परीक्षाकेंद्रित शिक्षणपद्धती

हल्ली मुलांना मूल्यशिक्षण दिले जात नाही, त्यांच्यावर नीट संस्कार केले जात नाहीत, त्यांच्या ठिकाणी वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजविला जात नाही असे वारंवार ऐकू येते. गोष्ट खरी आहे. परंतु यामागचे नेमके कारण शोधून त्यावर उपाय करण्याचे फारसे कुणी मनावर घेतांना दिसत नाही. समाजातील अशिक्षित वर्गाचे एकवेळ समजले जाऊ शकते. पण सुशिक्षित वर्गाचे काय? वास्तविक, याच वर्गाने इतरांना मार्गदर्शन करायला हवे. पण उलट त्यांनाच वळण लावण्याची आवश्यकता जाणवत आहे. हे वळण शिक्षणातून मिळायल३ हवे. पण आपली शिक्षणपद्धतीच मुळात सदोष आहे.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचेच उदाहरण घेऊ. केवळ विज्ञानविषयांचे शिक्षण घेतले म्हणजे वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजतोच असे नाही.विज्ञानाचे पदवीधर,उच्चपदवीधर, डाॅक्टर्स,इंजिनीअर्स शास्त्रज्ञ म्हणून गौरविले जाणारे तंत्रज्ञ अशा कितीतरी लोकांच्या ठिकाणी हा दृष्टिकोन आढळत नाही. शाळेत आर्किमिडीजचा Law of buoyancy शिकविणारे शिक्षक घरी येताच सोवळे नेसून साधुवाण्याची नौका तरंगणे वा बुडणे प्रसाद खाण्यावर वा न खाण्यावर अवलंबून असते ही सत्यनारायणाच्या पोथीतील भाकडकथा भक्तिभावाने श्रवण करतात. काॅलेजात खगोलशास्त्र शिकविणारे प्राध्यापक घरी ग्रहशांती करतांना दिसतात. ह्या विसंगतीचे मूळ आपल्या शिक्षणपद्धतीत शोधावे लागते.
आपली शिक्षण पद्धती संपूर्णपणे परीक्षाकेंद्रित आहे. तीत फक्त पाठ्य पुस्तकांवर भर दिला जातो. स्वतंत्रपणे विचार करायची सवयच लावली जात नाही. पाठ्यपुस्तकांचा घोटूनघोटून अभ्यास करायचा,उत्तम गुण मिळवून वरच्या श्रेणीत परीक्षा उत्तीर्ण करायची व शिकलेली विद्या व पुस्तके कपाटात बंद करून हाती आलेले प्रमाणपत्र घेऊन चांगल्यापैकी नोकरीधंदा शोधीत फिरायचे एवढेच ध्येय विद्यार्थ्यांपुढे ठेवले जाते. पैसा, सुखसमृद्धी ह्यांच्यामागे पिसाटासारखे धावणे यातच आयुष्याची इतिकर्तव्यता मानली जाते. ज्ञानार्जनाचा उद्देश कधीच नसतो. शिक्षणाकडे केवळ उपजीविकेचे साधन म्हणून पाहिले जाते. महाकवी कालिदासाचे एक वचन ह्या ठिकाणी आठवते. कालिदास म्हणतो –
” यस्यागम: केवलं जीविकायै तं ज्ञानपण्यं वणिजं वदन्ति। ” ( ज्याची विद्या ही केवळ उपजीविकेसाठी असते त्याला ज्ञानाचे दुकान मांडून बसलेला वाणी म्हणतात.) ही वणिग्वृत्ती सुटल्याशिवाय आपल्या समाजाचे उत्थान अशक्य आहे. विवेकाची कास धरून व तर्कनिष्ठ असा वैज्ञानिक दृष्टिकोन अंगी बाणवून शिक्षणाकडे बघणे हेच हिताचे आहे. अशा दृष्टिकोनातून मिळविलेले ज्ञान हेच ख-या अर्थाने ज्ञान ठरेल. परंतु त्यासाठी परीक्षापद्धतीत आमूलाग्र सुधारणा करणे आवश्यक ठरते. नाहीतर आपण सुप्रसिदध विचारवंत डाॅ. पु.ग. सहस्रबुद्धे हयानी ‘ नरोटीची उपासना ‘ ह्या त्यांच्या गाजलेल्या लेखात म्हटल्याप्रमाणे आतले खोबरे टाकून देऊन केवळ नरोटीचीच पूजा करीत राहू.

 भालचंद्र काळीकर

9975456587