरिकेतील योग संस्था आणि इतर सांस्कृतिक संस्था, योगातील हिंदू चिन्हे आणि हिंदू कर्मकांडे यांची वाढती दृश्यात्मकता फारशी प्रभावित करू शकलेली नाही. त्यांची जेथे नजर जाते तेथे त्यांना हिंदूबाबतची न्यून भावना दडलेली वाटते. त्यांना वाटते की अमेरिकतील लोकांनी आता योगाचा विचार ‘पातंजलीच्या योगसूत्रा’ संदर्भात आणि हिंदुत्वाचा विचार ‘महान वेदांच्या’ संदर्भात केला पाहिजे. त्यांनी आता हिंदूंच्या संदर्भातील तो जुना पठडीबद्ध जात, गाय आणि आमटी (Indian curry) चा विचार सोडला पाहिजे. शुक्ला यांच्या भाषेत बोलायचे तर “हिंदुत्वाचा संबंध आता पवित्र गायीपेक्षा गोमुखासनाशी (एक कठीण आसन) जास्त तर रंगीबेरंगी आणि भटक्या साधूंपेक्षा अध्यात्मिक प्रेरणा देणाऱ्या पातंजलीशी जास्त आहे.” त्यामुळे ही ‘योग वापसी’ मोहीम ‘योगा’ वगैरेपेक्षा भारतीय मानसिकतेतील बचावात्मकता आणि हिंदू विद्व्तेबद्दलची अतिरंजित भावना यांचे विचित्र मिश्रण, संस्कृताळलेपण – हे जे हिंदू धर्माचे आणि संस्कृतीचे कंगोरे – आहेत त्याबद्दलच असल्याचे दिसून येत आहे.
न्युयॉर्क टाइम्सने आपल्या पहिल्या पानावर “योगावर मालकी कोणाची?” हा मुद्दा घेऊन चर्चा छेडली. त्यामुळे साऱ्या जगाचेच लक्ष याकडे वेधले गेले. पण त्याच्याही वर्षभर आधी या वादाची सुरुवात झाली होती. वाशिंग्टन पोस्टने प्रायोजित केलेल्या ऑनलाईन ब्लॉग वरून एचएएफचे शुक्ला आणि आधुनिक गुरु दीपक चोप्रा यांच्यात हे युद्ध खेळले गेले. शुक्लांची तक्रार होती की हिंदू पद्धती आणि कल्पना यांच्या आधाराने धंदा करत असताना चोप्रा ‘हिंदू’ हा शब्द टाळत आहेत. कारण चोप्रा स्वत:ला हिंदू ऐवजी ‘अद्वैत वेदांती’ असे संबोधतात. चोप्रांनी जाहीर केले की हिंदुत्वाकडे काही योगाचे पेटंट नाही. योगाचा जन्म ‘जाणीवेत आणि फक्त जाणीवेत’ हिंदुत्वाच्या कितीतरी आधी झालेला आहे, ब्रेड आणि वाईन एशु ख्रिस्ताच्या ‘लास्ट सपर’च्याही आधीपासून अस्तित्वात होते. त्यामुळे ‘ब्रेड आणि वाईन’वर ख्रिश्चनांचा जितका दावा आहे तेवढाच हिंदूंचा ‘योगा’वर आहे. शुक्लानी त्यांना हिंदू वारश्याचा आदर न करणारा ‘नफेखोर तत्वज्ञानी’ म्हणून हिणवले तर चोप्रांनी त्यांच्यावर ‘हिंदू मूलतत्ववादी’ असल्याचा आरोप केला.
ना अनादी ना वैदिक
हा संपूर्ण वाद हिंदू इतिहासाच्या दोन सारख्याच मूलतत्ववादी दृष्टीकोनांचे दर्शन घडवितो. 21व्या शतकातील योग पद्धतीला जवळजवळ 2000 वर्षापूर्वीच्या ‘योग-सूत्रां’शी जोडायचे आणि त्या दोन्हीची सांगड 5000 वर्षापूर्वीच्या ‘वेदां’शी घालायची हे या मांडणीचे अधोरेखित उद्दिष्ट आहे. दोन्हीतील फरक फक्त एवढाच आहे की दीपक चोप्रा योग हिंदुत्वाच्याही अगोदर अस्तित्वात होता असे म्हणत आहेत तर शुक्ला आणि एचएएफ संपूर्ण पाच हजार वर्षांचा वापर हिंदुत्वाच्या गौरवासाठी करत आहेत. चोप्रांच्या मते योग हा ‘पूर्वेकडील अमर्याद विद्वत्तेचा’ भाग आहे. तर ‘योग आणि वेद यात भेदच नाही ते अनादी काळापासून एकरूप आहेत’ असे एचएएफचे मत आहे.
पण वस्तुस्थिती ही आहे की, आज ज्याला ‘योगा’ म्हटले जाते ते अनादी काळापासून चालत आलेले नाही किंवा ‘वेदा’च्या अथवा ‘योगसूत्रां’च्या समानार्थीही नाही. उलट, आधुनिक योगाचा जन्मच मुळी 19व्या शतकाच्या शेवटी आणि 20व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. हे हिंदू प्रबोधन काळाचे आणि भारतीय राष्ट्रवादाचे अपत्य आहे. ज्यात विज्ञान, उत्क्रांती, सुप्रजननशास्त्र, आरोग्य आणि शारीरिक तंदुरुस्ती या बद्दलच्या पाश्चिमात्य कल्पनांनी ‘मातृ परंपरा’ म्हणून कळीची भूमिका पार पाडली. या काळात वेगवेगळ्या स्तरांवर प्रचंड सरमिसळ झाली, योग आणि तंत्राचे सुलभीकरण झाले. मूळच्या अमेरिकेतील पण भारतात प्रस्थापित झालेल्या थियासॉफिकल सोसायटीने ‘अध्यात्मिक विज्ञाना’च्या कल्पना भारतात प्रस्तावित केल्या आणि त्या सर्व कल्पना योगात अंतर्भूत करण्याचे काम योग प्रबोधनाचे नेतृत्व करणाऱ्या स्वामी विवेकानंदानी केले.
परिणामी योगाचा जो शारीरिक कंगोरा होता त्याची सरमिसळ कवायत, जिम्नॅस्टिक्स आणि शरीर सौष्ठवाची तंत्रे यात होऊन त्याचा प्रचार स्वीडन, डेन्मार्क, ब्रिटन आणि इतर अनेक पाश्चिमात्य देशात झाला. हीच योगपद्धती 5000 वर्षापासून चालत आलेली आहे हे ठसविण्यासाठी या नवीन बदलांवर सृजनशीलपणे योगसूत्रांचे आरोपण करण्यात आले, ज्या योगसूत्रांचे नेमके वर्णन ऑस्ट्रीयात जन्मलेल्या अघेहानंद भारती या हिंदू तांत्रिकाने, “ज्या लोकांनी ब्राम्हणी तत्वे स्वीकारली आहेत त्यांच्यासाठी बनविलेली सूत्रे” असे केले आहे. एचएएफचा आजचा आग्रह म्हणजे 20व्या शतकात जोरकसपणे चालविल्या गेलेल्या चुकीच्या जाहिरातबाजीच्या मोहिमेचा एक भाग आहे.
जरी ही समजूत सर्वदूर पसरवली गेली असली तरी आज हे आधुनिक गुरु जी आसने शिकवितात त्यापैकी बहुसंख्य आसने प्राचीन शिकवणीत कोठेच आढळत नाहीत. प्रचंड कर्मकांडी स्वरूपाच्या यज्ञाभिमुख असणाऱ्या वेदांना पातजंलीच्या शुद्ध जाणिवानुभवाच्या शोधाशी काहीच घेणे-देणे नव्हते. आणि खरोखरच, ज्या 195 सूत्रांनी योगसूत्र बनले आहे त्यापैकी फक्त तीन छोटी सूत्रे पतंजलीनी आसनांसाठी घेतलेली आहेत. महाभारतात योगाचा उल्लेख 900 वेळा आहे. पण आसनांचा मात्र फक्त दोन वेळा आहे आणि भगवद्गीतेत तर अजिबातच नाही.
योगाच्या आसनकेंद्रित, हठयोग अशा पद्धती अर्थातच आहेत. पण त्याचे प्रणेते आहेत ते जटाधारी, राख फासलेले साधू. ज्यांना एचएएफ पाश्चिमात्यांच्या कल्पनेच्या बाहेर ठेऊ इच्छिते. खरेतर हिंदू परंपरेत या शारीरिक योगाच्या पेटंटवर जर कोणाचा हक्क असेल तर तो या जात धुडकावणाऱ्या, गांजेकस, लैंगिक मुक्ताचारी असणाऱ्या, शिव आणि शक्तीला जादूटोण्यासाठी पुजणाऱ्या, रसायनांची किमया साधणाऱ्या आणि लोहार, कुंभार यांच्यासारखे कौशल्य असलेले जटाधारी व राख फासणाऱ्यांचा! त्यांना काही या भौतिक जगाचा कायापालट करायचा नव्हता. त्यांना आपल्या शरीरावर आणि या भौतिक जगावर ताबा मिळविण्यासाठी जादूई शक्ति “सिद्धी” प्राप्त करून घ्यायच्या होत्या. म्हणूनच त्यांनी इतके सगळे कष्ट, त्रास सोसले, खडतर जीवन स्वीकारले.
