ऱ्होड्सचे पतन होताना

ऱ्होड्स, इतिहासाचे पुनर्लेखन, द. आफ्रिका , वर्णद्वेष
—————————————————————————–
राष्ट्रवादहीसततप्रगमनशीलसंकल्पनाआहे. प्रत्येकराष्ट्राच्या, राष्ट्रवादाचेकल्पनाविश्ववेगवेगळेअसते व प्रत्येकराष्ट्रामध्येयासंदर्भातस्थित्यंतरेही होतअसतात. इतिहासाच्या पुनर्लेखनाच्या काळात एकेकाळी आदरस्थानी असणाऱ्या पण आता व्यापक समुदायाच्या रागद्वेषाचे लक्ष्य बनलेल्या प्रतीकांचे काय करायचे? ह्या प्रश्नाकडे डोळसपणे बघायला शिकविणारा हा लेख ..
—————————————————————————–

अद्भुतरम्यइतिहास
19 वेआणि 20 वेशतकराजकीयनेत्यांच्याआणिमहापुरुषांच्या (Heroes) पुतळ्यांच्याउभारणीचासुवर्णकाळम्हटलापाहिजे.विशेषत: 19 व्याशतकातउदयासआलेल्याअद्भुतरम्य (Romanticist) इतिहासलेखन-परंपरेमुळेयाप्रक्रियेलागतीमिळाली. अद्भुतरम्यइतिहासलेखनहे 17 व्यानि 18 व्याशतकातप्रभावीअसलेल्याबुद्धिप्रामाण्यवादी (Enlightened) इतिहासलेखनालाएकप्रतिक्रियाम्हणूनपुढेआले. बुद्धिवादीइतिहासहाअत्यंतविवेकवादीदृष्टिकोनातूनलिहिलागेलाहोता. परंतुअद्भुतरम्यकाळातबुद्धिप्रामाण्याऐवजीकल्पनाशक्तीलामहत्त्वदिलेगेले. इतिहासकारशेखअलीयांच्यामतेकलात्मकतापूर्ण, चमत्कारिक, नयनरम्य, काव्यात्मक, भावनात्मक, आदर्शवादीआणिबेतालसंकल्पनांनायावेळीइतिहासलेखनातस्थानमिळाले. बुद्धिवादाऐवजीआताभावनात्मकताहाइतिहासलेखनाचापायाझाला. अद्भुतरम्यइतिहासाच्याक्षेत्रातकार्लाईलमैकॅाले, फ्रॉऊडआणिकार्लमार्क्सहीप्रमुखनावे. त्यांपैकीकार्लाईलहायापरंपरेतीलसर्वांतप्रसिद्धइतिहासकार. त्यांचा The French Revolution हाग्रंथअद्भुतरम्यइतिहासाचेउत्तमउदाहरणआहे. त्यानेलिहिलेल्या On Heroes and Hero Worship याग्रंथानेआधुनिककाळातव्यक्तिपूजेचापायाघातली. याग्रंथाततोलिहितो. “इतिहासम्हणजेदुसरेतिसरेकाहीनसूनकेवळमहापुरुषांचेचरित्रअसते.” त्यांच्यामतेमहापुरुषचइतिहासघडवतअसतात.
अद्भुतरम्यइतिहासहामध्ययुगीनमानसिकतेतूनलिहिलागेला. 18व्याशतकाच्याशेवटीसुरूझालेलाराष्ट्रवादांचाकालखंडआणिअद्भुतरम्यइतिहासलेखन, परंपरायांचाअन्योन्यसंबंधआहे. याइतिहासलेखनानेराष्ट्राराष्ट्रांमधीलस्पर्धेलाआणिआक्रमकराष्ट्रवादालाचालनादिली. यापरंपरेतूनचरुड्यर्डकिपलिंगयाने ‘श्वेतमाणसावरीलओझे’ (Write Man’s Burden) हासिद्धान्तमांडला. त्यानेलिहिलेकी, अश्वेतलोकांवरराज्यकरणेहेविधिलिखितआहे. नाझीपक्षानेआपल्यावांशिकश्रेष्ठत्वाचासिद्धान्तयाविचार-प्रवाहातूनचमांडला.
