आम्ही खंबीर आहोत

अनौरस मुलांचा कैवार घ्यावयाचा म्हणून त्यांना बापाचे नाव लावता येत नाही म्हणून कोणीच ते लावले नाही म्हणजे प्र न सुटला असे डॉ. संजीवनी केळकरांना वाटत असावे. मला मात्र वेगळे वाटते. मला त्या निरागस मुलांच्या मातांचा कैवार घेण्याची गरज वाटते. त्यांच्याकडे क्षमाशील दृष्टीने पाहावेसे वाटते. त्यांचे आचरण मला निंद्य वाटत नाही. त्या मातांचे आचरण सध्याच्या तथाकथित उच्चवर्णीयांच्या मूल्यव्यवस्थेच्या विरुद्ध आहे एवढाच त्यांचा अपराध मला वाटतो. मला सध्याची मूल्यव्यवस्था मान्य नाही. ती कायमची नष्ट केली पाहिजे असे विचार अलीकडे माझ्या मनात येत आहेत.
आजची मूल्यव्यवस्था—-स्त्रीपुरुषविषयक नीती—-ही पुरुषांना झुकते माप देणारी आहे. पण ती तेवढेच करीत असती तरी मी ती एकवेळ मानली असती पण ती स्त्रियांना पुरुषांच्या गुलामगिरीत ढकलणारी आहे; पुरुषांचे स्त्रियांवरचे स्वामित्व सिद्ध करणारीच नाही तर त्या स्वामित्वाचे शाश्वतीकरण करणारी आहे असे माझे मत झाले आहे. का ते पुढे सांगतो.
विवाहित स्त्रीच्या ठिकाणी निर्माण होणारी प्रजा तिच्या पतीचीच असावयाला हवी असते. तेवढ्यासाठीच तर तिचे लग्न व्हावे लागते. लग्न लागले की तिच्या शरीराची मालकी तिच्या पतीची होते. तोपर्यंत ती आपल्या मालकाची वाट पाहत असते. तिच्या शरीराचा स्वामी कोणीतरी पुरुष होणार हे तिला बाळपणापासून माहीत असते — – फक्त तो कोणता पुरुष हे विवाहाने ठरते. एकदा विवाह झाला की त्या पुरुषाची मालकी तिला कशानेही पुसता येत नाही. एक जरा कठोर उदाहरण सुचले–त्याबद्दल आधीच माफी मागतो–जनावरावर जसा मालकाने डाग द्यावा, आपल्या नावाची अक्षरे त्या जनावराची चामडी जाळून कायमची तेथे उमटवावी आणि त्या जनावराने मरेपर्यंत ती अंगावर वागवावी तशी त्या पुरुषाच्या मालकीची चिन्हे तिने आयुष्यभर वागवावयाची असतात. नवरा मेल्यानंतर पुढच्या जन्मापर्यंत तिने त्याची मालकी झुगारावयाची नसते. आता क्वचित् ती दुसऱ्या नवऱ्याची कामना करू शकते पण असे करणाऱ्या स्त्रीच्या ठिकाणी वैगुण्य येते. तिची सामाजिक प्रतिष्ठा घसरते. जन्मोजन्मी एकाच पतीची कामना करणे हेच तिचे कर्तव्य असल्यामुळे; दुसऱ्या पुरुषाचा विचार मनात आणणे हे मोठे पाप आहे असा संस्कार तिच्या मनावर असल्यामुळे तो पती तिचा खरोखरचाच मालक होतो. तिची स्वतःची इच्छा असो वा नसो, त्याच्या वासनेला तिला बळी पडावे लागते. त्याने केलेला अपमान, त्याने केलेली शिवीगाळ तिला सोसावी लागते. त्याने मारझोड केली तरी तिला कोठेही तक्रार करता येत नाही. निदान तिने तक्रार करू नये अशी आणि तिने तक्रार केली तरी नवराबायकोच्या भानगडीत दुसऱ्याने पडू नये अशीच समाजाची सगळ्यांना शिकवण असते.
ह्या आपल्या मूल्यव्यवस्थेला आम्ही आदर्श मानून चाललो आहोत असे जेव्हा मला दिसते तेव्हा स्त्रियांचे स्थान आमच्या समाजात किती नीच आहे हे जाणवल्यामुळे मी बेचैन होतो. विवाहसंस्काराला मान्यता म्हणजे ह्या साऱ्या मूल्य-व्यवस्थेला मान्यता दिल्यासारखे होते—-औरस-अनौरस अशा मुलांच्या वर्गवारीला मान्यता दिल्यासारखे होते—-हे आपल्या येथे कोणाच्याच लक्षात येत नाही हे माझ्या मनाला खुपते. स्त्रियांची सध्याची स्थिती न बदलता डॉ. संजीवनी केळकर फक्त अनौरस मुलांची बदलू पाहत आहेत. माझा आग्रह त्यांच्या उलट स्त्रीमुक्तीसाठी लैंगिक स्वातंत्र्याचा आहे. माझे म्हणणे जर समाजाने स्वीकारले तर अनौरस अपत्यांचा प्र न आपोआप सुटेल असे मला वाटते.