मैसूरच्या राजवाड्यातील रहस्य
काही ऐतिहासिक दस्तऐवज आणि तोंडी इतिहासाच्या सहाय्याने केलेल्या नवीन संशोधनाच्या प्रकाशात पट्टाभी जोईस आणि अय्यंगार योगाच्या ‘अष्टांग विन्यासाचा’ सांधा प्राचीनतेशी कितपत आहे याबाबत शंका निर्माण झाली आहे. जोईस (1915-2009) आणि बी.के.एस. अय्यंगार (1918-2014) या दोघांनीही योगाचे शिक्षण मैसूरचे महाराजा कृष्णराज वडेयर चौथा (1984-1940) यांच्या कारकिर्दीत टी. कृष्णम्माचार्य यांच्याकडून घेतले.
हा महाराजा मैसूरच्या गादीवर 1902 पासून त्याच्या मृत्यूपर्यंत होता. त्याच्या कारकिर्दीत त्याने भारतीय सांस्कृतिक आणि धार्मिक कार्यक्रम बऱ्यापैकी राबविले आणि त्याचबरोबर पश्चिमेकडील काही सकारात्मक कल्पनाही आपल्या सामाजिक कार्यक्रमात समाविष्ट केल्या. शारीरिक शिक्षणाच्या बाबतीत तो खूपच आग्रही होता. त्याच्या कारकिर्दीत शारीरिक शिक्षणाच्या संदर्भात मैसूर हे देशातील एक प्रमुख केंद्र बनले. आपल्या तरूण राजकुमारीला ‘योगा’चे शिक्षण देण्यासाठी त्यांनी कृष्णम्माचार्य यांना बोलावले तसेच त्यांनी कृष्णम्माचार्य व त्यांच्या सहकाऱ्याना देशभरात फिरून योग प्रात्यक्षिके दाखविण्यासाठी आणि त्या आधारे योग पुनर्जीवित करून लोकप्रिय करण्यासाठी निधीही उपलब्ध करून दिला.
मैसूरच्या राजघराण्याला पूर्वीपासूनच ह्ठ्योगात रुची होती. वडेयर चौथे यांचे पूर्वज मुम्माडी कृष्णराजा वडेयर तिसरे, (1799-1868) यांनी श्रीतत्त्वनिधी नावाचे अतिशय सुंदर चित्रमय पुस्तक लिहिले. त्याचा शोध 1980सालच्या मध्यास नॉर्मन जोमान नावाच्या एका स्वीडिश योग विद्यार्थ्याला मैसूर राजवाड्याच्या ग्रंथालयात लागला. या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य हे होते की, यात हठयोगाच्या आसनांचा मेळ भारतीय मल्ल जे व्यायामप्रकार व्यायामशाळेत करीत त्याच्याशी घातला होता. हे नाविन्यपूर्ण होते.
अमेरिकास्थित अभ्यासक जोमान आणि मार्क सिंगल्टन या दोघांनीही 1930 च्या सुमारास म्हणजे मैसूर राजवाड्याच्या भरभराटीच्या काळात, जे राजवाड्याशी व राजघराण्याशी संबंधित होते त्यांच्या मुलाखती घेतल्या. त्यांच्या मते आधुनिक योगाचे बीज या श्रीतत्त्वनिधी सारख्या नाविन्यपूर्ण पुस्तकात आहे. कृष्णम्माचार्य हेही या पुस्तकाशी परिचित होते. त्यांनीही आपल्या पुस्तकात श्रीतत्त्वनिधी कडून प्रेरणा घेत पूर्वीच झालेल्या पारंपारिक भारतीय कुस्ती, कवायती आणि हठयोगी आसनाच्या सरमिसळीत विविध पाश्चिमात्य जिम्नॅस्टिक्स आणि कवायती यांचा मेळ घालत श्रीतत्त्वनिधी चा हा नाविन्यपूर्ण वारसा पुढे चालविला.
कृष्णम्माचार्य ह्यांना मैसूर राजवाड्यातील पाश्चिमात्य पद्धतीच्या व्यायामविद्येच्या (gymnastics) हॉलमध्ये मुक्त प्रवेश होता. त्यांनी आपल्या दैनंदिन योगामध्ये तेथील वालरोप्स आणि इतर व्यायामासठीची साधनं वापरायला सुरुवात केली. कृष्णम्माचार्यांना पाश्चिमात्य व्यायामविद्येवरील पुस्तके उपलब्ध होती. या पुस्तकातूनच त्यांनी व्यायामविद्येची अनेक तंत्रे अवगत करून घेतली व ती त्यांच्या शिकवणीत उतरली, जी पुढे जोईस आणि बी.के.एस. अय्यंगार यांनी पुढे नेली, असे जोमानचे म्हणणे आहे. उदाहरणार्थ, मांडी घालून केलेले जंपबॅक (jumpback), कमान करणे वगैरे 20व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या वर्षात नेल्स बख (Niels Bukh 1880-1950) या डेन्मार्कच्या जिम्न्यास्टने कोणत्याही साधनांशिवाय करण्यात येणारी स्वीडिश कवायत आणि दैनंदिन जिम्नॅस्टिक्स विकसित केले. ब्रिटीशानी भारतात ती पद्धत प्रस्तावित केली आणि वायएमसीएने ती लोकप्रिय केली. सिंगल्टनचा असा दावा आहे कि, “बखच्या पुस्तकाच्या पहिल्या आवृत्तीतील जवळ जवळ 28 प्रकारांची पद्धत आणि पट्टाभी जोईस यांच्या अष्टांगयोगातील किंवा बी.के.एस. अय्यंगार यांच्या लाईट ऑन योगातील प्रकारांची पद्धत जवळ जवळ सारखीच आहे.” ही सांधेजोड सांगताना सिंगल्टन म्हणतो, “जिम्नॅस्टिक्स पद्धतीची आसने आणि पारंपारिक पातंजली पद्धत यांच्या आधुनिक सांधेजोडी मागील प्रमुख सूत्रधार कृष्णम्माचार्यच!”
मग आता योगाची मालकी कोणाकडे?
आज आपल्याला माहित असलेला ‘योगा’ म्हणजे प्रचंड प्रमाणावर झालेली सरमिसळ आहे. त्यामुळे “पाश्चिमात्यांनी योगाची चोरी केली” ह्या एचएएफच्या कर्कश आरडाओरड्याला काहीच अर्थ उरत नाही. आजच्या काळातला योग हे एक असे जागतिक पातळीवरील वैशिष्ट्यपूर्ण उदाहरण आहे की ज्यात पूर्वेकडच्या आणि पश्चिमेकडच्या पद्धती संपूर्ण जगभरासाठी एक मूल्यवान आणि जपून ठेवावी अशी निर्मिती करण्यासाठी एकत्र आल्या आहेत.
हिंदुत्ववाद भले प्राचीन, मध्ययुगीन अथवा आधुनिक असो पण त्याला योगावर दावा सांगता येणार नाही. तशी बढाई मारणे हे केवळ उद्धटपणाचे नाही तर निखालस खोटेही आहे.

अनुवाद: राजीव देशपांडे

निधर्मीपणा – धर्मनिरपेक्षता- सर्वधर्मसमभाव – इहवाद (उत्तरार्ध)

भारतीय धर्मनिरपेक्षतेचा राजकीय आशय
Secularism – धर्मनिरपेक्षता याला भारतात वेगळा अर्थ व त्याचे वेगळे परिणाम आहेत. पाश्चात्याप्रमाणे हा शब्द येथे कार्यान्वित होत नाही. कारण भारत हा एक बहुधार्मिक देश असून याला उपनिषदांचे सर्वधर्मसमभावाचे जबरदस्त अधिष्ठान आहे. याच बरोबर येथील संरंजामशाही राज्य व्यवस्थेमध्ये सर्व धर्मामध्ये समन्वयाची व बंधुभावाची भावना असल्यामूळे धर्म-निरपेक्षतेचा प्रश्नच कधी आला नाही.
पण 19व्या शतकात ब्रिटिश राजवटीत, सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय पट बदलून गेला. ब्रिटिश राज्यकत्र्यानी फोडा व झोडाची राजनीती स्वीकारली. यामूळे मध्ययुगीन संस्कृतीच्या इतिहासावर परिणाम होऊन नवीनच विस्कळीत इतिहास निर्माण झाला. हिंदू-मुसलमान यांची समभावाने वागण्याच्या वृत्तीत बदल होत गेला. यातून आर्थिक आणि राजकीय चढाओढीचे राजकारण सुरु झाले. यातुन भारतीय कॉंग्रेसने 1885 साली विविध धर्माचा विचार करुन धर्मनिरपेक्षतेचे भारतातील धोरण स्वीकारले. यामध्ये पंडित जवाहरलाल नेहरु व महात्मा गांधी यांच्या विचारांचा पगडा दिसून येतो. नेहरु हे संपूर्णपणे पाश्चात्य Secularism चा पाठपुरावा करणारे ज्यांत ऐहिकतेलाच महत्व तर महात्मा गांधी धर्माधिष्ठीत जीवन पध्दती मानणारे.
यातून असे जाणवते कीं, भारतीय धर्मनिरपेक्षता अधिकतर तत्त्वज्ञानापेक्षा राजकीय स्वरुपाची दिसून येते. कारण भारतीय काँग्रेसने धर्मनिरपेक्षता जागतिक तत्त्वज्ञान म्हणून स्वीकारले नाही तर सर्व जमातीसाठी एक राजकीय तडजोड म्हणून स्वीकारलेलं तत्त्व आहे कारण येथे विविध संप्रदाय व जातीचे समूह होते. सत्तेचा बटवारा योग्य होऊ शकत नाही म्हणून हिंदुस्थान – पाकिस्तान निर्माण झाले.
