गोष्ट विचारांच्या प्रवासाची

माहिती जनुके, सेल्फिश जीन , रिचर्ड डॉकिन्स, इन्टरनेट
—————————————————————————–
सामाजिक माध्यमांद्वारे कसलाही आधार नसलेले समाजविघातक विचार कसे वेगाने पसरविले जात आहेत, हे आपण अनुभवीत आहोत. त्यामागील शास्त्रीय कारणपरंपरा उलगडून दाखविणारा हा उद्बोधक लेख
—————————————————————————–
अलिकडच्याकाळातलोक इंटरनेटचावापरप्रामुख्याने आपलेराजकीयअथवाधार्मिकविचारपसरविण्यासाठी करतातअसेदिसूनयेतेआहे. अशाविचारांचीबीजे memes या नावानेओळखलीजातात. त्यालामराठीतमाहितीजनुकेअसे म्हणूया. हेविचारकसेपसरताततीप्रक्रियासमजावूनदेण्याचाप्रयत्नमीह्यालेखातूनकेलाआहे.
माहितीजनुकांचीसंकल्पनाहीसर्वप्रथमप्रसिद्धउत्क्रांतिवादीजीवशास्त्रज्ञरिचर्डडॉकिन्सह्यांनीत्यांच्यासेल्फिशजीनह्याप्रसिद्धपुस्तकातीलशेवटच्याप्रकरणातमांडलीविज्ञानविश्वातप्रभावीठरलेल्यापुस्तकांच्यायादीतत्याचाअनेकदाउल्लेखहोतो. यापुस्तकाचेवैशिष्ट्यहेकीजनुकांच्यादृष्टिकोनातून उत्क्रांतीचीगोष्टअतिशयस्पष्टवसुबोधपद्धतीनेह्यापुस्तकातमांडलेलीआहे. माहितीजनुकांचीसंकल्पनापाहण्याआधीआपण जनुकांचीसंकल्पनासमजूनघेऊया.
उत्क्रांतीच्या प्रक्रियेत विश्वात टिकूनराहण्यासाठीआवश्यकअसलेलीवैशिष्ट्येकोणत्याही प्रजातीत जनुकांच्यामाध्यमातूननियंत्रितकेलीजातात. तीआपल्याडी. एन. ए. (D. N. A.) मध्येश्रेणीबद्धकेलेलीअसतात. जनुकेस्वयंप्रतिकृतीद्वारेप्रसारितहोतातवमाणसाचे (अथवाइतरजिवांचे) शरीरहेजनुकांचेतात्पुरतेसाधनकिंवावाहनअसते. उच्चदर्जाचीजनुकेहीत्या विशिष्ट प्रजातीला जिवंतराहण्यासतसेचतिचे पुनरुत्पादनकरण्यात मदतकरतात. पुनरुत्पादनाद्वारेही जनुकेएकापिढीकडूनदुसऱ्यापिढीकडेसंक्रमितहोतात. प्राण्याचेशरीरनष्टझालेतरीहीत्याचीजनुकेहीपुढीलपिढीच्यारूपातअखंडप्रवासकरतात. प्राणीजन्मालायेतात, पुनरुत्पादनकरतातआणिमरतात,पणजनुकेमात्रअमरअसतात. जनुकांचीजगातटिकूनराहण्यासाठीइतरसमांतरजनुकांबरोबरसततस्पर्धासुरूअसते. ह्यास्पर्धेतटिकूनराहण्यासाठीजनुकांनास्वार्थीप्रवृत्तीठेवावीलागते. जीजनुकेटिकूनराहण्यासाठीतसेचपुढीलपिढीमध्येसंक्रमितहोण्यासाठीआवश्यकतेबदलप्राण्याच्याशरीरामध्येघडवूनआणतात,तीस्वतःचास्वार्थतर साधतातच, पणत्याबरोबर त्या प्राण्यालालाभही पोहचवतात. कारणजनुकांचेअस्तित्वहेप्राण्याच्याअस्तित्वावरआधारितअसते. एकाप्रजातीच्यावेगवेगळ्यासदस्यांच्याशरीरांतकाहीसमानतरकाहीवेगळीअशीजनुकेअसतात. अशाप्रकारेएकाप्रजातीच्याजनुकांचासंग्रहबनतो. तीएखाद्याप्राण्याच्याशरीरातएकत्रआल्यासत्यांनात्याप्राण्याच्याजिवंतराहण्यासाठीआणित्याचे प्रजोत्पादनहोण्यासाठीएकमेकांशीसाहाय्यकरावेलागते. वेगळ्याप्रजातीतीलजनुकेमात्रएकमेकांना साहाय्यकरीतनाहीत. त्यामुळेवेगळ्याप्रजातीतीलप्राण्यांचेसंकरकेल्यासत्यांचेअपत्यहेजन्मजात वंध्यअसते.
