पैशाने श्रीमंती येत नाही

श्रम, संपत्तिनिर्माण, तंत्रज्ञान
—————————————————————————
आपण बहुतेक वेळी संपत्तीचा संबंध पैशाशी लावतो.पण त्याचा संबंध तंत्रज्ञानाच्या वापरातून माणसाला मिळणाऱ्या फुरसतीशी आहे, अशी अभिनव मांडणी करणारा; भारतात तंत्रज्ञानातील नवसर्जन का घडत नाही, उत्पादन, चलनवाढ व उपभोग ह्यांचा परस्परसंबंध कसा असावा अशा महत्त्वाच्या प्रश्नांचा वेध घेणारा लेख
—————————————————————————
श्रीमंतीपैशानेयेतनाही. तीश्रमवाचवल्यानेयेते. येथेश्रमम्हणजेशरीरश्रम, बौद्धिकश्रमनव्हे. आपल्यासर्वगरजाभागवूनज्यालाकाहीफुरसतीचाकाळमिळतोतोश्रीमंत. ज्यालाआपल्यागरजाभागवण्यासाठीदिवसभरहातापायांचेश्रमकरावेलागताततोगरीब. एकगोष्टसांगतो —
“एकशहरीमाणूसएकाखेड्यातगेला. तेखेडेएकानदीच्याकाठावरवसलेहोतेआणित्यापासूनथोड्याचअंतरावरसुंदरवनराईहोती. हाशहरीएकदात्यावनराईकडेफिरायलागेलाअसतात्यालातिथेएकगडीमाणूसएकाझाडाखालीनिवांतपहुडलेलादिसला. तोशहरीमाणूसत्यालाम्हणाला.
“अरे! हेतूहेकायकायकरतबसलास, कुठेकामकर, कुठेनोकरीकर, माझ्याकडेयेशीलतरमीतुलानोकरीदेववतो, अन्तूछानआनंदातराहशील, तुलाइतकेपैसेमिळतीलकीत्यातलेकाहीतूसाठवूशकशील.”हेसारेऐकूनतोखेडवळम्हणाला – “पणपैसेसाठवूनमीकायकरू?”त्यालाशहरीमाणसानेउत्तरदिले – “तूचांगलाआरामकरूशकशील!”त्यावरतोखेडवळम्हणाला – “मलाहेसर्वनको, मीतिकडेशहरातयेतनाही. मीसध्याकायकरतोआहे? आरामचतरकरतोआहे.”मलायाप्रकारचाआरामअभिप्रेतनाही. कारणह्यातऱ्हेचाआरामज्यालामिळतोत्याचीकामेदुसऱ्यालाकरावीलागतात. यागोष्टीतल्याखेडवळमाणसानेआपल्यागरजाकमीकेल्याआहेत. ज्यानेगरजाकमीकेल्याआहेत, त्यापेक्षाज्याच्यागरजापुष्कळआहेतवत्याभागवूनत्यालाफुरसतमिळतेतोखराश्रीमंतअसेमलाम्हणावयाचेआहे.