भारताच्या फाळणीनंतर बरेच मुस्लीम भारतात होते. महात्मा गांधी आणि नेहरु यांनी निधर्मी राज्य व्यवस्थेचे समर्थन केले. आणि राज्य शासनास धर्म राहणार नाही पण नागरिकाना त्यांचा धर्म पाळता येईल. अशा तऱ्हेने भारत राजकीयदृष्टया निधर्मी राहिला आणि जनता धार्मिक राहू शकली.
येथे हे लक्षांत घेतले पाहिजे कीं, ब्रिटिश काळापासून भारतात धार्मिकता आणि निधर्मी यांच्यांत भेद नव्हता तर निधर्मी आणि जातीयता यांच्यात होता. पाश्चात्य देशांत मुख्य झगडा हा चर्च आणि राज्य शासन यांच्यात होता किंवा चर्च आणि नागरी संस्था यांच्यात होता. पण भारतात हिंदू किंवा मुस्लीम यांच्यात चर्च सारखे कांही नव्हते. म्हणून येथे निधर्मी व धार्मिकतेत झगडा नव्हता. मुख्य झगडा निधर्मी आणि जातीमध्ये होता. जातीय शक्ती मग त्या हिंदू असोत किंवा मुस्लीम असोत त्या सत्तेसाठी वापरण्यात आल्या.
या धर्मनिरपेक्षतेच्या कल्पनेमुळे धर्म व संप्रदाय यांची भाषा बंद होऊन व्यवहारांत तात्त्विक संप्रदायाची जागा संख्यात्मक संप्रदायाने घेतली. कारण लोकशाहीमध्ये संख्या बळाला महत्व असते. त्यामुळे समाजास बहुसंख्यात्मक व अल्पसंख्यात्मक रुप प्राप्त झाले. आता अशा निधर्मीपणाचा हा फायदा झाला की तोटा? हा प्रश्न सतत पडत आहे.
भारतीय धर्म निरपेक्षता – सद्यस्थिती
भारतीय धर्म निरपेक्षेतेची कल्पना धार्मिक नियम हे राज्य शासनास बांधील नसून सर्व धर्माशी समभावाचे असतील. भारतीय संविधानाच्या 42व्या सुधारणेमध्ये Secularism – सर्वधर्मसमभाव हा शब्द 1976 साली घालण्यात आला. पण भारतीय संविधान किंवा कायदा हा धर्म/संपद्राय व राज्य शासनाच्या नात्याची व्याख्या करीत नाही. भारत या राष्ट्राला कोणता धर्म नाही. नागरिकांना कोणताही धर्म आचरणात आणता येतो तरी राज्यासमोर सर्व नागरीक समान आहेत. या सर्वधर्माला सारखी वागणूकीच्या प्रयत्नात बरेच प्रश्न भारतासमोर उभे आहेत कारण प्रत्येक धर्माचे नियम वेगवेगळे आहेत. आणि विचारधारा आचारधारा वेगळी आहे.
संविधानाचे 7वे शेडयूल असे सांगते की धार्मिक संस्था, धार्मिक न्यास किंवा धार्मिक धर्मादाय संस्था या Concurrent list या सदराखाली येऊ शकतात. याचा अर्थ असा होते की भारतातील प्रत्येक राज्य आपल्या राज्यातील धार्मिक संस्थाबद्दल त्याचे वेगळे नियम करु शकते. जर केंद्र आणि राज्यातील नियमामध्ये कांही तफावत समोर आणली तर केंद्र सरकारचा या बाबतीतला कायदा ग्राहय धरला जाईल.
एकंदरीत भारतातील निधर्मीपणा हा राज्यशासन व धर्म वेगवेगळे मानीत नाही तर त्याऐवजी सर्वधर्माकडे तटस्थेने पाहतो. यामुळे बराच गोंधळ उडत गेल्याचे जाणवते. त्यामुळे या धर्मनिरपेक्षतेकडे ज्या दृष्टिकोनातून पाहिले जाते यावर त्याची व्याख्या केली जाते. इतकेच नव्हे तर धार्मिक संस्थाना शासनाकडून आर्थिक सहाय्याची तरतूद देखील केली गेली आहे.
सेक्युलॅरिझमचे वास्तव आणि कांही प्रश्न
सेक्युलॅरिझम या शब्दाच्या अर्थानुरुप आचरण भारतीय समाजात फार पूर्वीपासून दिसून येत होते. पण जेव्हा राजकारण या शब्दाला जोडले गेले म्हणजे संविधानात हा शब्द घालण्यात आला आणि नंतर 42वी घटना दुरुस्ती अंमलात आणण्याचा जसा प्रयत्न झाला तसे त्याचे रुप बदलून गेले आणि अनेक प्रश्न उपस्थित होऊ लागले. सर्वधर्मसमभावाची जागा धार्मिक सांप्रदायाच्या कुरघोडीची दिसून येऊ लागली. तरी देखील विचारवंतानी हा संधिकाळ असून यांतून सेक्युलॅरिझमच उदयास येऊन सर्व जण त्याचे पालन करतील येथ पासून आता नवीन घडामोडी, भारताचे सांस्कृतिक वैभवाचे वास्तव व त्याचा वारसा याचा विचार लक्षांत घेऊन सेक्युलॅरिझमची नव्याने व्याख्या करण्याची वेळ आली आहे असे विचार मांडले आहेत. वरील तात्त्विक विवेचन सकृत दर्शनी योग्य वाटत असले तरी व्यवहारात या सेक्युलॅरिझमचे वेगवेगळे रुपे बघायला मिळतात व प्रश्नांची मालिका समोर येते.
समाजशास्त्रज्ञ अथवा विचारवंत यांच्या मते धर्मनिरपेक्षता फक्त राज्यसंस्थेचे धोरण नसावे तर ते समाजव्यवहारांचे साधन बनले पाहिजे. प्रत्येक नागरिकाच्या मानसिकतेत त्याच्या वागण्यात, बोलण्यात ते तत्त्व दिसले पाहिजे तरच देश धर्मनिरेपक्ष बनतो.
धार्मिक विचाराच्या लोकांचे म्हणणे असते कीं, धर्मनिरपेक्षतेचे धोरण हे राज्य शासनाने स्वीकारले आहे. समाजाला त्याच्या मर्जीनुसार कोणते धोरण अमलांत आणावे यांची परवानगी आहे. लोकशाहीमध्ये अशी जबरदस्ती करता येणार नाही. वास्तविक सेक्युलर हा शब्द संविधानात येण्याअगोदर हजारो वर्षापासून येथे सहिष्णूतेचे समाज जीवन कार्यान्वित होत होते. हा शब्द आल्याने धार्मिक सांप्रदायांच्या मानसिकतेत वेगळाच बदल दिसून येत आहे. त्याची परिणीती सेक्युलॅरिझमची व्याख्या नव्याने करण्यापर्यंत होत आहे. धार्मिकता व तिचा आग्रही अतिरेक कर्मकाण्डाच्या रुपांत दिसतो आहे.
श्री. सुरेश व्दादशीवार सारख्या विचारवंताच्या मते येणारा काळ सेक्युलॅरिझमचाच आहे. सुरेश व्दादशीवार, साधना, नोव्हेंबर 2014 या अंकात लिहितात, धर्मांध शक्ती सध्या उधाण आल्याचे दिसत असले तरी ही विझत्या दिव्याची वाढलेली ज्योत आहे. समाजाने वा व्यक्तिने सेक्युलर होणे ही सामाजिक व व्यक्तिगत पातळीवरील मनोव्यापाराची प्रक्रिया आहे आणि तीही बहुसंख्य माणसांबाबत पूर्ण झाली आहे. त्याना धर्माचा वा धर्मांधर्तेचा ज्वर चढविणाऱ्या व्यक्ति राजकीय आहेत, त्या वगळता सारी माणसे माणसासारखीच आहेत. हे ‘माणूसपण वाढविणे,’ हाच सेक्युलॅरिझमचा अर्थ व संदेश आहे. आणि त्याच्या कक्षा दिवसेंदिवस रुंदावत जाणाऱ्या आहेत.
हा फार मोठा आशावाद वाटतो. ‘माणसाचे माणूसपण वाढविणे’ हाच जर सेक्युलॅरिझमचा संदेश असेल तर सेक्युलॅरिझम मधील ऐहिक जीवनशैलीचा विचार करता (ज्याची आसक्ती वाढविव्याची मानसिकता असते) हा संदेश अमलांत आणणे कठिण वाटते. वास्तविक हाच मानवतेचा संदेश उपनिषदकारानी दिला आहे.