एकाप्रजातिसंग्रहातीलएखादेजनुकहेसंग्रहातीलदुसऱ्याजनुकालासाहाय्यकरीतनसेलतरत्याचाप्राण्याच्याजिवंतराहण्याच्यासंघर्षावरविपरीतपरिणामहोतोआणिप्राणीजगण्यासअसमर्थठरल्यासत्याच्याशरीरातीलजनुकेपुढीलपिढीतप्रसारितहोतनाहीत. चांगलीजनुकेही ( इतरजनुकांना सहकार्य करणारी) इतरप्राण्यांच्यामाध्यमातूनजिवंतराहतात. परंतुवाईटजनुके ( इतरजनुकांना सहकार्य न करणारी) मात्रहळूहळूजनुकांच्यासंग्रहातूननष्टहोतात.
काहीजनुकेमात्रप्रसारितहोण्यासाठी वेगळ्यामार्गाचावापरकरतात. ती प्राण्याच्यापुनरुत्पादनाद्वारेप्रसारितनहोतापरजीवींद्वारेप्रसारितहोतात. जनुकांची पुनरुत्पादनाद्वारेएकापिढीकडूनदुसऱ्यापिढीकडेसंक्रमितहोण्याचीप्रक्रियाआनुवांशिकअसतेतरपरजीवींच्याएकाप्राण्याच्याशरीरातूनदुसऱ्याप्राण्याच्याशरीरातप्रसारितहोण्याचीप्रक्रियाहीसमांतरअसते. जीवाणू (व्हायरस)ची जनुकेहीअश्यासमांतरप्रक्रियेनेप्रसारितहोतात.
व्हायरसचीजनुकेहीएकाशरीरातूनदुसऱ्याशरीरातप्रवेशकरीतअसलीतरीत्यांचाहेतूहाज्याशरीरातप्रवेशकेलात्याशरीरारातीलइतरजनुकांशीसाहाय्यकरण्याचानसतो. व्हायरसशरीरातपसरलेलाप्राणीमरणपावलातरव्हायरसचेविषाणुदेखीलमरणपावतातपरंतुत्यापूर्वीचआपल्याप्रतिकृतीदुसऱ्याशरीरातपोचविण्यातत्यांनायशआलेलेअसते. त्यामुळेत्यांचासमांतरप्रसारझालेलाचअसतो. हीव्हायरसचीजनुकेज्याशरीरातशिरतातत्याव्यक्तीच्याखोकला, शिंक, विष्ठाअशाअनेकमार्गानेतेसमांतरप्रवासकरतात. अशाप्रकारेव्हायरसहेआपल्यासमांतरप्रवासासाठीप्राण्याच्यावागणुकीतबदलघडवूनआणतात. जसेकीव्हायरसबाधित व्यक्तीलासततचाखोकलाहोणेकिंवाशिंकायेणेइत्यादी. व्हायरसज्याशरीरातशिरतीलत्याशरीराच्याजिवंतराहण्यासअथवाप्रजननहोण्यासव्हायरसलास्वारस्यनसते. फक्तवेगानेजास्तीतजास्तप्राण्यांपर्यंतपोचण्याचेकार्यव्हायरसचीजनुकेकरतात.