18 व्याशतकाच्याशेवटीअमेरिकनस्वातंत्र्ययुद्धापासूनसुरूझालेल्याराष्ट्रवादाच्याकालखंडातराजकीयनेत्यांच्याआणिमहापुरुषांच्यासार्वजनिकपुतळ्यांच्याउभारणीलावेगआला. युरोपीयसत्तांनीत्यांच्यावसाहतींमध्ये-देखीलस्वत:चेश्रेष्ठत्ववसाहतींमधीलजितलेाकांच्यामनावरबिंबवण्यासाठीसार्वजनिकपुतळ्यांचीउभारणीकेली. अलीकडेवादातसापडलेल्यासेसिलऱ्होड्सयांच्याकेपटाऊनविद्यापीठ, साऊथअफ्रिकाआणिऑक्सफर्डविद्यापीठ, इंग्लंडयेथीलपुतळ्यांचीउभारणीयाचकालखंडातकरण्यातआली.
सेसिलऱ्होड्स
सेसिलजॅानहेड्स 1853-1902 हेअफ्रिकेच्यावसाहतवादीइतिहासातीलमहत्त्वाचेनाव.ब्रिटिशउद्योजक, खाणसम्राटआणिराजकारणीअसलेलेऱ्होड्स, उत्तरव्हिक्टोरियनकालखंडातीलब्रिटनचेएकमहापुरुषम्हणूनगणलेजातकारणत्यांनीसर्वसामान्यमनुष्याप्रमाणेविवाहकरूनसंसारनथाटतादेशसेवेसाठीआपलेआयुष्यवाहिले. आपल्याअलौकिकबुद्धिचातुर्यातूनवउद्यमशीलतेतूनत्यांनीअफ्रिकाखंडातीलहिश्श्यासाठी, युरोपियनराष्ट्रामध्येचाललेल्यालांडगेतोडीमध्येइतरस्पर्धकांनामागे टाकलेवब्रिटनचेवर्चस्वप्रस्थापितकेले. त्यांच्याब्रिटिशसाउथअफ्रिकनकंपनीनेअफ्रिकेतीलऱ्होडेशिया(आजचेझिम्बाब्बेआणिझांबिया) याभूभागावरअधिकारस्थापनकेला. ऱ्होड्सनेस्थापनकेलेलीएककंपनीआजहीहिऱ्याच्याखननातवव्यापारातजगातअग्रगण्यआहे. ब्रिटिशसाम्राज्याचेकट्टरसमर्थकऱ्होड्स, ब्रिटिशवंशीयलोकांनासर्वश्रेष्ठसमजतआणिजगातीलजितकाजास्तभागब्रिटिशसाम्राज्याखालीयेईल, तितकातोमनुष्यजातीसाठीकल्याणकारकहोईल, असेत्यांचेठाममतहोते. अफ्रिकेतीलमूळअश्वेतलोकांनातेरानटीसमजत. 1890 ते 1896 दरम्यानऱ्होड्सआताच्यासाउथअफ्रिकेतीलकेपटाऊनवसाहतीचेपंतप्रधानहोते.