डॉ. केळकरांना वाटत असावे की सगळे विवाह काही अयशस्वी होत नाहीत. विवाहाचे पर्यवसान दुःखातच होते असे नाही. त्यातून मध्यमवर्गीय स्त्रियांची स्थिती अलीकडे पुष्कळ सुधारली आहे. काही तरुण नवरे त्यांच्या बायकांना पाटपाणी करायला मदत करीत आहेत. असे सारे असताना लैंगिक स्वातंत्र्याचा आधी आणि अनौरस संततीचा नंतर असा प्र नांचा क्रम लावण्याची गरज नाही. त्यावर उत्तरादाखल मला एवढेच सांगावेसे वाटते की मला सर्व विवाह सुखपर्यवसायी होतील अशी आपली समाजरचना हवी आहे आणि त्याहीपेक्षा महत्त्वाचे असे की आम्ही आमच्या स्त्रियांना अधिक आदराने वागविले पाहिजे —- त्यांच्या निर्णयशक्तीचा आदर केला पाहिजे. ह्या निर्णयशक्तीमध्ये त्यांचे यौन आचरणही आले. मुद्दा सर्वांच्या सुखाचा तर आहेच पण शिवाय तो सर्वसाधारण स्त्रियांना गौरवाने वागविण्याचा आहे. त्यांच्या प्रतिष्ठेचा (dignity) आहे. इतकी प्रस्तावना कस्न आता त्यांच्या काही वाक्यांकडे वळतो.
‘अक्करमाशीच्या प्र नाला सोडविण्याऐवजी मोहनीचे विचार भलतीकडेच गेल्यामुळे मुख्य प्र नाला वगल दिली गेली’ असे त्या म्हणतात. मला त्याविषयी एवढेच वाटते की त्याच मुख्य प्र नाला बगल देत आहेत. कारण त्या नदीच्या किनाऱ्यावर जेमतेम घोटाभर पाण्यात उभ्या आहेत तर मी ऐन प्रवाहात जाऊन त्याच्या विरुद्ध दिशेने पोहत आहे. मला त्यांची सहानुभूती तर राहोच त्यांचा विरोध सोसावा लागत आहे. मी सर्व स्त्रियांच्या कल्याणाची—-त्यांच्या हक्कांची—-गोष्ट करीत आहे तरी माझी सूचना त्यांच्या सुसंस्कृतपणाच्या विरोधी असल्यामुळे ती त्यांना नको आहे.
अनौरस संततीला औरस संततीचा दर्जा कसा मिळवून द्यावयाचा हा मुख्य प्र न आहे असे मी समजतो, तर त्या अनौरस संतती निर्माण होऊ नये असे इच्छाचिंतन (wishful thinking) करीत आहेत. मी ते घडणारच असे गृहीत धस्न चाललो आहे. औरस-अनौरस हा भेद मानवनिर्मित आहे, कृत्रिम आहे. ही वर्गवारी जगात सर्वत्र नाही. लग्नापूर्वी गर्भधारणा झाल्याशिवाय मुलीचे लग्नच होत नाही अशा जमाती कोठेकोठे आहेत. साहजिकच लग्नापूर्वीच गर्भधारणा तेथे गौरवास्पद आहे. अशा जमातींत बहुधा स्त्रियांची मालकी पुरुषांकडे असते, त्यांना होणारी मुले त्यांची ‘समजली’ जातात, म्हणजे स्त्रियांना लैंगिक स्वातंत्र्य असते व त्यांना होणारी मुले कोणापासूनही होऊ शकतात. तेथे कन्याविक्रयाची प्रथा आहे. वर गाई-म्हशी. कापडचोपड वधूच्या बापाला देऊन विकत घेतो तरी तिला स्वातंत्र्य, आणि आपल्याकडे वधूच्या बापाने वरदक्षिणा मोजूनसुद्धा येथल्या स्त्रिया पुरुषांच्या सर्वतोपरी गुलाम! सारा संस्कारांचा परिणाम!
आपल्या येथे पुरुषांची स्त्रियांवरची मालकी अनेक समाजमान्य रूढींतून दिसून येते. विवाहानंतर एकट्या स्त्रीचेच नाव आणि आडनाव बदलणे, ती पतीच्या गोत्राची होणार म्हणून तिच्यासाठी सोयरसुतकाचे नियम वेगळे ठेवणे, तिच्या प्रत्येक अपत्याला बापाचे नाव लावावे लागणे ही त्याची काही उदाहरणे आहेत. ह्या प्रथा काही जातीजमातींमधून वेगवेगळ्या असल्या तरी आपल्या एकूण भारतीय समाजात स्त्रियांच्या शरीरावरचा पुरुषांचा अधिकार कमी होत नाही. जात जितकी वरची, ‘सुसंस्कृत’, तितके स्त्रीचे स्थान खालचे. पुरुषांच्या अधिकारांची जाणीव आम्हा मंडळींच्या मनात खोल स्तून बसली आहे. मला त्या जाणिवेला काढून फेकून द्यावयाचे आहे. मी जाणीव हा शब्द वापरला खरा पण आमच्या मनांमधला तो जो भाव आहे तो व्यक्त जाणिवेच्या पातळीवरचा नाही. ती नेणीवही नाही. त्याला उपबोध म्हणता येईल. एखाद्याला औरस, कोणाला अनौरस समजणे आणि त्याच्या जन्मावरून त्याला जात चिकटविणे ह्यांत काही फरक नाही. हा उपबोध भोवतालच्या परिस्थितीतून माणूस ग्रहण करतो. त्यामुळेच त्याला हटविणे फार दुष्कर होऊन बसले आहे.