श्री. सुरेश व्दादशीवार यांच्या म्हणण्याप्रमाणे सेक्युलरिझमची प्रक्रिया बहुसंख्य माणसांबाबत पूर्ण झाली आहे, हे निरिक्षण फारच आशावादी वाटते. आजही जागतिक स्तरावर% 59 लोक धार्मिक आहेत. धर्मावर विश्वास न ठेवणारे 23 % आहेत तर अगदी निरिश्वरवादी 13% आहेत. हा सर्वे WIN/Gallup International या संस्थेने Global Index of Religion and Atheism यासाठी केलेल्या मत मोजणीतून आढळून येतो. भारताबद्दल या संस्थेच्या सर्वेक्षणात असे आढळून आले आहे की 2005 ते 2012 या काळात धार्मिक लोकांची संख्या 6% ने कमी झाली आहे म्हणजे 2005 साली धार्मिक लोक 87% होते तर 2012 साली ते 81% होते. याच बरोबर हे सर्वेक्षण असेही दर्शविते की निरीश्वरवादी लोकामध्ये 1% कमी झाली आहे. म्हणजे 2005 साली जे 4% अगदी निरीश्वरवादी होते ते 2012 साली 3% झाले. याचा अर्थ असा होतो की लोकांचा ईश्वरावर विश्वास वाढत आहे. हे सर्वेक्षण फक्त जगातील पन्नास हजार लोकांच्या मत चाचणीवर केले गेले आहे ही संख्या जागतिक लोकसंख्येच्या मानाने खूपच कमी वाटते.
यावरून असे जाणवते की, धर्मावर विश्वास न ठेवणाऱ्यांच्या संख्येत जरी वाढ दिसत असली तरी आजही धर्मावर विश्वास ठेवणारे भारतात तरी 81% लोक आहेत. याशिवाय असेही लोक खूप प्रमाणात आढळून येतात जे वरून अज्ञेयवादी किंवा निरीश्वरवादी म्हणतात पण आतून धर्मावर व ईश्वरावर विश्वास ठेवत असतात. याचे द्योतक म्हणजे मंदिरांची वाढती संख्या आणि त्यातील वाढत्या रांगा. तसेच देवस्थानांच्या उत्पनाची वाढती संपत्ती हेच दर्शविते की लोकांचा ओढा धार्मिकतेकडे वाढत आहे. मग तो श्रद्धेपोटी असेल किंवा मानसिक शांतता लाभावी म्हणून असेल. तेव्हा श्री सुरेश व्दादशीवार यांचे सर्वांनी सेक्युलर विचार मनोमन मानला आहे व फक्त काही राजकीय मंडळीमूळे तो पूर्णपणे आपणास दिसत नाही. हे म्हणणे थोडे वेगळे अर्धसत्य वाटते. सेक्युलॅरिझम हीच विचारप्रणाली ऐहिकतेलाच प्राधान्य देत असल्याने भारतीय मनाच्या तात्त्विक व सांस्कृतिकतेला छेद देऊ शकणार नाही. तेव्हा भारतात तरी त्या अर्थाने सर्व सेक्युलर होतील असे वाटत नाही.
सेक्युलॅरिझमची नव्याने व्याख्या?
अस्तित्वात असलेल्या भारतीय धर्मनिरपेक्षतेच्या व्यवहारात व वास्तवात जाणवणाèया त्रुटी व त्याचे देशाच्या दृष्टिने कांही अनिष्ट परिणाम याचा पूनर्विचार करुन बदलत्या परिस्थित धर्मनिरपेक्षतेची नव्याने गतिमान व्याख्या करावी असे कॉग्रेसचे निष्ठावंत नेते व विचारवंत खासदार श्री सरदार करणसिंह याना वाटते व 26.6.2015 च्या इंडियन एक्सप्रेसमध्ये तसे सविस्तर लेखातून त्यानी प्रतिपादले आहे. याचा अर्थ असाही होऊ शकतो की, अस्तित्वात असलेली संविधानातील याबाबतची तरतूद अपुरी आहे किंवा तिचे अपयश आहे.
डॉ. करणसिंह या लेखात म्हणतातः
आपली धर्मनिरपेक्षताही धर्म हा पूर्णपणे वैयक्तिक असून राज्यसंस्थेस त्याचा संबंध नाही. त्यांच्या मते येथे आपली चुकीची समजूत झाली आहे. धर्म व्यक्तिगत असला तरी त्याचा सामुदायिक प्रभाव लक्षांत घेता ती एक सामाजिक शक्ती तयार होते. याची आपल्याला विसरण पडली असावी. कारण धर्माचा सामुदायिक प्रभाव किंवा धार्मिक सांप्रदायातील संघर्ष याची राज्यशासनाला दखल घ्यावी लागते.
दुसरे तत्त्व जे स्वीकारले होते ते म्हणजे आर्थिक व शैक्षणिक सुधारणा झाल्या की, धर्म संकल्पना आपोआप मागे पडेल. पण ही धारणा खोटी ठरली आहे. या उलट सुशिक्षित व अशिक्षित, शहरी वा ग्रामीण समाज प्रथम प्रार्थना मंदिराचा विचार करीत असतो असे एका अभ्यासावरुन दिसून आले आहे. हा विचार सर्व सांप्रदायात जगभर आढळून येतो.
डॉ. करणसिंहाना खटकणारा मुद्दा धर्माच्या नावाखाली, धार्मिक संस्थाना मिळणारे परदेशी अनुदान/निधी याचा राजकीय उद्देशासाठी होणारा वापर. धार्मिक स्वायत्ततेच्या नावाखाली काही सांप्रदायांच्या आचाराला कायद्याच्या कक्षेबाहेर ठेवले जाते. आणि त्याचा असा दुरोपयोग होतो असे त्याना वाटते.
या लेखांत शेवटी त्याची एक महत्वाची गोष्ट सांगितली आहे. ते म्हणतात ‘जेव्हा एखाद्या राष्ट्राला हजारो वर्षाची वैचारिक व सांस्कृतिक परंपरा असते व त्यांच्या मध्यवर्ती विचारधारेला जर एखादे जुनाट खडकाळ अवशेष समजून चालल्यास तेव्हा त्या राष्ट्राची नवनिर्मितीची क्षमता खुंटते.’
त्यांचा रोख भारताच्या वैचारिक व सांस्कृतिक वारसाबाबत असावा. आणि याचा संदर्भ घेऊन नवीन गतिमान धर्मनिरपेक्षतेची (सेक्युलॅरिझम) व्याख्या करावी असे त्याना वाटते.
आधुनिकता आणि धर्मनिरपेक्षता
धर्मनिरपेक्षतेची जी वेगवेगळी आकलने आहेत जसे पाश्चात्याना वाटते भारतात धर्मनिरपेक्षताच नाही. किंवा धर्मनिरपेक्षता म्हणजे विशिष्ट धार्मिक सांप्रदायताचे तुष्टीकरण तसेच कांही विचारवंताना आधुनिकता विरोधी असलेल्या लोकांचा धर्मनिरपेक्षतेला विरोध असतो आणि धर्मनिरपेक्षता म्हणजेच आधुनिकता असे सूत्रच निर्माण झाल्याचे जाणवते.
अशा या संबधाचा विचार दोन दृष्टिकोनातून होऊ शकतो.
धर्माच्या दृष्टिकोनातून
भारतातील धार्मिक सांप्रदाय, जमाती यांच्या व्यक्तिगत तसेच आर्थिक व सामाजिक विकासावरुन धर्माच्या दृष्टिकोनातून बघता आधुनिकता ही धर्मावर अवलंबून न राहता धर्माच्या बंधनातून सुटून वैज्ञानिक विचारधारेनुसार जीवन जगण्यास प्रवृत्त करते व माणसाला स्वतंत्र बुध्दीने जगण्यास शिकवते. ही आधुनिकतेची व्याख्या पाश्चात्य समाजशास्त्रज्ञांची आहे. पण व्यवहारात आधुनिक जीवनशैलीचे जे चित्र दिसते ज्यांत ‘स्वतंत्र बुध्दीने जगण्याची’ जागा नैतिकतेला फारसे महत्व न देता स्वैराचाराने व चंगळवादी जीवन जगण्यास प्राधान्य दिल्याचे दिसते. न्यूटन, कार्टेसियन यांच्या तत्त्वानुसार व यांत्रिकी पध्दतीने अर्थ लावून व सर्वाची सरळ मिसळ करुन एक नवीन जगण्याची पध्दती बनून जाते. थोडक्यात जीवनाचा असा आराखडा तयार केला जातो. ज्यांत ज्याने आराखडा तयार केला त्याला कोठेच स्थान नसते. म्हणून आईनस्टाईन याने आधुनिक शास्त्रज्ञाचे वर्णन करताना असे म्हटले आहे, ‘ हे लोक लाकडाच्या अशा भागांत छिद्रे पाडीत बसतात जेथे ते सोपे असते. ‘येथे हे लक्षांत घेतले पाहिजे की, आधुनिकतेला विरोध म्हणजे आधुनिकतेच्या नावाखाली होणाऱ्या चंगळवादाला व स्वैराचाराना विरोध असतो. उलट भारतीयांची आधुनिकतेची कल्पना अशी आहे’ ही एक अशी विचारधारा जी गत कालातील कांही संकल्पनांचा त्याग व नविन आशादाई कल्पनांची सुरुवात ज्यामध्ये वैज्ञानिक व मानवतावादी दृष्टिकोन अभिप्रेत असून इतिहासातील कांही संकल्पनांचा विचार केला जातो.
येथे ध्यानांत घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे भारतीय संविधानातील धर्मनिरपेक्षतेच्या संकल्पनेत धर्म व धर्मनिरपेक्षता एकत्र नांदू शकतात असे आढळून येते. तसेच सेक्युलॅरिझमचे पुरस्कर्ते तत्त्वज्ञ होलीओक यांच्या मूळ कल्पनेत धर्मास बाजूला केले नाही. धर्मास विरोध हा फक्त निरीश्वरवादी व कट्टर इहवादी मंडळीचा असतो. पण बुध्दी प्रामाण्यवाद्यामध्ये किंवा राजकारण्यामध्ये जो आधुनिकतेला विरोध करतो तो धर्मनिरपेक्षतेच्या पण विरोधी असतो. अशी भावना होऊन बसली आहे.
