‘सैराट’च्या निमित्ताने

‘सैराट’ चित्रपटाने इतिहास घडविला. त्याच्या लोकप्रियतेचे व वेगळेपणाचे विश्लेषण अनेकांनी अनेक दृष्टिकोनातून केले. त्या निमित्ताने एका तरुण कार्यकर्त्याने व्यक्ती किंवा समूहाला एखादी गोष्ट का आवडते ह्या प्रश्नाचा घेतलेला हा वेध.
————————————————————————————

देखरेशिंदे,
उपरचाँदकाटुकडा
गालिबकीगज़लसतातीहै
बेकारजिंदगीनेइसल्याकोनिकम्माकरदिया,
वरनाइसल्याभीआदमीथा,
‘इश्क’ केकामआता!
– नारायणसुर्वे
****
“सैराटपाहिलाकारे?”
“हो, कधीच!”
“कसावाटला?”
“म्हणजे, माहीतनाहीयार!टिपिकलबॉलीवूडस्टाईलवाटला.”
“अरे, पणलोकांनातरखूपआवडतोय. कसलाधडाक्यातचाललायथेटरात.”
“तुलासांगूका, सिनेमा कसा आहे आणि तो किती चालला ह्या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. खूपचांगलेसिनेमेकधीकधी अजिबात चालत नाहीतआणिहलकेफुलके, टुकारसिनेमे मात्रभरपूरकमाईकरतात. मलावाटतं, लोकांनाझेपेलइतकंकाहीतरीहवंअसतं, म्हणूनबऱ्याचदा डोक्याला फार ताणनदेणारेसिनेमेधडाक्यातचालतात. पण असेच असते असेही नाही. काहींना हा सिनेमाआवडला नाही. पण त्यामागची त्यांची करणेही वेगळीच असतील.”
“अरे, पणफिल्मक्रिटीक्सनापणआवडल्याचंदिसतंयनाहासिनेमा. सगळीकडेचखूपचांगलेरिव्ह्यूजआलेत.”
“एकप्रश्नविचारू?”
“हं..”
“जेम्सबाँडलाविचारलंकीतुझासी.जी.पी.ए. (थोडक्यात, पदव्युत्तरशिक्षणातमिळालेलेगुण, जेसामान्यपणे१०पैकीकितीतेदर्शविलेजातात) कितीआहे, तरतोकसंसांगेल?”
“कसं?”
“नाईन…….
…..फोरपॉईंटनाईन!”
“हा..हा..हा… इतकाढनसेलरेबिचारा!”
“हा.. अरे, दपॉईंटइजदॅटतुलाहाजोकभारीवाटला, हसूआलंकारणतुलाजेम्सबाँडमाहीतआहे, त्याचीती, “मायनेमइजबाँड… जेम्सबाँड!” स्टाईलमाहीतआहे, आणिसी.जी.पी.ए. कायभानगडआहेतेमाहीतआहे. मीजरदहालोकांनाहाजोकसांगितलातरत्यातलेआठजण, “हाकायजोकझाला?” अशानजरेनंमाझ्याकडेबघतील. त्यातत्यांनामजावाटणंदूरच.”
“म्हणजेतुलाअसंम्हणायचंयकीज्यांनाआवडलानाही, त्याचंकारणत्यांनातोकळलानाही?”
“नाहीरे. आयमीन, तेएककारणअसूशकतं. दुसरंकारण, बऱ्याचवेळातेआवडणंकिंवानआवडण्यालाआपलेवैयक्तिकसंदर्भहीअसतात. सैराटमध्येबघ, एकदाएकमुलगाआवडल्यावरतोकोणत्याजातीचाआहे, त्याच्यासोबतआपलंजमेलकीनाही, लोककायम्हणतीलयाप्रश्नांचाविचारकरतअसतानामुलीच्यापात्रालाएकदाहीदाखवलेलंनाही. तीफक्तबिनधास्तपणेवर्गातत्याच्याकडेबघतअसलेली, त्याच्याघरीगेलेली, वेळपडल्यासघरदारसोडूनत्याच्यासोबतनिघालेलीदिसते. आता, समोरथेटरातबसलेल्यादोनमाणसांचाविचारकर. एक, प्रेमहीभावनाखूपसुंदरमानणारा, आयुष्यातकधीतरीप्रेमातपडलेला, जात-पातयाकितीकृत्रिमगोष्टीआहेतआणित्याआयुष्यातल्यानितांतसुंदरगोष्टींनाकसंहिडीसरूपदेतातयाचीसमजअसलेलाआहे. पणकुठेतरीथोडागतानुगतिकआहे. आपल्यालावाटतंतेबरोबरआहे, पणम्हणूनआपल्यासभोवतालचंवास्तवबदलतनाही; त्याच्याशीथोडीफारतडजोडकरूनजगलंपाहिजे, अशाविचारानेवाढलेलामाणूसआहे. अशामाणसालाहीदृश्येपाहतानाकदाचितअसाविचारयेईल, कीएस्स्स, हेमाझ्याआयुष्यातूनसुटूनगेलंराव. असंकाहीतरीजगायलापाहिजे. हे.. हेभारीआहे! आणित्यामुळेत्यालातोसिनेमाआवडेल. पणतिथेचदुसराएकमाणूसआहे, जोप्रेम-बीमम्हणजेबिनकामाचेचाळेमानतो. शिकावं, मगकामालालागावं, कमवावंआणिमगआयुष्यातस्थिरझालंकीलग्न, प्रेमकरावंहेचसुज्ञआणिसंस्कारक्षमवागणंमानतो. अशामाणसाचामात्रपहिलाविचारअसेलकी, शाळा-बिळासोडूनप्रेमकसलेकरतायरे? आणिअशाप्रकारच्यावागण्यामुळेआई-वडीलांवरकायवेळयेईलयाचाविचारकेलाआहेका? त्यामुळेयामाणसालात्याप्रसंगांमधीलरोमांचकता, गम्मत, सौंदर्याचीअनुभूतीनाहीयेणार, हीविलमिसऑनइट! इथेकायघडतंयहेदोघाहीबघणाऱ्यांनाकळतं, कळलंकीनाहीहाप्रश्ननाही. पण, त्यातल्याएकालाच, “एस्स्स, मलाहेअसंवाटतं,” हाअनुभवयेतो, म्हणूनतोसिनेमाभावतो. तिसरंकारण, ‘एम्पथी.” आपणसिनेमापाहतअसतोतेव्हाअभावितपणेत्यातलंपात्रहोऊनजगतअसतो. त्यामुळेसिनेमातलाहिरोचार-पाचगुंडांनाएकाचवेळीधोपटूनकाढतोय, हिरोईनलापटविण्यासाठीआपल्यालाकधीनसुचलेल्याखोड्याकाढतोय, हेसुखावणाराअनुभवदेतं, म्हणूनतेआवडतं. किंवाकोणालाकेवळत्यातलंसुंदरचित्रीकरण, भव्यदृश्यपाहूनतोआवडेल.”
“सो, यूमीन, एखादासिनेमाकिंवाइतरकुठलीहीगोष्टचांगलीवाटणं, आवडणंहाबऱ्यापैकीसब्जेक्टीवएक्सपिरियन्सआहे; आणितोसिनेमात्याव्यक्तिसाठीचांगलाकिंवावाईट ‘असण्याचं’ मुख्यपरिमाणम्हणजेबघतानातोकाहीतरीसुंदर, भारी, आनंददायीअसण्याचीअनुभूतीयेणं?”
“राईट!”
“मगमलासांग, एखादासिनेमाबघतानाजरकोणालाकेवळत्यातल्याहिरोचीमारामारीबघून, हिरोहिरॉईनच्याबापासमोरबिनधास्तडायलॉगबाजीकरतआहेहेपाहूनजरभारीवाटतअसेल, मज्जायेतअसेलतरकायप्रॉब्लेमआहे?”
“कमॉन! तुलामाहितीय, आपल्यालादहावी, अकरावीतअसतानागोविंदा, अक्षयकुमारच्यासिनेमातलेगाणेआवडायचे. नदीम-श्रवण, कुमारसानु, अलकायाज्ञिकआपलेफेवरेटहोते. आपल्यालातीचगाणीआताकितीटुकारवाटतात!आपलंएक्स्प्लोरेशनवाढलं, चांगलंम्हणजेकायहेपाहिलंकीआपलीटेस्टबदलते, तीअधिकसमृद्ध होते, तिलाखोलीयेते. हेएक्स्प्लोरेशननमिळाल्यामुळे, एज्युकेशननसल्यामुळेकितीतरीलोकखूपसामान्यगोष्टीजगतात, असंतुलानाहीकावाटत?”
“मीएकदाउन्हाळ्याच्यासुट्ट्यातमाझ्याएकामामाकडेगेलोहोतो. अहमदाबादला. त्यांचाएकमुलगाआहे, साधारणमाझ्यावयाचा. बेसिकलीत्याचीमलाअसलेलीओळखम्हणजे, आईबाबांनावैतागआणलेला. सततमारखाणारा. शाळेचीबिलकूलआवडनसलेला. आणिसर्वनातेवाईकांमध्येचिंतेचाविषयअसलेला. मीत्याच्याकडेगेल्यावरतोमलागल्लीतक्रिकेटखेळायलाघेऊनगेला. इथेयाक्रिकेटच्यामैदानावरमात्रमीत्यालाएकदमवेगळ्यारूपातपाहिलं. काहीचवेळातजाणवलंकीतोयाइथल्या, यागल्लीतल्याक्रिकेटचाहिरोहोता. सगळ्यांनातोआपल्याटीममध्ये, आपल्याबाजूनेपाहिजेहोता. ज्यापद्धतीनेतोमैदानावरवावरतहोताआणिज्याअफलातूनपद्धतीनेफील्डिंगकरतहोता, तेबघणंम्हणजेतूम्हणतोसतसली ‘समृद्धअनुभूती’ होती. आणिमीतिथे, त्यावेळीनेमकाउलटअवस्थेतहोतो. कॅचसोडल्याबद्दलचारवेळाशिव्याखाल्ल्याआणिएकवेळेलाकसामाहीतमाझ्याकडूनबॉलअडलातरकायआनंदझालामला. तूम्हणतोसतसा, ‘अक्षकुमारछापआनंद.”
