श्रीमंती पैशाने येत नाही (२)

श्रम, संपत्तिनिर्माण, तंत्रज्ञान
—————————————————————————
आपण बहुतेक वेळी संपत्तीचा संबंध पैशाशी लावतो. पण त्याचा संबंध तंत्रज्ञानाच्या वापरातून माणसाला मिळणाऱ्या फुरसतीशी आहे, अशी अभिनव मांडणी करणारा; भारतात तंत्रज्ञानातील नवसर्जन का घडत नाही, उत्पादन, चलनवाढ व उपभोग ह्यांचा परस्परसंबंध कसा असावा अशा महत्त्वाच्या प्रश्नांचा वेध घेणाऱ्या लेखाचा उत्तरार्ध
—————————————————————————
भारतीयमाणसाचास्वभावपाहिलाअसतातोकमीश्रमांतजास्तउत्पादनकरण्याचानसूनतोकमीश्रमांतजास्तपैसामिळविण्याचाआहे. आमच्याअशास्वभावामुळेआम्हीआमच्याविहिरींवरखिराडीसुद्धाबसवतनाही. ‘वेळवाचणेआणिश्रमवाचणेम्हणजेश्रीमंतीयेणे’ हीव्याख्याजरमान्यकेलीतरआपल्यालावस्तूंच्याकिंमतीपैशातनमोजतात्यांच्यासाठीकितीश्रमकरावेलागलेयामध्येमोजाव्यालागतीलअसेमलाकावाटतेतेसमजेल.
कोणत्याहीसमाजाच्याठिकाणीसुबत्तायेणेम्हणजेश्रमाचेपरिमाणपूर्वीइतकेचठेवूनउपभोगाचेपरिमाणवाढवीतजाणे. ह्यालाच “चंगळवाद’असेएकनावआहे. ‘चंगळवाद’ हाशब्दवाईटआहे. तोशब्दवापरल्यामुळेआजजेवंचितआहेत, त्यांच्याउपभोगातभरपडलीतरीतेचंगळकरतातअसाअर्थनिघतो. सर्वांचाउपभोगसमानअसायलाहवा, हेआपलेउद्दिष्टअसावे. युरोपातल्याकाहीराष्ट्रांमध्येसमानउपभोगआहेअसेमीऐकूनआहे. तिथेकाहीजास्तधनसंपन्नआणिकाहीकमीअसेअसलेतरीत्यांचेखाणे-पिणे, कपडे-लत्तेयांमध्येफारसाफरकनाही. धनिकांचेधनकशातखर्चहोते? तरतेत्यांच्याघरीअसलेल्याकलाकुसरीच्यावस्तूंमध्ये. एखाद्यानामवंतचित्रकाराचेचित्रकोट्यवधीरुपयेखर्चकरूनआपल्याघरातल्याभिंतीवरटांगणेहीप्रतिष्ठेचीबाबआहे, उपभोगाचीनाहीअसेमलावाटते.
उपभोग्यवस्तूंचीनिर्मितीजरअविरतहोतअसेलतर, त्यामिळविण्यासाठीपोटालाचिमटाघेण्याचीकिंवापति-पत्नींनीकामेकरण्याचीगरजराहातनाही,हेविधानबरोबरआहेका?ते बरोबर असेल तरआजआम्हीस्कूटर, मोटरआणिघरअशावस्तूघेण्यासाठीदोघे-तिघेविनाकारणराबतोअसेम्हणणेभागआहे. नवरा-बायकोदोघांनीहीनोकरीकेल्यामुळेघरातजास्तपैसायेतोयातसंशयनाही. पणयाजास्तयेणाऱ्यापैशामुळेबाजारातल्यावस्तूंच्याकिंमतीवाढतअसल्यातरत्यांचेराहणीमानजागच्याजागीचराहील. आजतसेहोतआहेअसेजाणवते. सध्यामुंबईलानोकरीकरणाऱ्यापुष्कळश्यामहिलांनादोनआघाड्यांवरलढूनत्यांचेशरीरस्वास्थ्य, त्याचबरोबरमनःस्वास्थ्यदेखीलगमवावेलागतआहे. असेहोणेआमच्यासमाजालाभूषणास्पदनसूनलांछनास्पदआहे.