मी महिलांना त्यांच्या अधिकाराची, हक्काची जाणीव करून देण्याचा यत्न करतो. विवाहसंस्थेला मान्यता दिल्यामुळे स्त्रियांचा पुरुषाला नाही म्हणण्याचा अधिकार त्या गमावतात असे मला वाटते. पुरुषावर आज सामाजिक बंधने अगदी कमी आहेत. सध्याच्या महिलांच्या स्थितीवर उपाय म्हणून पुरुषांवर ती घालणे चूक आहे. ही बंधने समर्थनीय नाहीत कारण त्यांच्यामुळे समाजातले सुख वाढत नाही; उलट स्त्रियाही पुरुषांच्या आयुष्यात अपार दुःख निर्माण करू शकतात—करतात. शिवाय ती बंधने पूर्णपणे कृत्रिम असून ती सर्व पुरुषांना कधीही पाळता आलेली नाहीत. त्या बाबतीतले त्यांचे उन्नयन करण्याचे प्रयत्न विफल झाले आहेत. कामप्रेरणा ही अत्यन्त बलवती सहजप्रेरणा असून तिचे दमन अशक्य आहे असा माझा समज आहे. दमन करण्याच्या प्रयत्नामुळे समाजामधला ढोंगीपणाच वाढला आहे असे नाही तर लैंगिक रोगांचे प्रमाण वाढले आहे. अलीकडे ह्या विषयाची माहिती असलेल्या एका डॉक्टरांशी बोलत होतो तेव्हा ते म्हणाले —- विवाहाचे वय खाली घसरविले तर तशा रोगांचे प्रमाण एकदम निम्म्याने कमी होईल. नैसर्गिक कामप्रेरणांचे उन्नयन कसे करावयाचे त्याची रीत डॉ. केळकरांनी समजावून द्यावी अशी त्यांना माझी विनंती आहे. १९९१ च्या जनगणने-प्रमाणे आमच्या देशात १००० पुरुषांमागे ९२७ स्त्रिया आहेत. मोठ्या शहरांतून ते प्रमाण १०००:८५० पर्यंत कमी आहे. अशा स्थितीत प्रत्येक पुरुषाला स्त्रीसहवास मिळणे अशक्यच आहे.
डॉ. केळकर एका ठिकाणी म्हणतात, ‘नैसर्गिक कामप्रेरणांचे उन्नयन करणे किंवा संयम ठेवणे हे मुलीला—- स्त्रीला शिकविले जाते तसे मुलाला किंवा पुरुषाला शिकविणे काय कठीण आहे? मर्यादा दोघांनाही नको का?’ हे त्यांचे म्हणणे मला पटत नाही कारण मी भारतीय संस्कृतीचा अभिमानी नाही. गुजरातमध्ये तसेच मुंबईत नवरात्रामध्ये निरोधचा खप एकदम वाढतो इतकेच नाही तर त्यानंतरच्या दोन तीन महिन्यांत गर्भपात करणाऱ्या डॉक्टरांची प्रैक्टिस वाढते अशा बातम्या वाचल्यानंतर माझा आमच्या संस्कृतीचा, नीतिमूल्यांच्या शिक्षणाविषयीचा अभिमान गळून पडतो. पुरुषांना नसलेले जननिंदेचे प्रचंड भय असून आमच्या तरुण कुमारिका रासगरबा खेळल्यानंतर आपल्याला आवरू शकत नाहीत हे मला समजते. मला अशा तरुणींबद्दल सहानुभूती वाटते. त्यांचे उन्नयन झालेले नाही हे मला कळते. ज्या मुली शहाण्यासारख्या वागतात त्या तश्या त्या वागल्या नाहीत तर त्यांचे हाल कुत्रा खाणार नाही हे चांगल्या प्रकारे समजून असल्यामुळे वागतात. त्यांचे शहाणपण स्वेच्छेने किती आणि समाजाच्या दडपणामुळे किती असा मला प्र न पडतो. सध्याच्या कुटुंबापेक्षा अधिक सुखी कुटुंबे एकतर कोणी पाहिली नाहीत. कधी अशी दिसली तर आपल्या पवित्र धर्माच्या, आपल्या उच्च संस्कृतीच्या अभिमानामुळे आपल्यापेक्षा जास्त सुखी कुटुंबाकडे सारे तुच्छतेने पाहतात.