आधुनिकतेच्या अथवा धर्मनिरपेक्षतेच्या विरोधांत जाण्यासाठी व्यक्तिविकास व सामाजिक विकास तितकाच महत्वाचा ठरु पहात आहे. हा विकास फक्त आर्थिक निकषावर अवलंबून नसून सर्वांगीण असून ज्यात ऐहिक व अध्यात्मिक या जीवनाच्या दोन्ही अंगाना महत्व आहे. आधुनिकतेतील ‘आधुनिक’ या शब्दाचे सहचर्य हे विज्ञान आणि मानवतावाद या सुंदर कल्पनाशी निगडीत आहे. विज्ञान निष्ठ मनोवृत्ती आणि मानवतावादी प्रेरकशक्ती यांच्या संयोगामुळेच मानवाची सर्वांगीण उन्तनी साधता येते. तुमचा मानवतावाद विज्ञानाशिवाय असेल तर तो बहुतांशी भावनिक स्वरुपाचा असतो. तुमचे विज्ञान जर मानवतारहित असेल तर त्यामुळे दुर्बल वर्गाची पिळवणूक होईल. असा विचार जर आचरणात आला नाही तर व्यक्ती व समाज त्या आधुनिकतेला व धर्मनिरपेक्षतेला पसंती न देता मूलतत्त्ववादाला कवटाळतो.
वास्तविक सर्वधर्मीयाना आपले व्यक्तिमत्व सुधारण्याची संधी आणि आपल्या क्षेत्रात उच्चपदापर्यंत पोहचण्याची परिस्थिती आणि निःपक्षपणे मतदान करण्यासारखी परिस्थिती ही भारताची मोठीच उपलब्धी आहे. संधीची समानता हे धर्मनिरपेक्षतेचे महत्वाचे तत्त्व आहे. तसे प्रत्यक्षात भारतात दिसून देखील येते.
येथे हे पण लक्षांत घेतले पाहिजे कीं, पहिल्या महायुध्दानंतर अल्पसंख्य आणि बहुसंख्य असे विभाजन झाले. हे जरी रशियात झाले असले तरी त्याचा परिणाम आपल्याकडेही झाला. अल्पसंख्य जमात ही मागास जमात असते ही विचारधारा निर्माण झाली. म्हणून भारतातील अल्पसंख्य मुस्लीम जमात मागास समजली जाऊ लागली. त्याना पुढे येण्यासाठी कांही सवलती देण्यात आल्या तेव्हा ते त्या जमातीचे तुष्टीकरण होत आहे. ही भावना बहुसंख्य समाजात दृढ होऊ लागली. त्याचा परिणाम समान नागरी कायद्याची मागणी होऊ लागली. वरील विश्लेषणावरुन आधुनिकतेला व धर्मनिरपेक्षतेला तात्त्विक विरोध नसून त्यातून निर्माण होणाऱ्या विसंगतीना असतो.
सारांश
वरील सेक्युलर-धर्मनिरपेक्षतेच्या तात्त्विक विवेचनावरुन असे जाणवते की, पाश्चात्य सेक्युलॅरिझम व भारतीय संविधानिक धर्मनिरपेक्षता या संकल्पना भिन्न असून त्या राष्ट्राच्या मूळ विचारधारा व सxस्कृतीचा आधारे निश्चित करण्यात आल्या आहेत. पाश्चात्य देशाप्रमाणे भारताला धर्म व राष्ट्र पूर्णतः वेगळे करता आले नाही. व तसे करणे कठीण आहे. भारतीय धर्मनिरपेक्षतेमूळे निर्माण झालेली बहुसंख्य व अल्पसंख्य विचारप्रणाली व त्यातून निर्माण होणाऱ्या जीवननिष्ठा या राष्ट्रनिष्ठेला तडा देणाऱ्या ठरु शकतील. याची वेळीच दखल घेणे गरजेचे वाटते. स्वार्थी व लघुदृष्टीने राजकारण्यानी भारतीय धर्मनिरपेक्षतेचा वापर चालूच ठेवला तर राष्ट्रीय ऐक्यास धोका निर्माण होऊ शकतो. कांही धार्मिक सांप्रदायाना (Religion) धार्मिक स्वातंत्र्याच्या नावाखाली दिल्या गेलेल्या स्वायत्ततेच्या सहुलतींचा पूनर्विचार करुन त्याना मिळणारे परदेशी अनुदान व याच्या नियंत्रणाची कार्यवाही शासकीय पातळीवर होणे गरजेचे आहे.
प्रचलीत धर्मनिरपेक्षेतून अनुभवास आलेल्या काही मर्यादा व धार्मिक सांप्रदायांच्या स्वायत्ततेचा पुर्निविचार यांचा डॉ. करणसिंहानी सुचवल्याप्रमाणे धर्मनिरपेक्षतेची नव्याने व्याख्या/विचार करण्यास हरकत नसावी. कारण व्यवहारात सर्वधर्मसमभाव यामुळे आंतर धार्मिक संबंध टिकून राहतील पण त्याचे रुपांतर राष्ट्रीय ऐक्यासाठी कितपत होईल याचाही विचार करणे गरजेचे वाटते.
हे सर्व साध्य होण्यासाठी आज तरी समोर एकच पर्याय दिसतो आहे ज्याचा सर्वोच्च न्यायालय वारंवार आठवण करुन देत आहे तो म्हणजे राष्ट्रहितासाठी व राष्ट्रासाठी एकच समान नागरी कायदा आणि त्याची यशस्वी अंमलबजावणी. यासाठी राष्ट्रनिष्ठ राजकीय इच्छाशक्तीच्या नेतृत्वाची गरज आहे.

…. समाप्त

dr.rapathak@gmail.com

निधर्मीपणा – धर्मनिरपेक्षता – सर्वधर्मसमभाव – इहवाद (पूर्वार्ध)

आज काल सेक्युलॅरिझम व सेक्युलर बद्दल बरेच बोलले जाते. जेष्ठांच्या बैठकित यावर चर्चा होणे स्वाभाविक होते. ज्याना जशी माहिती तशी त्यानी सांगितली. यांतून कांही गोष्टी जाणवल्या त्या अशा.
• सेक्युलर हा भारतीय शब्द नसून पाश्चात्य देशाकडून आपल्याकडे आला आहे. व हा शब्द जीवनशैली बरोबरच राज्यशासन व्यवस्थेशी जोडला गेला आहे.
• या शब्दाला बरेच अर्थ आहेत जसे इहवाद येथपासून ते कांही सामाजिक तुष्टीकरणा बरोबर याच संबंध जोडला जातो.
• पाश्चात्य व भारतीय विचारसरणी सेक्युलरबाबत भिन्न आहे. पण आपल्याला भारतीय संविधानाने यासाठी मान्य केलेला सर्वधर्मसमभाव हा शब्दच मान्य करावा लागतो. व त्याला सांस्कृतिक, अध्यात्मिक, राजकीय व सामाजिक संदर्भ आहेत.
• आधुनिक विचारसरणीत सेक्युलर या शब्दास वेगळे महत्व असल्याचे जाणवते. कारण जो सेक्युलर नाही तो प्रतिगामी असून मागास आहे. असे पुरोगामी लोकांचे मत असते पण वास्तवात धर्म व सेक्युलर यांच्या मूळ अर्थाबद्दलची माहिती याचा अभाव जाणवला. म्हणून जरा खोलात जाऊन मूळ सेक्युलर हा शब्द कसा आला व त्याचा आपल्याकडे कसा विचार केला. हा जाणण्याचा एक प्रयत्न.
पाश्चात्य विचार
सेक्युलर हा शब्द पाश्चात्य देशाकडून आपल्याकडे आला आहे. Secular याचा शब्दकोशीय अर्थ-ऐहिक किंवा जडगोष्टी संबंधी ज्यात अध्यात्माला स्थान नाही असा.
हा शब्द प्रथम 1841 साली जार्ज जेकब होलीओक यानी स्वतंत्र विचाराच्या नैतिकतेने जीवन जगण्यासंबंधी उपयोगात आणला. सेक्युलॅरिझम हे एक जीवन जगण्याची अशी विचारप्रणाली आहे जी धर्माशिवाय नैतिकता मानते आणि ती नैतिकता मानवाच्या व विज्ञानाच्या वाढीस मदत करते ज्या होलीओक शास्त्रज्ञाने हा शब्द वापरात आणाला, त्याचा निरीश्वरवाद व धर्मनिरपेक्षता याचा कांही संबंध आहे यावर विश्वास नव्हता. पण त्याच सुमारास चार्लस ब्रॅडलॉक या तत्त्ववेत्याने Secular असण्यासाठी चक्क निरीश्वरवादी असणे ही अटच घातली. व त्याचा पुरस्कार केला. म्हणून होलीओक यानी 50 वर्षानंतर त्यांच्या सेक्युलरची व्याख्या 1896 मध्ये अशी केलीः
“ Secularism is a code of duty pertaining to this life, founded on consideration purely human, and intended mainly for those who find theology indefinite or inadequate, unreliable or unbelievable . Its essential principles are
• The improvement of life by material means.