उत्पादनपद्धतीचेदोनप्रकारआहेत. पहिलाप्रकार —गरजनिर्माणझाल्यावरवस्तूबनवण्याचा. दुसराप्रकारम्हणजेआधीवस्तूबनवायचीआणित्यानंतरग्राहकशोधायचाअसा. घरबांधणीचेउदाहरणघेऊनहामुद्दासमजावूनघेऊ —आयुष्यभरपैसावाचवून, प्रसंगीपोटालाचिमटाघेऊनकाहीपुंजीसाठवायचीआणितीपुरेशीजमल्यावरसुतार, गवंडीअशाकारागिरांनाबोलावूनत्यांच्याकडूनएकघरबांधूनघ्यावयाचेआणित्याघराला ‘श्रमसाफल्य’ अशासारखेनावदेऊनतेथेराहायलाजायचे. कृतकृत्यतेचाआनंदउपभोगायचा. हापहिलाप्रकार.
दुसराप्रकारअसा— ऐनतारुण्यातवर्तमानपत्रातीलजाहिरातीपाहूनआपल्यागरजेप्रमाणेघरनिवडायचेआणिसुरुवातीचाकेवळइसारभरूनतिथेराहायलाजायचे. नंतरहप्तेबंदीनेबाकीचेपैसेफेडायचे. पहिल्याप्रकारातीलजीउत्पादनपद्धतीआहेतिच्यामध्येगरजेप्रमाणेउत्पादनहोतअसे. एखादामाणूसझोपडीतराहतअसेलतरत्यालापक्क्याघराचीगरजनाहीअसेमानलेजातअसे. त्यामुळेत्याचीझोपडीखराबझाल्यानंतरतीदुरुस्तकरणेएवढेचकामहोतेआणिसमाजाचेराहणीमानस्थिरहोते. अशास्थिरराहणीमानाच्याकाळातज्यामुळेमाणसाचेश्रमकमीहोतीलअसेशोधलागणेहीदुरापास्तहोते. समाजातलेबलिष्ठलोक, मग तेधनानेअसोतवाशरीरानेअसोत, स्वतःचीकामेदुसऱ्याकडूनकरूनघेतहोते. त्याकाळातगुलामगिरीचीप्रथात्यामुळेचनिर्माणझालीहोती. एकूण ‘बळीतोकानपिळी’ असाप्रकारहोता. यापरिस्थितीतफरकपडलातोइंग्लंडातझालेल्याऔद्योगिकक्रांतीने. औद्योगिकक्रांतीझाल्यावरहीगुलामगिरीकाहीदिवसटिकूनराहिलीहोती. आपल्यामहाराष्ट्रातदेखीलपेशवाईपर्यंततीहोती. पेशवाईनंतरहीतीहोती. वरसईकरगोडसेभटजी 1857 च्यासुमारासउत्तरभारतातप्रवासालागेलेहोते, त्यांनीमाळव्यातकुठेतरीझालेल्यायज्ञाचाप्रसंगवर्णिलाआहे. त्यामध्ये, यज्ञासाठीआलेल्याब्राह्मणालादक्षिणेसोबतदासीहीदिलीगेलीअसेलिहिलेआहे. पणतेअसो.
बलुतेदारीच्याप्रथेमुळेआर्थिकव्यवहारासाठीपैसाजवळपासलागतचनसे. बलुतेदारीज्यावेळीप्रचारातहोती, त्यावेळीपैशांचावापरन्यूनतमहोता. त्यावेळीवस्तुविनिमयसुद्धानव्हता. प्रत्येकधंदेवाईकानेआपापलेकामकरायचेआणिशेतकऱ्यांनीत्यांच्याशेतातउत्पादित धान्याचावाटाबलुतेदारालाद्यायचा. जणूकायपूर्णगावएककुटुंबहोते.आणितेएकमेकांचीसेवाआणिउत्पादनआपापसांतवाटूनघेत. याबलुतेदारांमध्येलोहार, सुतार, चांभार, न्हावी, गवंडी, कोळी, साळी, माळी, कुंभार, अशीमंडळीअसत. त्यातएकग्रामजोशीदेखीलहोता. त्यालाहीशेतकऱ्याच्याखळ्यावरजाऊनआपलेबलुतेमागूनआणावेलागे.