माझ्या सूचना मूल्यपरिवर्तनासाठी आहेत. माझ्या लेखांचे वाचक आणि सभेमधले श्रोते मूल्यपरिवर्तन झाल्यानंतरच्या समाजाची कल्पना करू न शकल्यामुळे आपल्या निकटवर्तीयांनी लोकविरुद्ध आचरण केल्यामुळे त्यांच्यावर जी संकटपरंपरा कोसळेल तिला घाबरून माझ्या सूचनांना प्राणपणाने विरोध करतात! जेथे स्त्रीपुरुष आपल्या जोडीदारांकडे अधिक उदारपणे पाहतात तेथली कुटुंबे साधारणतया एक पति पत्नीक कुटुंबांपेक्षा अधिक सुखी आहेत. आपल्या भारतात सगळेच लोक बापाचे नाव लिहीत नाहीत. चक्रवर्ती राजगोपालाचार्य त्याचप्रमाणे राजेन्द्रप्रसाद, आपले पहिले गव्हर्नर जनरल आणि पहिले राष्ट्रपती ह्यांच्या वडिलांचे नाव मला माहीत नाही. रोजच्या वापरात वडिलांचे नाव न वापरल्याने अनौरस संततीचे लांच्छन कमी कसे होईल ते मला कळत नाही. असो. डॉ. केळकरांच्या बाकीच्या विधानांचा परामर्श घेण्याचे कारण मला दिसत नाही. त्यांच्या पत्राच्या निमित्ताने आणखी थोडे विचार मांडतो. सगळ्यात महत्त्वाचा मुद्दा आपल्या मनावर झालेल्या संस्कारांचा आहे. माझे म्हणणे काही महिलांना पटले तरी त्या आजपर्यंत ज्या परिस्थितीत राहत आहेत त्या परिस्थितीत आणि मला अभिप्रेत असलेल्या भविष्यकालीन परिस्थितीत महदंतर आहे. महिलांना आजपर्यंत एका पुरुषाच्या वर्चस्वाखाली राहण्याची सवय झालेली आहे. हा पुरुष संधी मिळताच त्यांना ओरबाडावयाला निघालेल्या बाहेरच्या लांडग्यांपासून त्यांचे रक्षण करतो. तो एका वेळी एकटाच असतो. बाल्यावस्थेत पिता, युवावस्थेत पती आणि वार्धक्यात पुत्र त्यांचा त्राता असतो. असे रक्षण करणाऱ्या त्या पुरुषाच्या त्या कायमच्या उपकृत असतात. त्यांच्या मनाची घडण एकाच पुरुषाच्या ठिकाणी निष्ठा ठेवण्यास अनुकूल अशी झालेली आहे. बहुपतिपत्नीक कुटुंबामध्ये अशी निष्ठा अनेकांच्या ठिकाणी ठेवावी लागेल–अनेकांकडून सुरक्षितता मिळवावी लागेल ते आजच्या महिलांना साधणार नाही आणि त्यांना सतत किंवा कायमचे असुरक्षित वाटेल अशी शक्यता आहे. त्यावरही आम्हाला उपाय शोधावे लागतील. आमची समाजरचना एक विरुद्ध अनेक अशी आहे. येथे प्रत्येकाने एकेकट्याने परिस्थितीशी झगडून आपला घास घेण्यास टपलेल्यांपासून आपले रक्षण करावयाचे एवढेच नाही तर दुसऱ्याचा पराभव करावयाचा, जमल्यास त्याचा घास घेऊन आपली उपजीविका करावयाची आहे. आमच्या समाजास परस्परावलंबन माहीत नाही. येथे परस्परसहकार्यही फार थोडे आहे. ‘जो दुसऱ्यावरी विश्वासला त्याचा कार्यभाग बुडाला, जो स्वयेंचि कष्टत गेला तोचि भला’ ह्या समर्थवचनावर आमची श्रद्धा आहे. घराबाहेरच्या जगावर तर सोडाच, पण एकाच घरात राहणारे पितापुत्र, पतिपत्नी, मातापुत्री ह्यांनाही एकमेकांची खात्री नाही. सारे जीवन संशयावर, दुटप्पीपणावर आधारलेले आहे. अशा ह्या परस्परांवरील अविश्वासाच्या वातावरणातून आम्हाला परस्परांवरील विश्वासाच्या वातावरणात जावयाचे आहे. युरोपातल्या स्कँडिनेव्हियन देशांत सर्वांत जास्त परस्पर विश्वासावर जीवन आधारलेले आहे. अन्यत्र त्यापेक्षा कमी—- आणि आपल्या जातीपातींनी, धर्मांनी, भाषांनी विभागलेल्या देशात एकमेकांविषयी सगळ्यांत जास्त अविश्वास आहे असे मला वाटते. बहुपतिपत्नीक कुटुंबे कशासाठी तर सगळ्यांना सारखेपणाने वागविण्यासाठी–एकमेकांमधले ‘न्यून पुरते’ करण्यासाठी. आंधळ्या पांगळ्यांची जोडी जमविण्यासाठी—-तेथे एकमेकांच्या हक्कांपेक्षा एकमेकांच्या । सहकार्यावर भर राहणार आहे आणि हे सारे आम्हाला मुद्दाम घडवून आणावे लागणार आहे. ही तुम्हाआम्हा सुधारकांवर असलेली जबाबदारी आहे. आणि हे कोणाचे एकट्याचे काम नाही. इतिहासात कदाचित हे पूर्वी कधीही घडले नसेल. तरी त्या दिशेने आपणास प्रयत्न चालू ठेवावे लागतील. मोहनीभवन धरमपेठ, नागपूर — ४४० ०१०
वैजनाथ स्मृती (कालचे सुधारक : डॉ. श्री. व्यं. केतकर)
आजच्या जगातील अनेक चालीरीती मनुष्यप्राण्याच्या जंगली काळात उत्पन्न झाल्या आहेत. त्या चालीरीती व त्यांचे समर्थन करणारे कायदे नष्ट झाले पाहिजेत. आणि त्यासाठी जी नवीन नियममाला स्थापन व्हावयाची त्याचा प्रारंभयत्न ही वैजनाथ स्मृती होय.