थोडक्यात,दोन्हीप्रकारच्याजनुकांचाहेतूत्यांच्याजास्तीतजास्तप्रतिकृतीतयारकरणेअसाअसतो. मात्रप्राण्याच्याजनुकांनासंक्रमितहोण्यासाठीप्राण्याचेजिवंतराहणेआणिपुनरुत्पादनहोणेआवश्यकअसतेतरव्हायरसच्याजनुकांनामात्रप्राण्याच्याहिताचीपर्वानसते,कारणतीसमांतरपातळीवरप्रसारितहोतात. अर्थातचइथेहेतूशब्दाचाअर्थअसामात्रनाहीकीजनुकेहीविचारपूर्वकविशिष्टपद्धतींचावापरकरूनत्यांच्याप्रतिकृतींचाप्रसारकरतात. त्यांच्याकृतींच्यापरिणामातूनविशिष्ट फलित मात्रनिश्चितजाणवते. यावरूनजनुकांचीवव्हायरसचीकार्यपद्धती, त्यांचेवर्तनवहेतूआपल्यालक्षातआलेअसेल. आतामाहितीजनुकांकडेवळूया.
रिचर्डडॉकिन्सह्यांनीमाहितीजनुकाचीव्याख्या ‘सांस्कृतिकप्रेषणएकक’ किंवा ‘अनुकरणाचेएकक’ अशीकेलीआहे. तोपुढेम्हणतोकीसंगीतातीलसूर, नवनवीनकल्पना, काहीवाक्यांश, कपड्यांचीफॅशन, मातीचीभांडीबनविण्याचीपद्धतकिंवाएखादीबांधकामातीलकमानअशीअनेकउदाहरणेमाहितीजनुकांसाठीदेतायेतील. माहितीजनुकांचीसंकल्पनास्पष्टकरणारा ‘सेल्फिशजीन’ मधीलहाउतारा —
‘जनुकेहीशुक्राणूच्याअथवास्त्रीबीजाच्या माध्यमातूनएकाशरीरातूनदुसऱ्याशरीरातप्रसारकरतात. तद्वतचमाहितीजनुकेहीएकामेंदूतूनदुसऱ्यामेंदूतप्रवेशकरतात. तोप्रसारअनुकरणाच्यामाध्यमातूनहोतअसतो. एखादाशास्त्रज्ञज्यावेळीएखादीचांगलीकल्पनाऐकतोअथवावाचतोआणितीकल्पनाआपल्यासहकाऱ्यांकडेकिंवाविद्यार्थ्यांकडेपोचवतो, तसेचतीकल्पनातोकधीलेखलिहूनतरकधीव्याख्यानांच्याद्वारेलोकांपर्यंतपोचवतो. तीकल्पनालोकांनाआवडली, त्यांनीतीस्वीकारलीतरतीत्यालोकांमार्फतअधिकलोकांपर्यंतपोचण्याचीप्रक्रियासुरूहोते. अशाप्रकारेकल्पनाजणुस्वतःच्याअधिकाधिकप्रतिकृतीतयारकरतात.’
ह्याठिकाणीएकमहत्त्वाचीगोष्टलक्षातघ्यावीलागेलकीयामाहितीजनुकांचेप्रेषणहेव्हायरसप्रमाणेसमांतरपातळीवरहोतअसते. रिचर्डडॉकिन्सचेसहकारीएन. के. हम्फ्रेयांनीयामाहितीजनुकांच्याव्हायरससदृशवर्तनाचेखालीलप्रमाणेतपशिलातवर्णनकेलेआहे. तेम्हणतात —
‘माहितीजनुकांकडेजिवंतसंरचनाम्हणूनपाहावेलागेल— केवळरूपकात्मकनव्हेतरतांत्रिकदृष्ट्यासुद्धा. ज्यावेळीतुम्हीएखादीसुपीककल्पनामाझ्यामनातपेरता, त्याक्षणीअक्षरशःमाझ्यामनातपरजीवीसंक्रमितकरताआणिमाझामेंदूमाहितीजनुकाचेप्रेषणकरणारेवाहनबनतोआणिप्रसाराचेमाध्यमम्हणूनमेंदूचेकार्यसुरूहोते. माहितीजनुकांचेव्हायरसबरोबरचेसाम्यहेवरवरचेनसूनमाहितीजनुकांचामाणसाच्यावर्तणुकीवरीलपरिणामहाव्हायरसच्यापरिणामासारखाचअसतो. ‘मरणानंतरचेअस्तित्व’ ह्याकल्पनेवरजेव्हाजगभरातीलकोट्यवधीलोकविश्वासठेवताततेव्हात्याकल्पनेचेस्वतःचेअसेअस्तित्वदिसूनयेते.’