गावकऱ्यांच्यासर्वगरजाबलुतेदारीवरभागत. त्यामुळेगावस्वयंपूर्णअसे. याचाअर्थअसाकीगावपैशाच्यावापराशिवायसंपन्नअसे. पणदुसऱ्याबाजूलातेदरिद्रीहोते. कारणत्यांच्याशारीरिककष्टालासीमाचनव्हती. अशागावकऱ्यांमधलीकाहीतरुणमंडळीसैन्यातदाखलहोत. तीतलवारबाजीतप्रवीणअसलीतरीतेव्हाच्यायागावकऱ्यांचेजीवनक्रमामध्येनवीनकाहीचघडतनव्हते. त्यामुळेपरदेशातूनआलेल्याशिपायांपुढे, बंदुकांपुढेतेहतप्रभहोते, त्यामुळेचत्यांनाजिंकणेसोपेगेलेअसावे. हेथोडेविषयांतरझाले.
गरज आणि शोध
“गरजशोधाचीजननीआहे.’ हासमजकितपतबरोबरआहे, हेआतातपासूया. माणसाचीगरजआधीकीशोधआधीहेठरविणेकोंबडीआधीकीअंडेआधी.’ याप्रश्नाइतकेकठीणनाही. गरजम्हटलीकीशोधलागतो. हेभारताततरीकधीझालेअसेऐकिवातनाही. इथल्यालोकांनागरजनाहीअसेम्हणावेतरतेहीकठीणआहे. आपणआजजितकीउपकरणेवापरतोत्यांतीलबहुतेकसारीसुरुवातीलापरदेशातूनआलीआहेत.त्यालात्यांच्यानकलाइकडेझाल्याअसल्यातरीमूळसंकल्पनाआपल्यादेशातल्यानव्हत्या. आपणएकविजेचेउदाहरणघेऊ— विजेचाशोधकोणत्यागरजेमुळेलागला? तोशोधलागलातेव्हाविजेपासूनकोणकोणतीकामेघेतायेतीलहेअजिबातमाहीतनव्हते. अशीआणखीहीकाहीउदाहरणेदेतायेतील.
शिवणाचेयंत्रशोधूनकाढलेतेत्याचीगरजहोतीम्हणून? कोण्याएकामाणसाच्यामनातआपल्याबायकोचेशिवणाचेश्रमकमीकरण्याचाविचारआला, तोतासन्तासअनेकमहिनेपर्यंततीटाकेकसेघालतेयाचेनिरीक्षणकरीतबसला. यंत्रानेतसेकरतायेईलका? याचेप्रयोगकरूलागला. (त्याच्याबायकोनेमलाहेशिवणयंत्रकरूनद्या, मलायाचीगरजआहेअसेम्हटलेनव्हते. शेजारणीकडेतिनेपाहिलेआणिमलाहीहेयंत्रपाहिजेअसाहट्टहीकेलानव्हता.) अनेकप्रयोगकेल्यानंतरएकादोऱ्यानेयंत्रानेशिवणेअशक्यआहेहेत्याच्यालक्षातआले. येथेहीगरजहीशोधाचीजननीआहेअसेम्हणणेअवघडआहे. हानियमसर्वत्रलागूनाहीएवढेमात्रआपल्यालाम्हणतायेईल.