जगातील प्रत्येक मानवी प्राण्याच्या इतिकर्तव्यता आत्मसंरक्षण, आत्मसंवर्धन आणि आत्मसातत्यरक्षण या आहेत. आत्मसंरक्षण मुख्यतः समाजाच्या आश्रयाने होते. आत्मसंवर्धन स्वतःच्या द्रव्योत्पादक परिश्रमाने होते व आत्मसातत्यरक्षण स्त्रीपुरुषसंयोगाने होते; तर या तिन्ही गोष्टी मानवी प्राण्यास अवश्य आहेत. आत्मसंरक्षण आणि आत्मसंवर्धन यासाठी शास्त्रसिद्धी बरीच आहे. कारण, रक्षणसंवर्धनविषयक विचार दररोज अवश्य होतो. आत्मसातत्याचे शास्त्र अजून तयार झाले नाही. “वंशसातत्य’ या दृष्टीने स्त्रीपुरुषसंयोगाची तपासणी करून तो अधिक शास्त्रसिद्ध मार्गावर आणणे हे या शास्त्राचे ध्येय आहे आणि यासाठी अस्तित्वात असलेल्या सर्व नियमांचा विचार करून मी वैजनाथ नियम देत आहे.
कुटुंबस्थापना, कुटुंबशासन याविषयीचे नियम करणे हा या शास्त्राचा प्रथमाध्याय होय. याविषयी नियम करताना समाजातील अधिकारी वर्गाने स्वतःला सर्वज्ञ न समजता प्रत्येक व्यक्तीस आपापल्या इच्छेप्रमाणे कुटुंबस्थापनेचे व कुटुंब-संवर्धनासाठी नियम करण्याचे, आणि नवऱ्यास अगर बायकोस वर्तनस्वातंत्र्य किती असावे, आपण दुसऱ्याच्या किती अंकित असावे व दुसऱ्याचे पोषण करण्याची जबाबदारी आपणावर कितपत असावी, हे ठविण्याचे स्वातंत्र्य दिले पाहिजे. समाज जे नियम करील ते व्यक्तिनिर्मित नियमांच्या अभावी आहेत असे समजावे.
विवाह ही संस्था अत्यंत उपयुक्त आहे. याच्या योगाने पुरुषास अपत्याविषयी स्वकीयता उत्पन्न होते व या दृष्टीने ही संस्था आत्मसातत्यास अत्यंत उपयुक्त आहे. ही संस्था अनेक बऱ्यावाईट नियमांनी बद्ध झाली असल्यामुळे तिची उपयुक्तता वाढवावी हे शास्त्राचे ध्येय आहेच. विवाह हा एक त-हेचा विमा आहे. मनुष्याचा प्रयत्न ज्या आपत्ती मनुष्यमात्रावर स्वाभाविक कारणामुळे उत्पन्न होतात, त्या दूर करण्याकडे असावा. जेव्हा कारखान्यात अनेक माणसे कामे करतात पण एखाद्याचाच हात तुटतो, तेव्हा कायद्याचा प्रयत्न नुकसान पावलेल्या व्यक्तीची नुकसानभरपाई करण्याकडे असावा. स्त्री व पुरुष ही एकत्र झाली म्हणजे स्त्रीस गरोदरस्थिती व अपत्यप्राप्ती ही होतात व त्यामुळे तिची द्रव्यार्जनक्षमता कमी होते; पुरुषाची द्रव्यार्जनक्षमता कमी होत नाही; त्यामुळे स्त्रीच्या आणि तिच्या अपत्याच्या पोषणाचा भार पुरुषावर टाकला आहे, व हा भार टाकता यावा यासाठी पुरुषाच्या ठायी अपत्याविषयी स्वकीयता स्थापन झाली पाहिजे, म्हणून विवाहपद्धती अमलात आली आहे. आणि यामुळेच विवाहित स्त्रियांना पुरुषांकितता प्राप्त झाली आहे. स्त्रीची पुरुषांकितता द्रव्यमूलक आहे व पुरुष जोपर्यंत आपले कर्तव्य करीत आहे तोपर्यंत कौटुंबिक सुखासाठी स्त्रीने मुख्याधिकार पुरुषाचा आहे हे लक्षात ठेवूनच नेहमी वागले पाहिजे. यापेक्षा अन्य प्रकारचा आयुष्यक्रम फारसा सुखावह होत नाही. स्त्रीने विवाहपद्धतीचा व पुरुषांकिततेचा स्वीकार करून आपल्या पोषणाची आणि अपत्यांच्या पोषणाची जबाबदारी पुरुषावर ढकलावी ही गोष्ट बहुजनसाध्य असल्यामुळे या रीतीचाच अवलंब जगभर झाला. आणि ही संस्था यशस्वी करण्यासाठी पातिव्रत्याचे महत्त्व सर्व कवी वणू लागले व पुरुषाचा अधिकार पक्का होण्यासाठी कायदे होऊ लागले. स्त्रियांची पुरुषांकितता किंवा कुटुंबातील पितृसत्ता द्रव्यमूलक असल्यामुळे प्रस्तुत विवाहसंस्था अनेक प्रसंगी स्वाभाविक प्रवृत्तीशी विसंगत व समाजास अपुरी होते. त्या प्रसंगापैकी एक प्रसंग म्हटला म्हणजे जेव्हा पुरुष द्रव्यार्जनक्षम नसतो किंवा जेव्हा स्त्री पुरुषापेक्षा अधिक द्रव्य मिळवू शकते तेव्हाचा होय. अशा प्रसंगी परिस्थिती मातृसत्ताक कुटुंबास अनुस्य, पण कायदा मात्र पितृसत्ताक कुटुंबाचा अशी असंगती होते. याशिवाय जेव्हा एखाद्या स्त्रीला नवरा मिळतच नसेल व ती जरी स्वसंरक्षणक्षम आणि अपत्यसंरक्षणक्षम असली तरी तिला प्रजोत्पादनाची संधी नाकारली जाते तो होय.