• The science is available Providence of man.
• That is good to do good whether there be other good or not the good of the present life is good and it is good to seek that good.
अर्थ – सेक्युलॅरिझम ही एक जीवना सबंधीची नियमावली आहे, ज्यात फक्त मानवतेच्या दृष्टिकोनातून, मानवाच्या अभ्युदयाच्या विचार केला जातो. (मुख्यत्वेकरुन ज्यांचा ब्रम्हविद्येवर विश्वास नाही किंवा ती अपूरी वाटते.) याची तीन तत्त्वे आहेत:
• आयुष्याचा अभ्युदय फक्त ऐहिक गोष्टीनेच होतो.
• विज्ञानाचा दूरदर्शीपणाच पुढील दिशा दाखवू शकतो.
• प्राप्त झालेल्या आयुष्याचे कल्याण करणे, दुसरे कांही कल्याणकारी आहे किंवा नाही याचा विचार करण्यापेक्षा आहे तेच कल्याणकारक मानणे आणि त्याचा पाठपुरावा करणे.
येथे विचार करण्याची गोष्ट म्हणजे, ज्या होलीओकने प्रथम ही संज्ञा वापरली व त्यावर निरीश्वरवाद्याचा प्रभाव व विचार लक्षांत घेवून त्याने या संज्ञेचे (Secular) अंतिम प्रारुप समोर ठेवले व ज्यात धर्मक्षेत्राचा भाग नाकारला नाही. त्याच्या म्हणण्याप्रमाणे धर्मक्षेत्र भागीदार असले काय ? किंवा नसले काय ? याचा फारसा फरक पडत नाही. असाच त्याच्या अंतिम व्याख्यांचा अर्थ होतो. कदाचित याच कारणास्तव भारतीयानी Secular याला धर्मनिरपेक्षता हा शब्द वापरला असावा.
पण भारतातील सेक्युलॅरिझमचे पुरस्कर्ते व इहवादी श्री. यशवंत मनोहर याना हा धर्मनिरपेक्षता शब्दच मान्य होत नाही. ते म्हणतात ‘ इहवादाचे भाषांतर सेक्युलॅरिझम अस केलं जातं. पण सेक्युलॅरिझमला सर्वधर्मसमभाव वा धर्मनिरपेक्षतावाद म्हणणे इहवादाला मान्य नाही, किंवा इहवादाला धर्मसंस्थाच मान्य नाही. यामुळे इहवादाला वा सेक्युलॅरिझमला सर्वधर्मसमभाव म्हणणे म्हणजे इहवादाच्या गळयात आपल्या मर्यादांचा आणि सोयीचा पुष्पहार घालण्यासारखे ठरते. (‘इहवाद’ ,यशवंत मनोहर, आजचा सुधारक जून 2015.)
आज सेक्युलॅरिझमचा सर्वमान्य व योग्य व्याख्या विर्गिलीयस फर्म Virgilius Ferm या तत्त्ववेत्याने त्याच्या Encyclopedia of Religion या ग्रंथात केली आहे. तो म्हणतो.
“ Secularism is a variety of utilitarian social ethic which seeks human improvement without reference to religion and exclusiviely by human reason, science and social organization. If has developed into a positive and widly adopted out look which aims to direct all activities and institutions by a non religious concern for the goods of the percent life for social well being.”
धर्मनिरेक्षता किंवा सेक्युलॅरिझम ही उपयोगप्रदान सामाजिक नीतीचा एक प्रकार असून ती धर्माशिवाय मानवाचा अभ्युदय, हा मानवी कारणाने, विज्ञानाने आणि सामाजिक संस्थेने होऊ शकतो. हा विचार सकारत्मकरित्या वृध्दिगंत होऊन सर्वमान्य होत आहे आणि सर्व कार्यक्रम व संस्था या धर्माशी संबंध नसल्याने जीवनाचे व समाजाचे कल्याण साधू शकतील.‘
पाश्चात्य सेक्युलॅरिझमचा हा जीवनशैली बाबतचा विचार झाला. या सेक्युलॅरिझमध्ये मुख्य तीन तत्त्वांचा समावेश असतो.
• धर्माचे स्वातंत्र्य
• समान नागरी कायदा मग तो नागरिक कोणत्याही धर्माचा वा पंथाचा असो.
• धर्माची राज्यशासन व्यवस्थेतून फारकत. हाच पाश्चात्य लोकशाहीचा महत्वाचा घटक आहे ज्यांत राज्यशासनात धर्माचा कोणताच अधिक्षेप नसतो.
होलीओक याने सेक्युलॅरिझमचा विचार जीवन कल्याणप्रद व सुखावह होण्यासाठी जरी केला असला तरी याचा फायदा धर्मास राज्यसंस्थेपासून पूर्णपणे अलिप्त ठेवण्यात पाश्चात्य देशाना यश झाले. याची मुख्यतः दोन कारणे संभवतात.
• धर्मसंस्थाचा राज्य संस्थेत तसेच शैक्षणिक, सामाजिक व विश्वस्त संस्थामध्ये झालेला असहय असा अधिक्षेप ज्यामूळे प्रजा धर्माच्या जाचाने त्रस्त झाल्याचे चित्र समोर येते.
• या जीवनशैलीत व्यक्तिस धर्माचे स्वांतत्र्य असते पण समान नागरी कायद्याच्या कडक अंमलबजावणीमूळे सर्वाना सार्वजनिक जीवन समानरितीने व्यतित करण्यास भाग पडते. त्यामूळे सांप्रदायिक तणावास वाव मिळत नाही.
भारतीय सेक्युलॅरिझम – धर्मनिरपेक्षता – सर्वधर्मसमभाव
भारतात सेक्युलॅरिझम हा शब्द 1885 मध्ये नुकत्याच स्थापन झालेल्या इंडियन नॅशनल कॉग्रेसमध्ये समाविष्ट करण्यात आला. पूढे 1950 साली घटनेच्या प्रीएम्बल मध्ये समाविष्ट करुन भारतीय प्रजासत्ताकाची घोषणा केली तेव्हा त्याचा असा उल्लेख करण्यांत आला.
We the people of India, having solemnly resolved to constitute India into Sovereign Socialist Secular Democratic Republic and to Secure all its citizens.
• Justice Social, Economic and Political
• Liberty of Thought, Expression, Belief, Faith and Worship.
• Equality of Status, and opportunity and to promote among all
• Fraternity assuring the dignity of Individual and unity of Nation in our constituent Assembly this 26.11.1949 as hereby adopt, enact and give to ourselves this constitution.
लक्षांत घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे सेक्युलर या शब्दाची संविधानांत किंवा भारताच्या कायद्यात कोठेच व्याख्या करण्यात आली नाही. तरी पण धर्मनिरपेक्ष राज्य म्हणजे असे राज्य जे सर्वधर्माची रक्षा करते पण त्या राज्याला स्वतःचा असा धर्म असणार नाही.
घटना आणि धर्मनिरपेक्षता
घटनेने जी धर्मनिरपेक्षता अपेक्षिली आहे त्यांत खालील तिन्ही तत्वांचा मेळ घालण्याचा प्रयत्न केला आहे.
• राष्ट्र हे कोणत्याही धर्माच्या सिध्दांतावर आधारित नाही.
• समान नागरिकत्वाच्या संकल्पनेवर ते आधारित आहे.
• सामाजिक न्याय, सुव्यवस्था, नागरिकांचे आर्थिक हित, आरोग्य, शिक्षण,बौध्दीक व कलात्मक संस्कृतीचे रक्षण इत्यादी केवळ ऐहिक गोष्टी ती स्वीकारते.
धर्मनिरपेक्षता
धर्मनिरपेक्षतेचे Secularismचे तत्वज्ञान युरोपांत जीवनशैली व ख्रिश्चन धर्मासबंधात निर्माण झाल्याने युरोपशिवाय इतर ठिकाणी त्याच्या उपयोगांत तात्त्विक आणि व्यावहारिक अडचणी निर्माण झाल्या आहेत. भारताचा विचार करता येथील धार्मिक सांप्रदाय म्हणजे हिंदू, इस्लाम व शीख याच्यामध्ये धर्म आणि जीवन व्यवहार (यांत राज्य व्यवहारही आला) यांची इतकी गुंतागुत आहे कीं, राजकारण धर्मापासून वेगळे करणे अगदी अशक्य जाणवते. कारण भारतीय हिंदू समाजात धर्माचा विचार मूळ शाश्वत तत्त्वाबाबत केला असून, सर्वामध्ये एकच तत्त्व अस्तित्वांत आहे असे दृढ प्रतिपादन केले आहे. याच मूळ धर्मापासून, ज्याला सनातन धर्म म्हटले जाते जे वेगवेगळे धार्मिक सांप्रदाय निर्माण झाले ते स्वंतत्र धर्मानेच संबोधिले गेले. यामूळे धार्मिकसांप्रदायाचीच (Religion) विचारसरणी म्हणजे खरा धर्म समजण्याची रुढी कायम पडली. खरा मूळ सनातन धर्म हा मानवाच्या मानवतेर अवलंबून असून म्हणजेच तो मानवतावादी आहे. आणि याच धर्मात मानवाच्या अभ्युदयाची नीती समाविष्ट आहे. म्हणून धर्म आणि नीती वेगळे करणे कठीण होऊन बसते. थोडक्यात मानवांच्या उत्कर्षाच्या नाण्याच्या धर्म व नीती या एकच आहेत ही धारणा झाली. खरा सनातन धर्म ज्या शाश्वत परमतत्त्वावर आधारित आहे आणि ज्याच्या प्राप्तीसाठी जीवनाचा आटापिटा करावा ही अपेक्षा ठेऊन ऐहिक व पारमार्थिक जीवन अशी रचना भारतात झाली. यामुळे धर्मनिरपेक्षतेचे विविध अर्थ निघत गेले. त्यापैकी काही
• मूलतत्त्वादी राष्ट्र किंवा एखाद्या धर्माचे राष्ट्र या शब्दाच्या विरोधी अर्थी हा शब्द वापरला जातो.