नवनवेशोधलागतात, माणसाचेश्रमकमीकरणारीयंत्रेआधीबनतातआणित्यांचीगरजलोकांनामागाहूनवाटायलालागते. (निदानआपल्यादेशात) लोकांनागरजवाटावीम्हणूनयाउपकरणांची, त्यासाधनांचीजाहिरातकरावीलागते, प्रदर्शनेभरवावीलागतात. हेसारेसांगण्याचाउद्देशइतकाचकी, गरजनसतानाउत्पादनकेल्याशिवायआपलेराहणीमानसुधारतनाही. आपलेश्रमकमीहोतनाहीत.
नवनवेउत्पादनविकतघेतायावेयासाठीआपलीक्रयशक्तीसमाजस्वतःचवाढवतअसतो. यानव्यासाधनांचेउत्पादनजसजसेवाढतजातेतसतसेतेअधिकाधिकलोकांपर्यंतपोहोचते. फारक्वचितआधीक्रयशक्तीवाढलीम्हणूनशोधलागतात.
विषमतेची संगती कशी लावणार?
आपल्यादेशातजवळ-जवळप्रत्येकजणभल्याबुऱ्यामार्गानेपैसेमिळवण्याच्यामागेलागलाआहे. पैसात्यालामिळतोहीआहे. सरकारीखात्यांततेथल्या कमर्चाऱ्यांकडून कामेकरूनघेण्यासाठीपैशाचीभरमसाठदेवाण-घेवाणहोतेअसेऐकिवातआहे. खूपपैसादेशातफिरतोआहे. (थोडाउघडपणेआणिथोडासालपवून) त्यापैकीचकाहीविदेशांतल्याबँकांमध्येहीजाऊनपोहचलाआहे. काहीभारतीयकारखानदारपरदेशांतीलकारखानेविकतघेऊनतेथेतेचालवितात. असेअसूनसुद्धाआपलादेशदरिद्रीदेशांमध्येगणलाजातो. त्यामुळेचकीकायतोकर्जबाजारीआहे. परक्यादेशांतूनभांडवलआणल्याशिवाययेथेनवीनकारखानेउभेराहूशकतनाहीत. हाकायप्रकारआहे? एकाचवेळीआपल्याकडेभक्कमपैसाआहेआणिदुसरीकडेदारिद्र्यआहे! एकाबाजूलाउत्तुंगइमारतीआहेतआणित्यांच्याचशेजारीमोठमोठ्याझोपडपट्ट्या! यांचीसंगतीकशीलावावी?
देशदरिद्रीआहेम्हणजेकाय? दारिद्र्याचीव्याख्याकरावीलागेल. तीव्याख्याअशीकरतायेईल – “दारिद्र्यम्हणजेअभाव. अभावकशाचातरउपभोग्यवस्तूंचा. त्याशिवायअभावफुरसतीच्यावेळेचा.”
आपणदारिद्र्याचीव्याख्याकेली, आताश्रीमंतीचीकरू:- “श्रीमंतीम्हणजेविपुलता. विपुलताकशाची, तरउपभोग्यवस्तूंचीआणिवेळेची.’’
उपभोग्यवस्तूम्हणजेकाय? तर – “ज्यावस्तूंमुळेमाणसाच्याप्राथमिकगरजाभागूनत्याचेराहणीमानसुधारतजातेत्या.” आताराहणीमानसुधारणेम्हणजेकाय? हेहीसांगावेलागेल. अन्न, वस्त्र, निवारायाचीविपुलताम्हणजेराहणीमानसुधारणेनव्हे, तरत्यामध्येएकंदरसमाजाचेचआरोग्यसुधारतजाणे. समाजाचीसमजवाढतजाणे, आणिएकूणसुखसोयींमध्येभरपडतजाणे. मोकळ्यावेळाचेपरिमाणवाढणे, तोमोकळावेलललितकलांच्याउपासनेमध्येघालविणे, हेराहणीमानसुधारल्याचेलक्षणआहे.