अशा प्रसंगी तिला आर्थिक लायकी असताही आत्मसातत्यरक्षणाची संधी समाज नाकारीत असतो. याचे कारण तिला पुरुष मिळत नसतो म्हणून नव्हे, तर समाजाने निर्माण केलेल्या कायद्याचे बंधन स्वीकारणारा पुरुष मिळत नाही म्हणून; आज जे संबंध अनीतीचे समजले जातात तसे संबंध करण्यास तयार असे पुरुष तिला हवे तितके मिळतील. विवाहाशिवाय अपत्योत्पादन तिने पत्करले तर विवाहाच्या केवळ आर्थिक अशा आदिकारणाशी अपरिचय असलेला समाज तिला गुन्हेगार ठरवितो, म्हणून ती विवाहाशिवाय प्रजोत्पादन पत्करीत नाही व म्हणून तिला मातृत्व नाकारले जात आहे; यासाठी समाजाच्या मूलभूत कायद्यातच फेरफार पाहिजे. पुरुषसत्ताहीन मातृसत्ताक कुटुंबपद्धती यशस्वी करणे लोकसंख्येच्या वाढी-साठी आणि स्त्रियांस त्यांचे हक्काचे मातृत्व देण्यासाठी अवश्य आहे आणि यासाठी त्यांच्यावर असलेले अनवश्य नियंत्रण मी वैजनाथ काढून टाकीत आहे. ही पद्धती मलबारसारख्या स्थानास चिकटलेली न राहता सार्वराष्ट्रीय आणि वैकल्पिक स्वीकाराची झाली पाहिजे.
कार्यारंभासाठी मी सर्व अविवाहित राहिलेल्या व वैधव्यात असलेल्या स्त्रियांस स्पष्ट सांगत आहे की, त्यांनी जर एक होऊन पितृसत्ताक कुटुंबपद्धतीविरुद्ध बंड केले तर तो अधर्म न होता उच्चतर धर्म होईल. कारण हे बंड स्वतः जास्त जबाबदारी घेणारे आहे, हे बंड यशस्वी करण्यासाठी तुम्ही संघटित व्हा. तुमच्या कार्यास विधायक दिशा लागावी म्हणून अविवाहित असतादेखील मातृत्व पत्करणाऱ्या स्त्रियांसाठी फंड उभारला किंवा सहकारी संस्था तयार केली, तर तुम्ही आपले कर्तव्य करू लागला असेच मी समजेन. समाजाच्या कर्तृत्वविकासास दोन्ही त-हेच्या कुटुंबपद्धति अवश्य आहेत. पितृसत्ताक कुटुंबपद्धतीत स्त्री व पुरुष यांची श्रमविभागणी होऊन स्त्रीस केवळ गृहकर्मेच करावी लागतात. जेव्हा स्त्रीस द्रव्यार्जनदेखील करावे लागते तेव्हा तीस कायद्याने जरी कौटुंबिक सत्ता दिली नसली तरी ती उत्पन्न होतेच. यासाठी स्त्रीसत्ता चोरट्या द्वाराने येऊ न देता उघड्या द्वाराने येऊ द्या. त्या सत्तेचे विचारपूर्वक संरक्षण व संवर्धन पाहिजे.