“व्हॉटइजयुवरपॉईट?”
“मायपॉईंटइज, आपल्यासुखआणिसमृद्धजगण्याच्याकल्पनाचनिमुळत्याआणिबाजारकेंद्रीहोतचालल्यात; घर, गाडी, पार्ट्या, पुस्तकं, गाणी, सिनेमे. मलावाटतं, माझ्यात्याभावालाक्रिकेटच्यामैदानावरहिरोअसण्यातूनजीअनुभूतीमिळतेत्यापेक्षाअजूनवेगळीसमृद्धी, आनंदाचीवेगळीपरिसीमाकाहीहीअसूशकतनाही. तीत्यालातिथेक्रिकेटच्यामैदानावरमिळतअसेलतरठीकआहेना.”
“ओह्यस, आयअॅग्री. मीतेनोटीसनाहीकेलं, पणपटतंतूसांगितल्यावर. पणतूम्हणतोसतसंतेआयुष्यत्याच्यासाठीपुरेसंअसेलतरठीकआहेना. नोप्रॉब्लेम. तूतेनोटीसनकरणंहाचगुन्हाअसल्यासारखंकासांगतआहेस?”
“यस, देयरइजअप्रॉब्लेम. यूनोव्हाय? माझंतेमैदानावरचंअवघडलेपण, त्याचीतीआवासूनपाहावीअशीप्रतिमामाझ्याआठवणीतशेवटची. आतात्यालाक्रिकेटखेळायलावेळनाहीमिळत. किंवातोकितीभारीक्रिकेटखेळतो, म्हणूनत्यालाकोणीपोसूनाहीशकत.कोणीपोसायचंसोड, तोआजकामकरतअसलेल्यागॅरेजमध्येत्यालापुरेसेपैसेमिळालेअसते, तरतोत्यावरआपलंपोटभागवूनपैशाच्याविवंचनेतनराहता, मजेतम्हाताराहोईपर्यंतक्रिकेटखेळतराहिलाअसता. पणतुलाप्रॉब्लेमकायआहेसांगू? त्याच्यागॅरेजवरआपलीस्प्लेंडरघेऊनजाणाराआमचाअमीरभाई ‘रिलायन्स’मध्येकामकरतो. रिलायन्सने२०१४-१५मध्ये२३हजारकोटींचानिव्वळनफानोंदवला. कंपनीतसुमारे२५,०००कर्मचारीकामकरतात. म्हणजेढोबळमानानेकंपनीअमीरभाईसारख्याएकाकर्मचाऱ्याच्यामागेसुमारे१२लाखरुपयेदरमहिनाइतकानफाकमावते. आणिअमीरभाई? २०हजाररुपयेमहिना. त्यामुळेअमीरभाई, “आजपंचरकासौरुपयेलेलोमेरीओरसे,” म्हणेलहे!दूरचंसोड, तोबहुतेकवेळा, “पिछलेसालतोपांचरुपयाथा, येदसकबसेहुआ,” अशीहूज्जतघालतानाचदिसेल. आणित्याबाकीच्याकोट्यवधीरुपयांचंकंपनीकायकरतेमाहितीय? २०१६च्याआय.पी.एल. सिझनमध्येखेळण्यासाठीरिलायन्सच्या‘मुंबईइंडियन्स’नेरोहितशर्मालातब्बल१२कोटीरुपयेदिले, संघाकडूनदोनमहिनेखेळण्यासाठी.