समाजाचेराहणीमानकशानेवाढते? तेश्रमवाचवल्यानेवाढते. तेव्हाश्रमकसेवाचताततेआतासमजूनघेऊ –
आजआपल्यादेशातसगळ्यातजास्तकष्टशेतकऱ्यालाकरावेलागतात. दिवसभरउन्हा-तान्हातराबावेतेव्हाकुठेत्यालापोटापुरतेअन्नमिळतेआणितेहीमिळेलचयाचीखात्रीनाही. ज्यालाआपणसुखसोयीम्हणतोत्यांचाविचारकरू—दळणवळणाचीसाधनेअसणे, चांगलेरस्तेअसणे, पोस्टऑफिस, टेलिफोन, दवाखानेआणिशाळायांच्यामुळेसुखसोयीवाढतात. आणिसुखसोयींमध्येआताकरमणुकीच्यासाधनांचाहीअंतर्भावकरावालागेल. ज्यागोष्टीगावातल्यागावातकेल्याजातातकिंवाहोऊशकतातत्याअन्न, वस्त्र, निवारापुरवूशकतात. पणबाकीच्यासुखसोयींसाठीमोठ्याप्रमाणावरसंघटनआवश्यकअसते.
पोस्टऑफिस, शाळा, दळणवळणाचीसाधने, दवाखानेइत्यादीबाबीनिर्माणकरण्यासाठीपुष्कळशागावातल्यालोकांनाएकत्रयावेलागते. कामेवाटूनघ्यावीलागतातआणितीव्यवस्थितपणेपारपाडावीलागतात. म्हणजेचमोठ्याप्रमाणावरश्रमविभागणीकरावीलागते. श्रमविभागणीकेल्याशिवायसुखसोयीनिर्माणहोऊशकतनाहीत. वेळवाचवूशकतनाही. आणिकष्टहीकमीहोऊशकतनाहीत.
श्रीमंतीचेतीनप्रकारसंभवतात – 1) व्यक्तिगतश्रीमंती, 2) समाजाचीश्रीमंती, 3) सार्वजनिकश्रीमंती
1) व्यक्तिगतश्रीमंती:व्यक्तिगतसंपत्तीमध्येघर-दार, शेतीवाडी, कपडेलत्ते, भांडीकुंडी, वाहन, सोनेनाणे, पुस्तके, गृहोपयोगीवस्तूइत्यादी वस्तू.
2) समाजाचीश्रीमंती:समाजाच्याश्रीमंतीमध्येअशावस्तूयेतातज्याखाजगीमालकीच्याअसल्यातरीपूर्णसमाजाच्याउपोयगीपडतात. ज्यामध्येमंगलकार्यालये, शाळा, रिक्षा, टांगे, टॅक्सीयांसारखीवाहनेआणिखाजगीदवाखाने-हॉटेल्सयांसारख्यावस्तूयेतात. काहीठिकाणीबसेस, रेल्वेसुद्धाखाजगीमालकीच्याम्हणजेमोठमोठ्याकंपन्यांच्यामालकीच्याअसतात.
3) सार्वजनिकश्रीमंती:सार्वजनिकश्रीमंतीमध्येसरकारीआणिनिमसरकारीशाळा, नद्यांवरचीधरणे, रस्ते, दवाखाने, उद्याने, राखीवमैदाने, दूधउत्पादकसंस्थाइत्यादी.
खाजगीश्रीमंतीसर्वांचीसारखीनसते. एकाचीश्रीमंतीवाढल्यामुळेदुसरात्यापासूनवंचितराहतो. ज्यावेळीउपभोग्यवस्तूंचेउत्पादनहातानेहोतअसेत्यावेळीकोण्याएकाचीश्रीमंतीदुसऱ्यालालुबाडल्याशिवाययेऊचशकतनव्हती. कारणउत्पादनअत्यंतमोजकेहोते. शंभरवर्षांपूर्वीपर्यंतकापडाचेदरडोईउत्पन्नवीसवार (यार्ड) होते. तेसारेस्त्रियांच्यावस्त्रांसाठीवापरलेजाईवपुरुषांनाकेवळलंगोटीलावूनराहावेलागे. मुलेतरउघडी-नागडीचराहत. आताकपडाविपुलप्रमाणातनिर्माणहोतो. पणत्याचेवितरणअजूनसमप्रमाणातहोऊशकलेनाही. औद्योगिकक्रांतीनंतरहेचित्रबदलायलासुरुवातझाली. आणिमानवनिर्मितकृत्रिमधागाउपलब्धझाल्यापासूनवस्त्रांचीरेलचेलझालीअसलीतरीतीसर्वांपर्यंतपोहचलेलीनाही. औद्योगिकक्रांतीच्यापूर्वीएकूणचउत्पादनफारथोडेअसल्याकारणानेसारेचदेशदरिद्रीहोते. जेकायउत्पादनहोईलतेकष्टकेल्यानेचमिळे. आजजीविषमताआहेतीएकाचेलुबाडूनदुसऱ्यानेवापरल्यामुळेनिर्माणझालेलीनाही. पणतोवेगळाविषयआहे. त्याचाविचारनंतर.