एकाअत्यंतप्रभावीआणिचिवटअशामाहितीजनुकाचेउदाहरणम्हणजेआपल्याधार्मिकश्रद्धावसमजुती. धार्मिकश्रद्धाह्याकाहीमाणसाच्या D. N. A. मध्येश्रेणीबद्धझालेल्यानसतात. तरत्यामुलांनालहानपणापासूनशिकविल्याजातात. प्रत्येक बालकाला आपापल्या धर्माचेरीतीरिवाजकुटुंबात शिकविलेजातात. हीमुलेलहानाचीमोठीझाल्यावरवत्यांनास्वतःचीमुले-बाळेझाल्यावरत्यांनाहीधार्मिकश्रद्धांचीही पुरचुंडीदेण्याचीप्रक्रियागिरविलीजाते. हीप्रक्रियाआनुवांशिकप्रक्रियेहूनवेगळीआहे.कारणधार्मिकश्रद्धाह्यापूर्णपणेकौटुंबिकपार्श्वभूमीवरआधारितअसतात. तसेचजीमाणसेकट्टरधार्मिकअसताततीअधिकाधिकलोकांपर्यंतआपल्याश्रद्धापोचवण्याचाप्रयत्नकरतात. अशाप्रकारेधर्माचाप्रसारहासमांतरपातळीवरहोतअसतो. धर्मासारख्यादुसऱ्याप्रभावीमाहितीजनुकांचेउदाहरणम्हणजेराजकीयमतप्रणाली. इतिहासातहुकुमशाहीविचारांचाप्रचारज्याजोरकसपणेहोतगेलातोकट्टरधर्मभावनेच्या प्रचाराइतकाचप्रभावीहोता.
माहितीजनुकेहीमाणसांचात्यांच्याप्रचाराचेसाधनम्हणूनवापरकरतात. परंतुअशावेळीअसाप्रश्नपडतोकीकाहीमाणसेहीमाहितीजनुकांचीवाहकबनण्यासबळीकापडतात? ज्यापद्धतीनेमाणसाचामेंदूउत्क्रांतीद्वारेविकसितझालाआहेतीप्रक्रियाह्यालाकारणीभूत आहे. मानवीमनाचीरचनाचअशीआहेकीत्यातकल्पना, विचारटिपूनघेण्याची, शोषूनघेण्याचीउच्चदर्जाचीक्षमताआहे. त्यामुळेचबालवयातमूलआपल्यापालकांचीभाषाशिकूशकते, शालेयशिक्षणआत्मसातकरतेतसेचधार्मिकश्रद्धावसभोवतालच्याअनेकविधकल्पनाशिकते. मात्रलहानमुलांनाचांगले-वाईट, खरे-खोटेयातीलफरककळेलइतकीवैचारिकप्रगल्भतात्यांच्यातनसते. त्यामुळेमुलांवरस्वतःच्याश्रद्धाआंधळेपणेनलादणेहीविवेकवादीपालकांचीजवाबदारीअसते.
मीजनुकांबद्दलबोलतानाजसाजनुकांच्यासंग्रहाचाउल्लेखकेलातसाचमाहितीजनुकांचादेखीलसंग्रहअसतो. ह्यातीलकाहीमाहितीजनुकेहीइतरमाहितीजनुकांनासहाय्यकरताततरकाहीमाहितीजनुकेइतरमाहितीजनुकांचाविरोधकरतात. तसेचमाहितीजनुकेहीत्यांच्याभल्यासाठीत्यांच्यावाहकाच्यावर्तनातबदलघडवूनआणतात.