शेतकरीशेतातमेहनतकरीतअसतानाच, गवंडी, सुतार, लोहारयांनीत्याचेघरबांधूनदिलेतरतीश्रमविभागणीचहोय. माणसाच्यावाढत्यागरजापूर्णकरूनत्यालाफुरसतहोऊलागली, तीदोनकारणांनी – त्यानेश्रमविभागणीकेलीआणिदुसरेम्हणजेत्यानेस्नायुबाह्यऊर्जेचावापरकेला. स्नायुबाह्यऊर्जेचावापरकेलातररोजगारनिर्मितीथांबते, बेकारीवाढतेअसासार्वत्रिकसमजआहे. आणियासमजामुळेअशीऊर्जावापरायलानेहमीविरोधहोतआलाआहे. आपलाअसासमजआहेकीयालारोजगारनाहीअशामाणसालाउत्पन्ननसल्यानेत्याच्याठिकाणीक्रयशक्तीनसतेवक्रयशक्तीनसल्यामुळेत्याच्यागरजापूर्णहोतनाहीत; त्याच्यापदरीलाचारीयेते. मलामात्रअसेवाटतनाही. आमच्यालहानपणीनोकरीकरणाऱ्यांचीसंख्यामुळातचकमीहोती. आणिस्त्रियातरक्वचितचकोणीनोकरीकरणाऱ्याअसत. असेअसूनदेखीलसर्वांचाचनिर्वाहहोतहोता. आजसुद्धाकोरडवाहूशेतीकरणाऱ्याशेतकऱ्यांसवर्षातूनजेमतेमसव्वाशेकिंवाफारतरदीडशेदिवसकामअसते. वर्षाच्यातीनशेपासष्टदिवसांपैकीदोनशेदिवसतोमोकळाचअसतो. याशिवायअलिकडेअश्यापुष्कळनोकऱ्यानिर्माणझालेल्याआहेतकीत्यानोकऱ्याकरणारेलोककामचकरीतनाहीत. अशीअनेकमहाविद्यालयेआहेतजेथेमुलेवर्गातबसतनाहीत. तेथेप्राध्यापककेवळटिवल्या-बावल्याकरतात आणिमहिनाअखेररग्गडपगारघरीनेतात. काहीसरकारीकचेऱ्यांतूनहीअसेचदृश्यआहे. त्यामुळेअसाअर्थनिघतोकी, कामकेलेनाहीतरीसामान्यमाणसाच्यागरजाभागतात. हेसारेशक्यहोतेयाचेकारण – माणसाच्यागरजाभागवण्यासाठीज्यावस्तूलागतातत्यातल्यापुष्कळश्या, अन्नसोडूनबाकीसगळ्यायंत्रांनीनिर्माणहोतात. आणखीएकगोष्टतीअशीकी, एकाचकामाचामोबदलानिरनिराळ्याठिकाणीनिरनिराळामिळतो. खाजगीनोकरीतकारकुनालाजितकेपैसेमिळताततितकेचकिंवात्यापेक्षाकमीकामकरणाऱ्याकारकुनालासरकारीनोकरीतपुष्कळजास्तमिळतात. याशिवायआरोग्यसेवाआणिनिवृत्तिवेतनह्याहीबाबतींतफरकअसतो. सरकारीनोकरीतही, राज्यसरकारची, केंद्रसरकारचीआणिसंरक्षणखात्याचीअसाफरकआहेआणित्या-त्याठिकाणचेवेतनहीवेगवेगळेआहे.
ज्यादेशातजास्तसुबत्ताआहेतेथेत्याचप्रकारचेकामकरणाऱ्यालाआपल्यापेक्षाकितीतरीजास्तलाभमिळतात. यासगळ्याचाअर्थअसाकी, श्रमाचाआणित्याश्रमापासूनप्राप्त होणाऱ्याउत्पन्नाचाकाहीसंबंधनाही. जास्तश्रमकेल्यानेजास्तउत्पन्नआणिकमीश्रमानेकमीउत्पन्नअसाभागआताराहिलेलानाही.