• सर्वधर्मसमभाव: या अर्थाने धर्मनिरपेक्षेतेला Secularismने संबोधिले आहे व हेच भारतीय संविधानाने मान्य केले आहे. यांत सर्व नागरिकांनी सर्व धर्माचा आदर करावा अशी भूमिका असते. याचा दुसराही भाग असा असतो कीं, ज्यात शासन सर्वधर्मापासून सारख्याच अंतरावर असले पाहिजे कोणत्याही एका धर्माची शासनाने बाजू घेण्याचे कारण नाही.
• तिसरा अर्थ सहिष्णूतेचा धर्मनिरपेक्षता परधर्मसहिष्णूता या अर्थाने वापरला जातो. सहिष्णूता सर्व धर्मात असते असे मानले जाते. कारण सर्व धर्म त्यांच्या तत्त्वज्ञानात याची भलावण करीत असतात. अशा सहिष्णूतेचा उपयोग, धर्मनिरपेक्ष, इहवादी शासनासाठी व्हावा अशी अपेक्षा असते.
धर्मनिरपेक्षता आणि धार्मिकता
• धर्मनिरपेक्षता ही धर्मविरुध्द आहे का ? खरे पाहता धर्मनिरपेक्षता आणि धार्मिकता हो दोन्ही शब्द त्यांचे स्वंतत्र अस्तित्व दाखवतात. ते एकमेकांचे शत्रू नाहीत.
• धर्मनिरपेक्षतेच्या चळवळीसाठी धर्माचा त्याग करण्याची गरज नाही. (असेच प्रायः होलीओक यांचे म्हणणे होते) धर्मनिरपेक्षता आणि धार्मिकता एकाच वेळी नांदू शकतात.
• धर्मनिरपेक्षता धर्माविरुध्द नसून फक्त धर्माचा वापर वैधानिक, शैक्षणिक व राजकीय संस्थामध्ये न व्हावा अशी अपेक्षा करते.
• जो पर्यंत धर्म त्याच्या मर्यादेत असतो तेव्हा धर्मनिरपेक्षता नैसर्गिकच असते. धर्माचे समर्थन अथवा अव्हेर करत नाही आणि हाच विचार कान्स्टूअंट असेंब्लीमध्ये गृहीत धरला गेला आहे. यावर भाष्य करताना एच.व्ही.कामत सारख्या राजकीय तज्ञाने असे लिहून ठेवले आहे.
• ‘जेव्हा मी म्हणतो की, राज्याने कोणत्याही धर्माची जवळीक करु नये तेंव्हा मला असे म्हणावयाचे असते की राज्य हे धर्मविरोधी नसावे किंवा निधर्मी असावे. आम्ही भारतास धर्मनिरपेक्ष राज्य घोषित केले हे खरे आहे. माझ्या मते धर्मनिरपेक्ष राज्य हे ईश्वररहित राज्य अथवा निधर्मी राज्य नसते.‘
वरील धर्मनिरपेक्षेतेचे वेगवेगळे अर्थ तसेच राजकीय धुरीणांची विचारप्रणाली आणि संविधानाने मान्य केलेले धर्मनिरपेक्षतेचे तत्त्व या सर्वाचा विचार करता भारतात (Secularismचे ) धर्मनिरपेक्षतेचे खालील प्रारुप आढळून येतात.
गांधी प्रारुप
व्यक्तिगत जीवनातही सश्रध्द असणे, धार्मिक असणे, आणि सार्वजनिक जीवनातही धार्मिकतेचा आग्रह धरणे हे गांधीजीच्या प्रारुपतेचे वैशिष्ट होते. एका अर्थाने त्यांची धर्माधिष्ठीत धर्मनिरपेक्षता होती. कारण गांधीजीच्या मते धर्म आणि राजकारण यांची फारकत करणे केवळ अशक्य आहे. गांधीजीच्या मते हिंदू माणसाची कोणतीही लहान मोठी क्रिया ही धर्माने बाधित असते. ते धार्मिकसंप्रदायाचा ठशश्रळसळेप धर्म न मानता धर्म हा नैतिकता या अर्थाने वापरतात. काण नीतीशिवाय धर्म असूच शकत नाही. उपनिषदकारांच्या तत्त्वानुसार नीती हा धर्माचा पाया आहे. म्हणून गांधीजी ‘धार्मिक’ याची व्याख्या अशी करतात ‘ जो नीती तत्त्वाने स्वार्थरहित जीवन जगतो तो धार्मिक.’
गांधीजी धर्माचे दोन भाग करतात. एका भागाला ते ‘धर्मामधला धर्म’ म्हणतात म्हणजे ‘आंतला आवाज’ तर दुसèया भागाला ‘ऐहिकता‘ म्हणतात. सर्व धार्मिकसंप्रदायामधला ‘धर्मामधील धर्म’ हा नाहीसा होत आहे. याची खंत त्याना होती. ‘धर्मामधील धर्म’ म्हणताना त्याना ‘ईश्वर व नीती’ अभिप्रेत होती. ऐहिक गोष्टी विषयी उदासीन असावे व धार्मिक विषयांचा लोभ अधिक मोकळा सोडावा असे त्यांचे मत होते. या त्यांच्या व्याख्येमूळे त्यानी धर्मालाच इहवादी बनवून टाकले. राजकारणात धर्म गरजेचा आहे असे त्यांचे म्हणणे ते याच अर्थाने. नैतिकता हाच व्यवहाराचा निकष असला तर जीवनातील सर्वगोष्टीत इहवादी अर्थ प्राप्त होतो आणि जीव, जगत व जगदीश या त्रिपूटी पुरतेच धर्माचे अस्तिव शिल्लक राहते. असे त्यांचे म्हणणे होते.
माझे आणि परमेश्वराचे नाते हाच त्यानी धर्म मानला आणि ते टिकवण्यासाठी मी जीव ही देईन असे गांधीजी म्हणत. त्याना हिंदू, खिश्चन, किंवा अन्य कोणताही धर्म अपेक्षित नाही. अशा रीतीने त्यानी राजकारणांत अध्यात्म आणले व धर्माचे इहवादीकरण केले. म्हणून ते इहवादी होते पण युरोपियन अर्थाने नव्हे. हा इहवादाचा अर्थ त्यांची स्वतःची निर्मिती आहे. त्यांच्या या विचारांचा प्रभाव भारतीय धर्मनिरपेक्षेतेच्या संकल्पनेवर पडल्याचे जाणवते.
नेहरु प्रारुप
नेहरु हे इहवादी असून अज्ञेयवादी होते. त्यांचा विज्ञानावर गाढा विश्वास होता. आर्थिक विकास, शिक्षण व आधुनिक विचारसरणी यातून भारतीय समाजाची मानसिकता आपोआप बदलेल व समाज धर्मनिरपेक्ष बनेल अशी त्यांची अटकळ होती. व भारतात देखील पाश्चात्य देशासारखी इहवादी वृत्ती रुजेल असा त्याना विश्वास होता. नेहरु स्वतः अज्ञेयवादी असले तरी त्यांचा सर्वधर्मसमभावावर विश्वास होता. आणि धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र म्हणजे धर्मविरोधी किंवा अधार्मिक शासन नाही तर ते सर्वधर्माचा सारखाच सन्मान करेल व सर्वाना समान संधी उपलब्ध करुन देईल. वैयक्तिक किंवा सामाजिक जीवनांत धर्म, ईश्वर यांची गरज न पडता, बुध्दीने आणि विवेकाने निर्णय घेणे व हा मार्ग अधिक स्वावलंबी आहे अशी त्यांची धारणा होती. म्हणून भारतीय धर्मनिरपेक्षतेमध्ये धर्मास त्यानी व्यक्तिगत व चार उंबऱ्यांच्या आंतच बंदिस्त केले असे जाणवते.
इंदिरा गांधी प्रारुप
व्यक्तिगत जीवनात धार्मिक असणे आणि सार्वजनिक जीवनात धर्मनिरपेक्ष असणे यावर त्यांचा अधिक भर होता आणि व्यवहारात हे अंमलात आणणे जास्तीत जास्त शक्य आहे असे त्यांचे मत होते. धर्माची गरज नाही असे म्हणणारे बुध्दीवादी कमीच असणार असे त्यांना वाटे, धर्माची गरज असल्याची त्यांची भावना सोव्हियट देशातील परिस्थितीवरुन त्याना जाणवली. यांच्याच काळांत त्यानी ४२ वी घटना दुरुस्ती करुन सर्वधर्मसमभावाच्या अर्थाचे Secularism म्हणजे धर्मनिरपेक्षता याला वैधानिक रुप दिले. आपला धर्म न सोडता सामाजिक व्यवहारांत जास्तीत जास्त सहिष्णूतेने वागून धर्मनिरपेक्षता साकार करता येते. याचे इंदिरा गांधी व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे त्याची उदाहरणे आहेत. आणि असाच हिंदू जीवन पध्दतीचा वारसा आहे.