शिक्षणाचेवज्ञानाचेचाहतेअसलेल्याऱ्होड्सनेआपलेमहाविद्यालयीनशिक्षणऑक्सफर्डविद्यापीठातीलओरीअलमहाविद्यालयातपूर्णकेले. ऑक्सफर्डविद्यापीठाच्याशैक्षणिकपरंपरेचात्यांनाअभिमानहोता. ऱ्होड्सचे 42 व्यावर्षीनिधनझाले. त्यांच्यामृत्युपत्रानुसारसंपत्तीतीलकाहीभागशैक्षणिककार्यासाठीदेण्यातआला. त्यातूनचऱ्होड्सट्रस्टयाशैक्षणिकधर्मादायसंस्थेचीस्थापनाकरण्यांतआली. मृत्युपत्रातीलतरतुदींनुसारऑक्सफर्डविद्यापीठातपदव्युत्तरशिक्षणघेण्यासाठीगैरब्रिटिशविद्यार्थ्यांसाठीपहिलीआंतरराष्ट्रीयआणिप्रतिष्ठेचीऱ्होड्सशिष्यवृत्तीयोजनासुरूकरण्यातआली. जगभरातील 14 विभागांमधूनविद्यार्थ्यांचीशिष्यवृत्तीसाठीनिवडकरण्यातयेते. 1977 नंतरमहिलांनाहीहीशिष्यवृत्तीदेण्याससुरुवातझाली.1991 नंतरअफ्रिकेतीलअश्वेतविद्यार्थ्यांनादेखीलयांचालाभमिळूलागला.आजऱ्होड्सट्रस्टच्याट्रस्टींमध्येइन्फोसिसचेके. नारायणमूर्तीआणिबोत्स्वावानाचेमाजीराष्ट्राध्यक्षफेस्टसमोगैयांचाहीसमावेशहोतो. ऱ्होड्सयांच्यावांशिकश्रेष्ठत्वाच्याविचारसरणीच्याअगदीविरुद्धमूल्यांवरआजऱ्होड्सट्रस्टकार्यरतआहे.
ऱ्होड्सचेपतन
सध्याचर्चेतअसलेल्या “Rhodes Must Fall” (RMF) आंदोलनाचीसुरुवातसाउथअफ्रिकेतीलकेपटाऊनविद्यापीठातझाली. आंदोलनकर्त्यांनीविद्यापीठपरिसरातीलऱ्होड्सचाब्रॅाझपुतळाहटविण्याचीमागणीकेली. 9 मार्च 2015 रोजीआंदोलनकर्त्यांनीयापुतळ्यावरमानवीविष्ठेचाअभिषेककेला. 9 एप्रिल 2015 रोजीविद्यापीठ-परिषदेनेहापुतळाहटविण्याचानिर्णयबहुमतानेघेतला. याबैठकीदरम्यानआंदोलनकर्त्यांनी “One Settler One Bullet” अशाहिंसकघोषणादिल्या. शेवटीहापुतळाहटविण्यातआला. याघटनेचेमहत्त्वफक्तपुतळाहटविण्यापुरतेमर्यादितनाही. ज्यापद्धतीनेतोहटविण्यातआला. त्यातूनआजच्यादक्षिणअफ्रिकेतीलराष्ट्रवादाच्यासंकल्पनेतहोतअसलेल्यास्थित्यंतराचीजाणीवहोते.
राष्ट्रवादाचेकल्पनाविश्व