जेथेउत्पन्नखूपपणउपभोग्यवस्तूंचीवानवातेथेत्याउत्पन्नाचाकाहीहीउपयोगनाही. जेथेग्राहकाजवळपैसापुष्कळआणिविकतघेण्यासाठीवस्तूकमी, तेथेवस्तूअतिशयमहाग.अशाठिकाणीजरवस्तूंच्याकिंमतीवरनिर्बंधघातलेतरकाळाबाजारफोफावेल. म्हणजेस्वस्ताईआणिमहागाईजशीअसेलत्याप्रमाणेग्राहकाचाउपभोगकमीजास्तहोतो. हीसारीआर्थिकव्यवहाराचीएकबाजूझाली. आतादुसरीबाजूबघूया — तीपाहतानाआपणपैशाकडेदुर्लक्षकरूया. आणिमानवाच्याश्रमांचामोबदलापैशातनव्हेतरवस्तूंमध्येकसामिळतोतेपाहूया! औद्योगिकक्रांतीनंतरयंत्रापासूननिर्मिलेल्यावस्तूपैशानेनव्हेतरश्रमाच्यामोबदल्यातस्वस्तमिळतात. एखाद्यावस्तूच्यानिर्मितीसाठीमानवीश्रमजितकेकमीतितकीतीवस्तूस्वस्त. तिचीपैशांतकिंमतकितीहीअसलीतरी. पुढे-पुढेअशीवस्तूफुकटचमिळतेअसेम्हणायलाहरकतनाही. ज्यावेळीमाणसाचेश्रमपूर्वीइतके, पणत्याचाउपभोगवाढलेलाअशीस्थितीअसतेत्यावेळीआपणत्याचेराहणीमानवाढलेअसेम्हणतो. आपलेराहणीमानवाढवतनेणेहीमाणसाचीसहजप्रवृत्तीअसल्यामुळेतोदुसऱ्यामाणसाकडूनकामेकरवूनघेतोकिंवायंत्राकडूनकरवूनघेतो. यंत्राकडूनकामेकरवूनघेतल्यानेसगळ्यामानवसमाजाचेचश्रमकमीहोतअसतात आणिज्यावेळीसार्वजनिकसंपत्तीवाढतेत्यावेळीहीसगळ्यांचेश्रमकमीहोतात. एक-दोनउदाहरणेदेतो–
रेल्वेहीसार्वजनिकसंपत्तीआहे. रेल्वेच्यावापरामुळेकितीलोकांचीपायपीटवाचलीआहेयाचाहिशोबकरा! रेल्वेलाजोनफाहोतोतोसार्वजनिककामासाठीचवापरलाजातो. पायपीटवाचवणारीसगळीसाधनेमगतीपैशानेकितीहीमहागअसोत, तीसमाजाचेश्रमकमीकरतात. म्हणजेचश्रीमंतीवाढवीतअसतात. वीजनिर्माणकरणारीसाधनेसार्वजनिकमालकीचीअसलीतरतीमाणसाचेवेगवेगळ्याकामाचेश्रमकमीकरतात, इतकेचनव्हेतरत्याचीश्रीमंतीभरमसाठवाढवतात. वीजआजकोणतेकामकरीतनाही? तीआजगाड्याचालवते – म्हणजेपायपीटवाचवते. पाणीउपसते, वाराघालते, पाणीतापवते, थंडकरते. हवातापवते, थंडकरते, उद्वाहनासारख्यासाधनांनीचढण्या-उतरण्याचेश्रमवाचवते, हेसारेसार्वजनिकमालकीचेझालेतरनफा-तोट्याकडेनपाहतातीसर्वांच्याउपयोगीपडेलइतकेचनव्हेतरत्यायोगेसर्वजनतेतसमानतायेईल. यासेवाखाजगीमालकीच्याअसताततेव्हात्यांच्यापासूननफ्याचीअपेक्षाअसते. आणिजोपर्यंतनफामिळतराहावायासाठीत्यासेवावापरल्याजाताततोपर्यंतत्यासर्वांपर्यंतपोहचूशकतनाहीतआणिवंचितांचीसंख्यावाढतराहते. सार्वजनिकमालकीच्याबसगाड्याझाल्याम्हणूनत्याखेड्यापाड्यापर्यंतपोहचूशकल्या. तसेचशाळांचेवपाठ्यपुस्तकांचेहीआहे. शिक्षणावरसगळ्यांचाहक्कआहेअसेसर्वसमाजालावाटलेतेव्हाशाळेतीलमुलांनागणवेश, पुस्तके, दुपारचेजेवणहेविनामूल्यमिळूलागलेआणिशिक्षणखेड्यापाड्यापर्यंतपोहचूशकले. जोपर्यंतशाळाखाजगीहोत्यातोपर्यंतकेवळधनिकांचीचमुलेशिकूशकतहोती. आताज्यांच्याजवळपैसानाहीत्यांचीहीमुलेशाळेतशिकूशकतात. याचाअर्थअसाहोतोकी, ह्याबाबतीतगरिबांचेराहणीमानपैशाशिवायसुधारलेआहे. सध्याचेजेखाजगीकरणाचेधोरणआहेत्यामुळेआपणविषमतेतभरघालतआहोत.