दलाई लामा प्रारुप
दलाईलामा हे बौध्द धर्म गुरु. वास्तव्याने भारतातच रहात असल्याने त्यानी भारतीय संस्कृतीचा जवळून अभ्यास केला असल्याने भारतीय समाजमनाची त्याना पूर्ण कल्पना आहे. त्याना भारतीय संविधानातील सेक्युलॅरिझमचा विचार मान्य आहे व सर्व धर्मसमभाव हे तत्त्वही मान्य आहे. पण ते सेक्युलॅरिझमला मानवतेच्या दृष्टिकोनातून बघू इच्छितात म्हणून त्यानी त्यांच्या Beyond Religion या पुस्तकात नीतीचे परिमाण मानवतेच्या दृष्टिकोनातून मांडले आहे व त्याला ते Secular Ethics हे नांव देतात. म्हणजे ही ‘धर्मनिरपेक्ष नैतिकता’ असे मानतात त्यांच्या मते ही मानवतेची नैतिकता दोन खांबावर अवलंबून आहे.
• आपण सर्व मानवतेचे भागीदार आहोत किंवा सर्वजण सहभागी आहोत.
• आपण सर्व एकमेकावर अवलंबून आहोत म्हणून तर आपल्या एकमेकांत आत्मियता व कणव आहे.
येथे प्रश्न पडतो कीं, मानवतेमध्ये अध्यात्म आहे का? मानवता हे सांगते कीं, आपण एकमेकावर प्रेम करावे, दया दाखवावी. तसे बघितले तर हा मानवाच्या उपजत वा सहजधर्म आहे. थोडे अधिक विचारांती असे जाणवते कीं, एकमेकांकडे आकर्षित होण्यासाठी दोघांत समान गुण व तत्त्व असले पाहिजे. हे समान तत्त्व म्हणजेच त्या परमतत्त्वाचा अंश अशी भारतीय विचारसरणी आहे. शेवटी अध्यात्म म्हणजे तरी काय? तर त्या परमतत्त्वाची जाणीव असणे आणि सर्वामध्ये तो आहे हे मानणे हाच भारतीयांचा सर्वधर्मसमभाव आहे.
भारतीय धर्मनिपेक्षता
भारतीय धर्मनिरपेक्षतेला मुख्यत्वे अध्यात्मिक, सांस्कृतिक व राजकीय आशय खूप मोठा आहे असे वाटते. अध्यात्मिक आशय – भारतीय राज्यघटना व राज्यशासन स्वातंत्र्याच्या, समतेच्या व बंधूभावाच्या ध्येयाशी उत्कटपणे वचनबध्द आहेत हे स्वांतत्र्य आपल्या विचाराचे, आपल्या प्रज्ञेचे, विवेकाचे, आपल्या आवडीच्या धर्माचा आचार व विचार आणि त्याचा प्रसार करण्याचे, इतकेच नव्हेतर कोणत्याही धर्म श्रध्देवाचून जीवन जगण्याचे आहे. स्वामी विवेकानंद म्हणतात कीं, स्वांतत्र्य हीच विकासाला सर्वाधिक आवश्यक गोष्ट आहे. माणूस हा विचारक्षम प्राणी असून यातच त्याचा गौरव आहे. व हाच त्याच्यात व पशूत फरक आहे. म्हणून आपण विचाराला वाव व चालना दिली पाहिजे.
भारतीय समाजाची चिंतनशक्तीने याला प्रेरणा मिळाली आणि यातून त्याचा सर्वांगीण विकास व्हावा यासाठी भारतीय राज्य व्यवस्थेने उच्चार-आचार आणि विचार याचे स्वातंत्र्य आणि त्याची हमी दिली. भारताने स्वतःला धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र म्हणून घोषित केले त्याचा हा अर्थ आहे.
मनुष्याच्या व्यक्तिमत्वाला इंद्रिय प्रधानतेतून वेगळी श्रेष्ठ अशी अध्यात्माचे परिमाण आहे असे जी मानते, धर्माविषयी उपेक्षा किंवा धर्माला विरोध करणारी नास्तिकता याच्याशी जी सोयरिक करीत नाही, मात्र सर्व धर्माच्या प्रगतीसाठी जी निपःक्षपणे प्रयत्न करते अशा धर्मनिरपेक्ष राज्यव्यवस्थेची निर्मिती ही अनन्य साधारण घटना आहे. अशा राज्य व्यवस्थेला वेदांती राज्य व्यवस्था म्हणून ओळखणे अधिक योग्य होईल. कारण ही विचारसरणी उपनिषदांतील तत्त्वावर आधारलेली आहे. उपनिषदे सर्व समावेषक सहिष्णू भूमिका याचेच प्रतिपादन करतात. तसेच ते निर्भय व मुक्त होण्याचाच संदेश देतात. विवेकानंद म्हणतात त्याप्रमाणे, उपनिषदे सर्व पंथाच्या दीनदुबळया व दलित लोकाना जागृत करुन ती त्याना ललकारुन सांगतात कीं, आपापल्या पायावर उभे रहा व मुक्त व्हा. मुक्ती व स्वाधिनता- शारीरिक, मानसिक व अध्यात्मिक स्वाधिनता हीच उपनिषदांची घोष वाक्ये आहेत.
याच संदर्भात डॉ. राधाकृष्णन म्हणतातः ‘अंतिम तत्त्वावरील श्रध्दा हे जरी भारतीय परंपरेचे मूलतत्त्व असले तरी भारतीय शासन हे कोणाही एका धर्माशी वा परंपराशी तादात्म्य होणार नाही. किंवा त्याची बांधिलकी स्वीकारणार नाही. किंवा त्याच्याकडून नियंत्रित केले जाणार नाही. आपल्या राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय जीवनात, निरपेक्षता, सामंजस्य आणि सहिष्णूतेच्या या धोरणाला प्रासादिक भूमिका बजावयाची आहे. भारतीय धर्मनिरपेक्षता याचा अर्थ इहवाद अथवा नास्तिकवाद असा लावला जाऊ नये.प्राचीन भारताच्या परंपरेनुसार येथे धर्मनिरपेक्षतेची व्याख्या केली आहे. तिचा हेतू विविध धर्माच्या अनुयायामध्ये बंधुत्व भावना निर्माण करण्याचा आहे. त्यात कोणत्याही धर्माची वैशिष्टये दडवून त्याना मोठया गटात सामील करुन घ्यावे अशी भूमिका नसून त्यांच्यात परस्पर संवाद असावाही भूमिका आहे. ही चैतन्यमय बंधुभावना विविधतेत एकता या तत्त्वावर आधारलेली आहे. आणि या तत्त्वातच खरी प्रतिभा आणि नवनिर्मितीची क्षमता आहे’.( Recovery of Faith)
येथे हे लक्षांत घेतले पाहिजे कीं, वेदान्ताला मनुष्याच्या अंतरिक धर्मश्रध्देविषयी अंतर्दृष्टी आहे आणि मनुष्याच्या बाहय जीवनाशी तिचा समन्वय वेदांताने केलेला असल्यामुळे वेदांन्त हे जीवनाकडे स्थिरतेने पाहण्याचे, जीवनाच्या समग्रतचे दर्शन घेण्याचे धैर्य व क्षमता असलेले परिपूर्ण दर्शन आहे. आणि याचेच प्रतिबिंब भारतीय घटनेच्या धर्मनिरपेक्षेतेतून प्रतीत होते.
भारतीय संस्कृतीच्या दृष्टिकोनांतून या निरपेक्षतेकडे बघता असे जाणवते कीं, ही संस्कृती माणसाच्या गतिमान जीवनावर क्रिया-प्रक्रिया घडवून त्याचे माणूसपण वाढीस लावणे व माणसाची मानसिक शक्ती वाढीस लावून त्याच्या ठिकाणी मानवतेचा पूर्ण विकास करुन देणे हे जीवन संस्कृतीचे खरे काम असते.समाजातील प्रत्येक व्यक्ति समाधानी रहावी हाच उद्देश असतो. आणि या साठी भारतीय ऋषी-मुनीनी जीवनांचा सखोल अभ्यास, चिंतन व मनन करुन वर्णाश्रम जीवनपध्दती आचरणांत आणावयास लावली. भारतीय संस्कृतीच्या आधारे जीवनाच्या सफलतेचे रहस्य कशात आहे, तर ऋषी योगावसिष्ठानी श्रीरामचंद्रास राज्य शासन करताना केला होता. याची आठवण आपल्या धर्मनिरपेक्षतेच्या व्याख्येवरुन जाणवते. तो उपदेश खालील मंत्राने केला.
अंतस्त्यागी बहिःसंगो,अंतर्बोधो बहिर्जडः!
अंतरेको बहिर्नाना लोके विहार राघव!!
अर्थः तू मनाने प्रपंचातून सुटलेला पण देहाने प्रपंचात गुंतलेला, मनात आत्मज्ञान जागे असलेला, पण देहाने ज्ञान नसल्यासारखे वागणारा, मनाने एका आत्मवस्तूला सत्य मानणारा, आणि देहानी बहुरंगी जग सत्य मानणारा, अशी प्रपंच परमार्थाची जोड घालून रामा, तू जीवनात विहार कर.

अपूर्ण….

Dr.rapathak@gmail.com