मातृसत्ताक कुटुंबपद्धतीची मान्यता वाढावी यासाठी ती स्वीकारण्याचे स्वातंत्र्य प्रत्येक स्त्री-पुरुषास असले पाहिजे; पण हे स्वातंत्र्य द्यावयाचे म्हणजे एकंदर कुटुंबघटनेच्या कायद्यांत व्यक्तीस वाटेल तो कायदा स्वीकारण्याची मोकळीक द्यावयाची. जगात कुटुंबपद्धती अनेक आहेत आणि कौटुंबिक शासनाचे कायदेदेखील देशपरत्वे आणि धर्मपरत्वे भिन्न आहेत. प्रत्येक कुटुंबास वाटेल तो कायदा घेण्याचे किंवा प्रचलित नसलेला कायदा स्वतःपुरता स्वतःच्या कुटुंबशासनास लावून घेण्याचे स्वातंत्र्य असावे, कायद्याचा स्वीकार धर्माच्या स्वीकारावर मुळीच अवलंबून ठेवू नये. ज्याप्रमाणे कंपन्यांचा कायदा निरनिराळ्या प्रकारच्या कंपन्या नोंदू शकतो व कंपनीची अंतर्व्यवस्था कशी असावी यासंबंधाने हवे ते नियम करण्याचे स्वातंत्र्य कंपनीस देतो, त्याप्रमाणेच आपल्या कुटुंबात कोणता कायदा लागू पडावा यासंबंधाने नियम करण्याचे स्वातंत्र्य प्रत्येक कुटुंबास द्यावे. मनुष्य ख्रिस्ती असला म्हणजे यास अमुक कायदा लागू असावा, आणि मुसलमान असला म्हणजे निराळा कायदा लागू असावा, असे का? इस्टेटवाटणीचा आणि उपासनापद्धतीचा अर्थाअर्थी संबंध काय? एखाद्या मनुष्याला मुसलमानांचा इस्टेटवाटणीचा कायदा आवडला, म्हणजे तो घेण्यासाठी त्याने सुंता केली पाहिजे हा न्याय कोठला? यासाठी मी वैजनाथ हे म्हणतो की, कोणत्या कायद्याने कुटुंबशासन व्हावे हे ठरविण्याचा हक्क ज्याला त्याला असावा. कंपनीने अंतःशासना-साठी स्वतः केलेला कायदा नोंदावा लागतो, त्याप्रमाणे प्रत्येक कुटुंबाने आपणास लागू पडणारा कुटुंबशासनाचा कायदा नोंदावयास कोणतीच हरकत नाही. प्रत्येक व्यक्तीस आपल्या कुटुंबस्थापनेसाठी त्या व्यक्तीस आवडणारा कायदा पत्करण्याचे स्वातंत्र्य असले पाहिजे. ही गोष्ट साध्य करणे समाजसुधारणेच्या दृष्टीने आपले आदिकर्तव्य आहे. कुटुंबाला लागू पडणारा कायदा ठरविण्याचे स्वातंत्र्य एकदा नि चत झाले म्हणजे शासनतंत्रास कोणत्याही व्यक्तीच्या धर्ममतांची चौकशी करण्याचा प्रसंग पडणार नाही. आपण मेल्यानंतर आपणास कोर्ट काय धरतील, या प्रकारचा धाक मनात बाळगून कृत्रिम पुरावा निर्माण करण्याची खटपटदेखील कोणी करणार नाही.
[डॉ. श्रीधर व्यंकटेश केतकरांच्या “ब्राह्मणकन्या’ या कादंबरीतील एका प्रकरणाचा काही भाग वर देत आहे. ही ‘स्मृती’ मुळात चौदा पाने व बेचाळीस सूत्रे इतकी आहे. इथे केतकरांचा मानसपुत्र ‘वैजनाथ’ याचे नियम मोडून फक्त अंशच देत आहे—-पण संपूर्ण ‘स्मृती’ व कादंबरीही वाचावी, अशी विनंती आहे. —- संपादक
आहेरे / नाहीरे @ सिलिकन व्हॅली, कॅलिफोर्निया
(सॅन फ्रान्सिस्कोपासून आग्नेयेकडे पसरलेला शहरी पट्टा म्हणजे सिलिकन व्हॅली. विसाव्या शतकाच्या शेवटी ही जगाची तंत्रवैज्ञानिक राजधानी होती.)
कॉनी टॉर्ट २५ वर्षांची अविवाहित माता आहे, चार मुलांची. ती एका कुबट वासाच्या, भेगाळलेल्या भिंतींच्या, खिडक्यांना घोंगड्या लटकवलेल्या खोलीसाठी महिना ४०० डॉलर्स देते. शेजारची ॲडोबी सिस्टिम्स इं. ही सॉफ्टवेअर कंपनी वर्षाला एक अब्ज डॉलर्सची कमाई करते. “सिलिकन व्हॅली? नाही ऐकलं हे नाव,” कॉनी म्हणाली. तिला महिना ५०० डॉलर्स अपंगत्व भत्ता मिळतो. “इथले सगळेच जण तंत्रवैज्ञानिक पेशात नाहीत. आम्ही खूपसे लोक जेमतेम पोरांना जगवतो.”
उच्च–तंत्रज्ञानाने आणलेली सुबत्ता दशकभर सिलिकन व्हॅलीचे रूप बदलते आहे. पण ती गरिबांना टाळते आहे आणि मध्यमवर्गीयांना दूर ढकलते आहे. गेल्या वर्षात इथे उत्पन्न झालेल्या दर पाच नोकऱ्यांमागे एकच नवे घर बांधले गेले आहे. सरासरी घरभाडी तीस टक्क्यांनी वाढली आहेत. लोक परगावी राहून, बरेच अंतर कापून इथे कामासाठी येतात, अगदी शिक्षक आणि पोलीसही.