वरच्यासगळ्याविवेचनावरूनहेलक्षातयेईलकी, आपलेराहणीमानसुधारण्यासाठीपैशाचाफारसाउपयोगहोतनाही. पैशानेविकतघेण्याजोग्यावस्तूबाजारातअसल्याशिवायपैशाचाकाहीहीउपयोगनाही. तुमच्याजवळपुष्कळधनसंपत्तीआहेपणबाजारातधान्यचनाहीअशीस्थितीअसेलतरत्याधनसंपत्तीचाकाहीउपयोगनाही. तुमच्याखिशातपुष्कळपैसाआहेआणितुम्हालानदीओलांडायचीआहेअशावेळीतिथेनावआणिनावाडीनसेलतरत्यापैशाचाकणमात्रउपयोगनाही. बाळंतीणअडलीआहेअन्वाहननाही, प्राणकंठाशीआलेआहेतपणदुकानातऔषधनाहीअशीपुष्कळउदाहरणेदेतायेतील. थोडक्यातकायतर पैशानेसगळेप्रश्नसुटतातहाभ्रमआहे.
उपभोगमहत्त्वाचाआहे, पैसानाही. असेअसतानाआपल्यादेशातसर्वत्रधनाचासंचयकरण्याचाआणिवाममार्गानेपैसामिळवण्याचाप्रघातपडलाआहे. आजखरोखरीवाममार्गानेमिळवलेलापैसा, दडवलेलापैसाघरोघरदिसूनयेतो. पैसादडवल्यामुळेबाजारातनाणेटंचाईहोतेआणिव्यापारव्यवहारालाअडचणयेते. व्यवहारसुरळीतचालावायासाठीसरकारलानवीनचलनबाजारातआणावेलागते. पैसादडवणेआणिनवीनचलनआणणेहेचक्रसुरूझालेकीतेथांबवणेफारअवघडहोते. परिणामअसाहोतोकी, बाजारातल्यावस्तूतेवढ्याचराहतातआणिपैसावाढतजातो. रस्त्यांवरखड्डेअसताततेदुरुस्तहोतनाहीत, बसगाड्यांमध्येअतोनातगर्दीहोते, पैसाअसूनहीगैरसोयीलासामोरेजावेलागते. वाममार्गानेखिशातआलेलापैसाउजागरीनेखर्चहीकरतायेतनाही. त्यामुळेकाळ्यापैशातलेव्यवहारवाढतजातातआणिउपभोगजिथल्या-तिथेचराहतो.
आजआपल्यादेशातसर्वत्रहेचचित्रदिसतआहे. आजआमचे बहुसंख्यनागिरक पैसाखायचाप्रयत्नकरतात. हात्यांच्याजवळचापैसाफारक्वचितउत्पादनातवापरलाजातो. कारणतोदडवलेलाअसतो. यापैशानेउत्पादनवाढतनाही, केवळचलनवाढते.