एखाद्यासमाजाजवळचेसोनेनाणेवाढलेम्हणजेतोसमाजश्रीमंतहोतोहासमजखरानाही. याठिकाणीमलाएकागोष्टीचेस्मरणहोते — एकाखेड्यातएकन्हावीआपलेकामकरूनजेकायदोन-चारपैसेमिळतीलत्याच्यावरउदरनिर्वाहकरीतअसे. त्यानेअसेऐकलेकीलंकेतफारस्वस्ताईआहे. तेथेतूगेलासतरतुलातुझ्याकामाबद्दलसोन्याच्याविटाभेटतील. तेऐकूनत्यान्हाव्यालालोभसुटला. त्यानेलंकेलाजाऊनआपलेनशीबकाढायचेठरविले. मोठ्याकष्टाने, पुष्कळअडचणीसोसूनतोलंकेपर्यंतपोहचला. तेथेरस्त्याच्याकडेलाबसूनधोकटीउघडलीआणिगिऱ्हाईकाचीवाटपाहूलागला. त्याच्याकडेआलेल्यापहिल्यागिऱ्हाईकानेत्यालादोनसोन्याच्याविटादिल्या. दिवसभरातन्हाव्यालाभरपूरगिऱ्हाईकेमिळालीवप्रत्येकगिऱ्हाईकाकडूनसोन्याच्याविटांचीभरपूरकमाईहीझाली. न्हाव्यालालंकेतयेऊनआपलेनशीबजोरकाढतेआहेअसेवाटूनलंकेतयेण्याचेसमाधानवाटले. निसर्गनियमाप्रमाणेदिवसमावळायलाआला. दिवभराच्याश्रमानेन्हाव्यालाभुकेचीजाणीवझाली. जवळसोन्याच्याविटाअसल्यामुळेपैशाचीचिंतानव्हती. काहीतरीविकतघेऊनखाण्यासाठीतोखाण्याच्यापदार्थांच्यादुकानातजिन्नसखरेदीकरण्यासाठीगेलातेव्हाअगदीकिरकोळचणेफुटाण्यांसारख्यापदार्थांसाठीत्यालातीनसोन्याच्याविटाद्याव्यालागल्या. न्हाव्यानेकपाळावरहातमारला. गोष्टीचेतात्पर्यअसेकी, पैसाकितीहीआलातरीउपभोगमात्रतेवढाचराहतो.
आमच्यादारिद्र्याचेपहिलेकारणअसेकी, कष्टकमीव्हावेयासाठीआम्हीसाधनेकधीहीबनवलीनाहीत, आजपर्यंतनाही. बैलगाडीपलिकडेकुठलेहीवाहनबनवलेनाही, वाहनातसुधारणाकेल्यानाहीत. आमच्याइथल्याआदिवासींनीबैलगाडीसुद्धाबनवलीनाही. वाहनेसुधारलीनाहीत, त्यामुळेरस्तेहीसुधारलेनाहीत. पायवाटांवरआणिचाकोऱ्यांवरनिभवतराहिले. रस्तेनाहीत, त्यामुळेपूलनाही. घड्याळकेलेनाही. कालमापनासाठीसूर्योदयालाघटिकापात्रपाण्यातटाकायचेआणित्यावरूनकालमापनकरायचे. घड्याळचनसल्यामुळेनावासमुद्रातफारदूरजाऊशकतनव्हत्या. होकायंत्रकधीवापरायलासुरुवातकेलीहेमाहीतनाही. माणसानेबुद्धीवापरूनयासर्ववस्तूकेल्या. मात्रआम्हीबुद्धीचावापरयोग्यदिशेनेन केल्यामुळेदरिद्रीराहिलो.