इथल्या इंटेल कॉर्प, ह्यूलेट–पॅकार्ड, अॅपल कंप्यूटर्स वगैरे कंपन्या आपल्या वर्षाच्या उलाढाली अब्जावधी डॉलर्समध्ये मोजतात. “इथे कोणाला कशाचा तुडवडा भासतो, हेच लज्जास्पद आहे’, हे मत आहे गरिबांसाठी घरे बांधणाऱ्या ‘हॅबिटॅट फॉर ह्यूमॅनिटी’ या आंतरराष्ट्रीय संस्थेच्या संचालकाचे, मिलार्ड फुलरचे. तो म्हणतो, “जर इथली सारी बुद्धिमत्ता लोकांच्या गरजा पुरवण्यावर रोखली, तर ना बकाल घरं दिसतील, ना अन्नदान घेण्यासाठी रांगा लागतील, ना बेघर माणसं भेटतील.” परिस्थिती सुधारावी म्हणून सॅन होसे नगर परिषदेने किमान वेतन वाढवून अमेरिकेतील सर्वांत जास्त दर ठेवला. ताशी दहा डॉलर्सजवळचा. लॅरी काँटेरास हा बत्तीस वर्षीय सफाई कामगार म्हणतो, “पैसे खूपच आहेत, थुक्स–पण ह्या गावात ते जेमतेम पुरतात.” तो तीन मुले सांभाळतो. त्याच्या पगाराचा अर्ध्यापेक्षा जास्त भाग एका नातलगाच्या घरातल्या खोलीच्या भाड्यात खर्ची पडतो.
‘सेकंड हार्वेस्ट फूड बँक’ दर महिन्यात एक लाख, आठ हजार लोकांना जेवण पुरवते. आय. बी. एम. चा माजी मॅनेजर आज ‘बँके’चा कार्यकारी संचालक आहे. तो म्हणतो की अकराच (!) टक्के लोक बेघर आहेत. हे खूप तेज भाड्यांमुळे होतं आहे. त्यांनी घरांवर प्रचंड खर्च करायला हवा आहे,’ तो म्हणतो. चारातला एक जण उच्च-तंत्रज्ञानक्षेत्रातला आहे, सरासरीने वर्षाला बहात्तर हजार डॉलर्सपेक्षा जास्त किमान वेतनधारक तर वर्षाला दहा हजार डॉलर्सच कमावतो. (हे वर्षाकाठीच्या हिशोबात रोजी तीनच तास काम मिळते, असे दाखवते.) कोणी म्हणतात की हा फरक श्रीमंत कंपन्या आणि तंत्रज्ञांनी आपली संपत्ती इतरांमध्येही पसरून कमी करता येईल. ह्यूलेट–पॅकार्डचे डेव्हिड आणि ल्यूसिल पॅकार्ड असे करतात. ते वर्षाकाठी चाळीस कोटी डॉलर्स सामाजिक, शैक्षणिक आणि पर्यावरणीय कामांसाठी दान करतात आणि त्यातही सिलिकन व्हॅलीतील लोकांना प्राधान्य देतात. पण हा अपवाद आहे. स्टॅनफर्ड विद्यापीठात विज्ञान तंत्रज्ञानाचा इतिहास शिकवणारा टिम लेन्वार म्हणतो, ‘उच्च– तंत्रज्ञानाच्या जगातल्या लोकांकडून मदत मिळवणे कठीण आहे.’ एक अभ्यास दाखवतो की वर्षानुवर्षे ‘करपूर्व नफ्या’चा एकच टक्का दान म्हणून दिला जात आहे.
‘सेक्रेड हार्ट कम्यूनिटी सर्व्हिस सेंटर’ कपडे, अन्न आणि औषधे वाटतो. त्यांचा मुलांची काळजी घेणारा विभागही गच्च भरलेला असतो, आणि संगणकांचे ‘वर्ग’ही भरलेले असतात. तेथला पॉल सॅव्हेज म्हणतो, “श्रीमंत लोक मदत करत नाहीत. ह्या गावात वर्षाला लाख, दोन लाख डॉलर्स कमावणारे आहेत —- काही देत नाहीत, इतरांना.”
— मार्था मेंडोंझा, असोसिएटेड प्रेस, डिसेंबर १९९८
[आजकाल बरेच जण एक ‘थिअरी’ मांडतात, की समाजाचा एक वर्ग गर्भश्रीमंत झाला की आपोआप ती श्रीमंती गरीब लोकांपर्यंत ‘झिरपते’. ही ‘ट्रिक्ल-डाउन थिअरी’ किती चुकीची आहे ते दाखवणारे वरील वार्तापत्र ‘द मॅमथ बुक ऑफ हाऊ इट हॅपन्ड’ संपादक जोन. इ. ल्युईस, कॅरल अँड ग्राफ प्रकाशन, न्यू यॉर्क १९९८ ह्या संकलनातून घेतले आहे.]