राष्ट्रवादहीसततप्रगमनशीलसंकल्पनाआहे. प्रत्येकराष्ट्रामध्येयासंदर्भातस्थित्यंतरेहोतअसतात. बेनेडिक्टअँडरसनयांच्यामते, “राष्ट्रम्हणजेमर्यादित, सार्वभौमआणिराजकीयअसाएककाल्पनिकसमूह”. प्रत्येकराष्ट्राच्याराष्ट्रवादाचेकल्पनाविश्ववेगवेगळेअसते. ज्याद्वेषाच्या, संतापाच्याभावनेतूनऱ्होड्सचापुतळाहटविलागेला, त्यातूनआजच्यासाऊथअफ्रिकनराष्ट्रवादाच्याकल्पनाविश्वातपूर्वीशासकअसलेल्यापरंतुआतासर्वसामान्यवअल्पसंख्यकनागरिकअसलेल्याश्वेतनागरिकांचेवत्यांच्याऐतिहासिकवारश्याचेस्थानकाययासंदर्भातकाहीप्रश्ननिर्माणहोतात. याठिकाणीभारतीयस्वातंत्र्यलढ्यादरम्यानउद्भवलेल्यादोनविवादांचाउल्लेखकरावासावाटतो. पहिलाविवादलॅार्डजॅानलॅारेन्स, जे 1864 ते 1869 दरम्यानभारताचेव्हाईसरॅायहोते, त्यांच्यालाहोरयेथीलसार्वजनिकपुतळ्यासंबधीहोता. एकाहातातपेनआणिएकाहाताततलवारअसलेलालॅारेन्सयांचापूर्णाकृतीपुतळा, त्यांच्याचेहऱ्यावरीलमगरूरभावासकटलाहोरच्याप्रसिद्धचौकातउभाहोता. यापुतळ्याच्याखालीएकप्रश्नात्मकवाक्यलिहिलेहोते, “Will you have the pen or the sword?” म्हणजेजनतेलाअसाप्रश्नविचारण्यातआलाहोताकीत्यांनालेखणीचेशासनहवेआहेकीतलवारीचे?लाहोरवासीयांच्यामनातनिर्माणझालेल्याराष्ट्रवादाच्याभावनेमुळेहापुतळात्यांच्याडोळ्यातसलूलागला. 1921 सालीलाहोरम्युनिसिपालटीनेहापुतळाहटविण्याचाठरावपारितकेला. परंतुब्रिटिशनोकरशाहीच्याविरोधामुळे, त्यावेळीतोहटवताआलानाही. दुसराविवादकर्नलजेम्सनीलयाच्याचेन्नईमधीलआताच्याअन्नासल्लाईभागातीलपूर्णाकृतीपुतळ्यासंबधीहोता. “Butcher of Allahabad” म्हणूनभारतीयइतिहासातकुप्रसिद्धअसलेलाकर्नलनीलत्यावेळीब्रिटिशांसाठीएकमहापुरुषहोता. 1857 चाउठावदडपण्यामध्येत्यानेमहत्त्वाचेयोगदानदिलेआणिआपल्याप्राणांचीआहुतीदिली. उठावाच्यावेळीकानपूरकडेकूचकरतानावाटेतगावेच्यागावेजाळूनगावकऱ्यांनाफासावरलटकवण्याचेक्रौर्यत्याच्यानावावरजमाआहे. 1927 सालीमद्रासलेजिस्लेटिव्हकाउंसिलमध्येनीलचापुतळाहटवण्याचाठरावमांडण्यातआला. यादोन्हीविवादांच्यावेळीगांधींनीआंदोलनकर्त्यांनापाठिंबादिला. गांधींच्यामतेहेदोन्हीपुतळेगुलामगिरीचेवदहशतवादाचेप्रतीकहोते. जरीमागीलपिढीनेयापुतळ्यांसंबधीआक्षेपघेतलानव्हता, तरीगांधीच्यानेतृत्वाखालीविकसितहोतगेलेल्याराष्ट्रवादाच्याकल्पनाविश्वातह्यादोन्हीपुतळ्यांचेअस्तित्वराष्ट्रीयआत्मसन्मानाच्याविरुद्धहोते. यादोन्हीप्रकरणांतगांधीनीअहिंसात्मकआंदोलनचालवूनविरोधकांचेमन:परिवर्तनकरण्याससांगितले.