काहीलोककोट्यवधीरुपयेखातातकिंवाअफरातफरकरतात. हेआकडेऐकूनआपल्यालाअचंबितव्हायलाहोते. आणिमनातत्यांचाहेवाहीवाटतो. पणलक्षातघ्याकीत्यांच्याजवळच्यापैशानेत्यांच्याउपभोगातरत्तीमात्रफरकपडतनाही. त्यांच्याजवळचापैसाबहुधापैसाचराहतो. त्यापैशाचेरूपांतरवस्तूतहोतनाही. पैसालपवण्याचेस्थानकोणतेअसेविचारालतरस्वित्झरलँडमधीलबँकाहेत्याचेउत्तरआहे. अशाकाळ्यापैशाचेरूपांतरहोण्यासाठीएकतरतितक्यावस्तूबाजारातहव्या, नाहीतरफारमोठेधैर्यहवे. कोट्यवधीरुपयांच्यामोटारीकोण्याएकानेअलिकडेचविकतघेतल्याचीबातमीऐकायलामिळाली. त्यालासगळ्यागाड्याआपल्यानावावरघेताआल्यानाहीतहीएकगोष्टआणित्यानेकेलेल्यापैशाचाअपहारलोकांच्यालक्षातआल्याबरोबरइतक्यागाड्यास्वतःघेणाऱ्याव्यक्तीलाफरारव्हावेलागले!येथे अशाभ्रष्टाचारकरूनघेतलेल्यावस्तूत्यालावापरताआल्यानाहीतहेलक्षातआणूनद्यावयाचेआहे. सगळ्यागाड्यांचाउपभोगकाहीत्याच्यावाट्यालायेतनाही. जरीसगळ्यागाड्यात्याच्याजवळअसल्यातरीतोएकावेळीएकाचगाडीचाउपभोगघेऊशकेल, सगळ्यानाही. लक्षातघ्या, गेल्याकाहीवर्षांतघरोघरटी.व्ही.झालेआहेत. मोबाइलज्यालासेलफोनम्हणताततोहीसगळ्यांच्याजवळजाऊनपोहोचलाआहे. घरातवापरण्याचीविजेवरचालणारीउपकरणेसगळ्यामध्यमवर्गीयांच्याघरातपोहोचलीआहेत. काहीमध्यमवर्गीयांच्याजवळदोन-दोनघरेआहेत. एकमुंबईला, दुसरेपुण्याला. मुंबईलाराहणारेमध्यमवर्गीयसेवानिवृत्तहोण्याच्यासुमारासपुण्यालाघरघेतात. काहीदिवसतिथे, काहीदिवसइथेअसेराहतात. हीसुबत्तापन्नासवर्षांपूर्वीत्यांच्यास्वप्नातहीआलीनव्हती. हीजीसार्वत्रिकसुबत्ताआजदिसतेतीप्राप्तकरण्यासाठीकोणीहीअंगाबाहेरमेहनतकेलीअसेलअसेदिसतनाही. मगहेकसेघडलेहेआतापाहू.

समजाएकशाळेतलाशिक्षकआहे. तोत्याचेकामकरतो. दुसरीकडेयंत्रज्ञकिंवाकामगारवेगवेगळ्याकारखान्यातकामकरतात. कोणीमोटारगाड्यांच्याकारखान्यातकामकरतोतरकोणीसिमेंटबनवण्याच्या. दोघेहीदिवसाचेआठतासकामकरतात. त्यांच्याश्रमातूनएकीकडेविद्यार्थीघडतअसतातआणिदुसरीकडेमोटारगाड्या. मोटारीघडवणारेजेकारखानेअसतातत्यांचीरचनाअशीअसतेकी, वर्षालाएकपाच-दहाहजारगाड्यात्यांच्याकारखान्यातूनबाहेरपडल्याशिवायतोकारखानास्वयंपूर्णहोऊशकणारनाही. आणिअसेशेकडोकारखानेआपल्यादेशातआहेत. तेदुचाकी, तीनचाकी, आणिचारचाकीगाड्याभराभरतयारकरीतआहेत. हीवाहनेइतकीतयारहोतातकीठेवायलाहीजागानसते. त्यांनातीदेश-विदेशातविकावीचलागतात; आणितीवापरणाऱ्यांचीसंख्यात्यामुळेभराभरवाढलीआहे. याचाअर्थअसाहोतोकी, एखाद्यावस्तूचेउत्पादनसततहोतराहिलेतरउपभोक्त्यांच्यासंख्येतत्याचप्रमाणातवाढहोते. उपभोक्त्यालाकोणतीहीअधिकमेहनतनकरताअशावस्तूंचालाभहोतो. वरीलउदाहरणफक्तमोटारगाड्यांनाचकिंवास्कूटरलाचलागूनाहीतरसगळ्याचउपभोग्यवस्तूंनालागूआहे. आजआपल्यादेशातकपडाइतकातयारहोतोकी, त्यासाठीदुकानातीलजागाअपुरीपडते. चौका-चौकातकपड्यांचेढीगविक्रीसाठीउपलब्धअसतात.
(क्रमशः)

तुमचा अभिप्राय नोंदवा

Your email address will not be published. Required fields are marked *