भारतीयमाणूसफक्तदेवाच्याकामासाठीकिंवाराजाज्ञेप्रमाणेएकत्रयेतराहिला. त्यामुळेआम्हीमोठमोठीमंदिरेआणिराजमहालबांधलेपणसामान्यजनांसाठीसोयीस्करघरेआम्हीबांधूचशकलोनाही. पुणेशहरातपेशव्यांच्याआज्ञेवरूनकात्रजलातलावबांधूनकुंभारीनळांच्यासाह्यानेपुण्यातल्याहौदातपाणीखेळवले. पणस्वतःसाठीकोणत्याहीगावानेअसेकामकेलेनाही. आम्हीढोंगीआणिमत्सरीअसल्याकारणानेआम्हालाकोणतीहीकामेसंघटितपणेकरताआलीनाहीत.
आम्हाभारतीयांचादुर्गुणअसाकीआम्हीअतिशयढोंगीआहोत. त्यामुळेआम्हीआमच्यावरसोपवलेलीकामेसुद्धाप्रामाणिकपणेकरीतनाही. परिणामीआमच्याकडेपर्यवेक्षकांचीश्रेणीनिर्माणकरावीलागते. आपलीमुख्यअडचणअशीआहेकी, आपणपैशाला, सोन्याला, रत्नांना, चांदीलासंपत्तीसमजतो. (काहीखनिजपदार्थ, धातु) तीसंपत्तीगोळाकरतराहतो. खऱ्यासंपत्तीकडेदुर्लक्षहोते. पुस्तकातूनशिकूनआपल्यालाज्यागोष्टीमाहीतझाल्याआहेतत्यांचाआपणस्वीकारकरीतनाही. आपल्यापरिसरातीलस्वच्छता.तीराखल्यानेआपणआरोग्यसंपन्नराहतो. रहदारीचेनियम —तेपाळल्यानेअपघातांचीसंख्याकमीहोते. अशासारख्यानागरिकांनीएकमेकांसाठीकरावयाच्यागोष्टीसुद्धाआपणकरीतनाही. हेचआपल्यादारिद्र्याचेमूळआहेहेआपल्यालासमजलेचनाही. संपन्नसमाजकोणता? ज्याच्याठिकाणीआरोग्य, शिक्षण, आणिदोन्हीच्याशिवायबंधुभावआहे तो. हाबंधुभावअसलाकी, परस्परांच्याअडचणीच्यावेळीआपणधावूनजाऊशकतोआणिहेएकमेकांसाठीकेलेलेकामहीचश्रीमंती. आमच्याइथलेडॉक्टर्सलहानगावातजायलापाहातनाहीत. त्यांचीधावपरदेशाकडे. आपल्याइथलेअभियंतेमोठमोठीधरणेबांधतात, पणशेतकऱ्यांपर्यंतपाणीपोहचतनाही. त्यामुळेशेतकऱ्यांचीस्थितीमरणोन्मुखआहे. तीस्थितीतशीचराहतेआणिअभियंत्यांच्याखिशांतपैसाखुळखुळतो.
वास्तविकएकमेकांसाठीकामेकरणे, साधनेनिर्माणकरणेआणिएकमेकांच्यागरजेच्यावेळीमदतकरणेम्हणजेखरीश्रीमंती. आणिहेसारेपैशाशिवायहोऊशकते. आणिहेसारेआजपर्यंतमोठ्याप्रमाणावरहोतआलेआहे. पैशाशिवायश्रीमंतीकशीयेतेहेसांगायचामीप्रयत्नकेलाआहे.