आजकर्नलनीलचातोपुतळाचेन्नईतीलमद्रासम्युझिअमच्यातळघरातउभाआहे, तरलॅारेन्सचापुतळाइंग्लंडलानेण्यातआला. आजतोफॉयलअँडलंडनडेरीमहाविद्यालयाच्याप्रांगणातउभाआहे. लॅारेन्सच्यापुतळ्यालालाहोरवासीयांचाविरोध हाब्रिटिशसाम्राज्यवादविरोधीलढ्याचाएकभागहोता. परंतुलाहोरमधीलचदुसऱ्याएकापुतळ्याचेप्रकरणजरावेगळेआहे. हापुतळाएकेकाळीलाहोरवासीयांनाआदरणीयअसलेल्यालालालाजपतराययांचाहोता. हापुतळादेखीललाहोरच्यात्याचसुप्रसिद्धचौकातउभारण्यातआलाहोता. लाहोरमध्येसायमनकमिशनविरोधीमोर्चाचेनेतृत्वकरतानाब्रिटिशपोलिसांनीकेलेल्यालाठीहल्ल्यातजखमीहोऊनलालाजींचामृत्यूझालाहोता. परंतु 1947 सालीझालेल्याफाळणीमुळेभारतआणिपाकिस्तानयादोननवनिर्मितराष्ट्रांच्याराष्ट्रवादाच्याकल्पनाविश्वाचीहीफाळणीझाली. नवनिर्मितपाकिस्तानमध्येलालाजींच्यापुतळ्यालास्थाननव्हते. लाहोरमधीलतोपुतळाहटवण्यातआला.
राष्ट्रवादाच्याकल्पनाविश्वातीलस्थित्यंतराचेएकअत्यंतसमर्पकउदाहरणम्हणजेआतापर्यंतवर्णद्वेषविरोधीआंतरराष्ट्रीयलढ्याचेएकप्रेरणास्थानअसलेल्यागांधींच्याजोहान्सबर्गयेथीलएकपुतळ्याचे. 13 एप्रिल 2015 रोजीजेव्हापंतप्रधानमोदीजर्मनीमध्येगांधींच्यापुतळ्याचेअनावरणकरतहोते, त्याचदिवशीसाऊथअफ्रिकेतीलजोहन्सबर्गमध्येएकासमूहानेगांधींच्यापुतळ्याचीविटंबनाकेली. याप्रसंगी “वर्णद्वेषीगांधींचेपतनझालेचपाहिजे’‘ अशीघोषणादेण्यातआली. आंदोलनकर्त्यांनीगांधींच्याविचारांमध्येआलेल्यास्थित्यंतरांकडेलक्षनदेता, त्यांनीसाऊथअफ्रिकेतआल्यानंतरसुरुवातीच्याकाळातमूळअफ्रिकनअश्वेतांबद्दलव्यक्तकेलेल्याकाहीमतांबद्दल, त्यांनासरळवर्णद्वेषीठरविले.
साऊथअफ्रिकेतीलयशस्वीआंदोलनानंतरआता Rhodes Must Fall आंदोलनाचेलोणऑक्सफर्डविद्यापीठातपोहोचलेआहे. मागेउल्लेखकेल्याप्रमाणेऑक्सफर्डयेथीलओरीअलमहाविद्यालयातऱ्होड्सचेमहाविद्यालयीनशिक्षणपूर्णझालेहोते. येथील, विशेषत: अफ्रिकनविद्यार्थ्यांनीमहाविद्यालयातीलऱ्होड्सचापुतळाहटवण्याचीमागणीकेलीआहे. आंदोलनाचेनेतृत्वनटोकोझोक्वाबेहाअफ्रिकनअभ्यासक करतआहे. विशेषम्हणजेत्यालाऱ्होड्सशिष्यवृत्तीमिळालीआहे. ओरीअलमहाविद्यालयाच्याअधिकाऱ्यांनीयाआंदोलनाचीयोग्यदखलघेतलीआहे. अफ्रिकनविद्यार्थ्यांच्याआंदोलनाप्रतीसंवेदनशीलतादाखवतत्यांनीमहाविद्यालयपरिसरातीलऱ्होड्सचागौरवकरणारीकोनशिलाकाढूनटाकलीआहे. तसेच, ऱ्होड्सच्यापुतळ्याखालीस्पष्टीकरणासाठीएकसूचनालावलीआहे. त्यातलिहिलेआहेकी, “ऱ्होड्सनेशैक्षणिकक्षेत्रासाठीदिलेल्याआर्थिकदेणगीच्याऐतिहासिकसत्याचीदखलघेऊनदेखील, महाविद्यालयकोणत्याहीप्रकारेत्यांच्याविवादास्पदमतांकडेआणिकृत्यांकडेदुर्लक्षकरीतनाहीकिंवात्यांचागौरवकरीतनाही.” परंतुमहाविद्यालयअधिकाऱ्यांनीतोपुतळाहटवण्यासनकारदिलाआहे. तरीदेखील RMF आंदोलनचालूचआहेआणिजगाचेलक्षवेधूनघेतआहे.