एखादीवैज्ञानिककल्पनासिद्धकरण्यासाठीसमर्थअसेपुरावेअसावेलागतात. सापेक्षतासिद्धान्त, पुंजयामिकीसिद्धान्तकिंवाउत्क्रान्तिवादहेसर्वमान्यआहेतकारणत्यांच्यामागेजबरदस्त, ठोसपुराव्यांचेपाठबळआहे. कोणताहीवैज्ञानिकसिद्धान्तकिंवाविचारव्यापकपरीक्षणांतून, विविधउलटतपासण्यांतून, समकालीनअभ्यासकांच्याचिकित्सेतून,सातत्यपूर्णकेलेल्याप्रयोगातूनतावूनसुलाखूननिघतोतेव्हाचतोलोकप्रियआणिलोकमान्यहोतो. याउलटधार्मिकश्रद्धांच्यासंदर्भातह्यातीलकाहीहीघडतनाही. किंबहुनास्वर्ग-नरक, पुनर्जन्म, ईश्वरयासंदर्भातकोणत्याहीपुराव्याशिवाय, प्रश्नांशिवायविश्वासठेवलाजातो. आणिकित्येकदाधार्मिकलोकसर्वमान्यवैज्ञानिकसिद्धान्ताला(उदा. उत्क्रान्तीचा सिद्धान्त) विरोधकरतात, कारणतो सिद्धान्तत्यांच्याधार्मिककल्पनांनातडादेतो. इथेधार्मिकमाहितीजनुकेहीवैज्ञानिकमाहितीजनुकांनापूरकनाहीतहेलक्षातयेते. व्हायरसआपल्यावाहकप्राण्याच्यावर्तनातबदलकरतातआणिस्वतःचाप्रसारकरतचराहतातत्याप्रमाणेचहेघडते.
जीकल्पनाहीमाणसाच्यामनातबीजधरतेतीमाणसालाचस्वतःच्याप्रतिकृतीकरण्याचेसाधनम्हणूनवापरतेहेविलक्षणआहे. जेव्हालोकइंटरनेटचावापरआपल्याधार्मिककिंवाराजकीयकल्पनापसरवण्यासाठीकरताततेव्हातेमाहितीजनुकांच्याप्रभावाखालीवावरतअसतात. माहितीजनुकांचाअनिर्बंधप्रसाररोखण्याचाएकमेवमार्गम्हणजेआपलेविचारपसरवण्याआधीविचारांनापाठबळदेणारेपुरावेआहेतकाहेपडताळूनपाहणे. चुकीचेमाहितीजनुकेहीसमाजालाघातकठरतातवत्यांच्याअनिर्बंधप्रसाराचीपरिणीतीसामाजिकअस्थिरतावरक्तपातातहोऊशकते. आजवरधर्माच्यानावाखालीअथवाविशिष्टराजकीयविचारसरणीच्यानावाखालीजीयुद्धे, दंगलीवरक्तपातघडलात्यालाअशाचमाहितीजनुकांचाप्रभावकारणीभूतआहे.
परंतुसगळेचित्रकाहीनिराशावादीमात्रनाहीआणिसगळीचमाहितीजनुकेहानिकारकनसतात. उत्तमसंगीत, साहित्य, चित्रकलावअन्यसर्जनशीलकलांचाप्रसारहीमाहितीजनुकांच्यामाध्यमातूनचहोतअसतो. चांगल्याविचारांचाप्रचारआणिप्रसारहिंसेलाथांबवूशकेलवजगातशांततावाढण्यासमदतकरेलअशीमलाआशाआहे.
कारणविसाव्याशतकातएकीकडेजेव्हानाझीवहिटलरच्याहुकुमशाहीववंशविद्वेषीविचारांचेविषपसरतहोते, तेव्हाच दुसरीकडेमहात्मागांधीकरुणेचावअहिंसेचासंदेशही जगभरतितक्याच प्रभावीपणे पोचवतहोते.

तुमचा अभिप्राय नोंदवा

Your email address will not be published. Required fields are marked *