उपसंहार
प्रश्नहाआहेकीऱ्होड्सचापुतळाहटवल्यानेइतिहासकसापुसलाजाणार? तेव्हा खरी समस्यानिर्माणहोते, जेव्हाऐतिहासिकव्यक्तींचेआजच्यामानकांवरमूल्यमापनकेलेजाते. ऱ्होड्सहेउत्तरव्हिक्टोरियनकाळाचेअपत्यहोते. फक्तऱ्होड्सनव्हेतरब्रिटेनमधीलएकसंपूर्णपिढीयाकाळातसाम्राज्यवादीप्रचारतंत्रामुळेसंमोहितझालीहोती. अफ्रिकेवरवसाहतवादलादूनअफ्रिकनजनतेचेशोषणकरणारेऱ्होड्सहेजसेएकवास्तवआहे, तसेच, आपल्यामृत्युपत्राद्वारेशिक्षणासाठीमोठीरक्कमदेणगीदेणारेऱ्होड्सहेदेखीलएकवास्तवआहे. साऊथअफ्रिकेच्याआधुनिकीकरणातीलत्यांच्याबऱ्यावाईटपरिणामांसहऱ्होड्सचावाटानाकारतायेतनाही. त्यांचेऑक्सफर्डविद्यापीठातीलशैक्षणिकक्षेत्रातीलयोगदानदेखीलनाकारतायेतनाही. ऱ्होड्सलासरसकटएकखलनायकम्हणूनरद्दबातलठरवितायेईलकाय? तसेकरणेम्हणजेऐतिहसिकवास्तवनाकारण्यासारखेहोईल. आपल्यालाइतिहासत्यातीलतथाकथितनायकआणिखलनायकांसहस्वीकारावालागेल. कारणएकासमूहासाठीनायकअसलेलीएकऐतिहासिकव्यक्तीदुसऱ्यासमूहासाठीखलनायकठरते. इतिहासाचेविश्लेषणआणिऐतिहासिकव्यक्तीचेमूल्यमापनस्थलकालपरत्वेबदलतराहणार. हाबदलआपणडोळसपणेस्वीकारलापाहिजे. त्यासाठीइतिहासाचीपानेजपलीपाहिजे. संतापाच्यावद्वेषाच्याभराततीफाडूनटाकल्यानेप्रश्नसुटणारनाही. ऱ्होड्सचापुतळाहटवल्याने, एकवेळेसऱ्होड्ससंपल्याचाभ्रमहोऊशकतो. परंतुआजहीयुरोप, अमेरिकेतीलबऱ्याचश्वेतनागरिकांच्यामनातवंशश्रेष्ठत्वाच्यास्वरूपातराहणाऱ्याऱ्होड्सचेकायकरणार? ई.एच. कारयांनीम्हटल्याप्रमाणेइतिहासम्हणजेवर्तमानकाळआणिभूतकाळामधीलकधीहीनसंपणारासंवाद. आपल्यालाऱ्होड्सशीसंवादसाधायलाहवा, त्यालाजाणूनघ्यायलाहवे. यासंवादातूनआजहीवंशवर्णजाति-श्रेष्ठत्वाच्याभावनेनेमनातलपलेल्याऱ्होड्सलासंपवतायेईल. कदाचितऱ्होड्सचापुतळाहटवलाजाईल,परंतुइतिहासाच्यापानांतीलऱ्होड्सलाजपावेलागेल.

तुमचा अभिप्राय नोंदवा

Your email address will not be published. Required fields are marked *