तुम्हालाक्रिकेटखेळायचीहौसआहेना, मगअजूनलाखलोकांशीस्पर्धाकरतनॅशनल, आय.पी.एल., किंवाकिमानरणजीमध्येजागामिळवा. नाहीतरमग‘क्रिकेट’वगैरेखूळडोक्यातूनकाढा. ऊरफुटेस्तोवररट्टामारूनरिलायन्सलामहिना१२लाखरुपयेकमावूनदेणारीनोकरीमिळवा. इ.एम.आय. वरघेतलेल्याआपल्या४२इंचस्क्रिनवरक्रिकेटबघाआणिमगऑफिसमध्येजाऊनसचिनकव्हरड्राइव्हकसलाभारीमारतोवगैरेयथेच्छचघळा. पणडोंटयूडेयरटूथिंककी, गॅरेजवरचीनोकरीकरूनआणिक्रिकेटखेळूनमलामाझंआयुष्यमजेतघालवतायेईल.अॅंडधिसइसव्हॉटइजराँगविथनॉटनोटिसिंगदॅटदेअरइज ‘लाईफ’ अॅंड ‘फन’ बियाँड ‘जॉब’, ‘पार्टीज’, अॅंड ‘कार’.”
“व्हॉटइजसोराँगअबाऊटइट?”
“वेल. टुबिगिनविथ, माझ्याभावालाकेवळइतरलोक, नातेवाईकनालायकसमजतनाहीत; तोस्वतःदेखीलस्वतःलानालायकसमजतो. तोजेकामआजकरतोत्याचाइतकामोबदलाकधीचमिळणारनाहीकीत्यालात्याकामातलंसौंदर्यपहायचीउसंतमिळेल. मातीचागोळामडक्याचाआकारघेतानापाहणंकितीजादुईअसतं, एकाचांगल्यापिकाच्यामागेपावसाचाअंदाज, किडींचीओळख, व्यवस्थापन, आणिकायकायअसतंआणिमेंदूचाकितीवापरकरायलामिळूशकतो, दुपारच्याउन्हातनुसतंअर्धाएकतासविहिरीतपडूनराहणंम्हणजेकायसुखअसूशकतं, ह्यागोष्टीआपल्यालाकरियरनिवडतानाकधीहीआकर्षितनाहीतकरणार, किंबहुनात्याखिजगणतीतहीनसतात. कारण? कारणत्याआपल्याबाजारकेंद्रीजगण्याच्यासंकल्पनेतकुठेचबसतनाहीत.धिसइज ‘होमोजिनायजेशन’ ऑफअवरलाईफ! धिसइज ‘मोनोपलायझेशन’ ऑफअवरलाईफ! आजकेवळआपलंअन्न, उद्योग, बाजारपेठांचंएकाधिकारशाहीकरणहोतनाहीए, तरआपल्याआयुष्य, आनंद, सौंदर्य, जीवनहेतूयाविषयींच्या ‘समजांचंएकाधिकारशाहीकरण’ होतआहे.
आणिमगआपणशंभरातलीशंभरमाणसंपाच-दहामाणसांचंआयुष्यजगायलालागतो. फरकइतकाचकी, तीपाच-दहामाणसंतेआयुष्यप्रत्यक्षातजगतात, आणिबाकीचेनव्वद-पंच्याण्णवस्वप्नात. तुलामाहितेय, सांगवी, तळेगाव, हिंजवडी, भोसरी, चिंचवड, हडपसरमधलीबहुतेकपोरंटी.व्ही. मध्येभव्य-दिव्यबिल्डिंगा, चकचकीतगाड्याबघूनपुण्यालाआलेलीअसतात. काहीजणगणित, विज्ञान, भूगोलाच्यारटाळपेपरांचेधक्केखाऊन, तरकाहीऊरफुटेस्तोवरअभ्यासकरून. मगपुण्यातआलेकी, पहिल्याइ.एम.आय. वरटी.व्ही. घ्यायचा. मगगाडी. मगतीपुन्हाघ्यायलापरवडणारनाहीम्हणूनअगदीतीवापरण्यावरूनघरातभांडणंकरायची. मगघरघ्यायचंआणित्याचंकर्जफेडता-फेडताप्रॉव्हिडंटफंडाचीचिंताकरतम्हातारंव्हायचं. शहरातपोहोचलेत्यांच्यासाठीहा ‘विकास’. जेनाहीपोहोचलेत्यांच्यासाठीटी.व्ही.! घराघरातपोहोचलेला! यूनोदबिगेस्टप्रॉब्लेमविथटी.व्ही.? आपल्यालावरळीलाबांधलेलासी-लिंकथेटआपल्याघरातदिसतो. त्यामुळेमला, माझ्याशीदेणंघेणंअसलेलीगोष्टआणिनसलेलीगोष्टयातलाफरकचकळतनाहीए. सोबतकोणीतरीप्रस्तावनाकरतअसतं, ‘अपने’ देशकीगौरवशालीउडान, दुनियाकासबसेलंबाधिस, सबसेउंचादॅट. त्यामुळेमाझ्याआजूबाजूचेखड्डेमीविसरूनजातो, त्याचभव्य-दिव्यगोष्टींसाठीमाझंशेत, माझंगाव, माझ्याप्रदेशालाकितीओरबाडलंगेलंअसेलहेमीविसरतो. त्यामुळेकोणीतरीउठूनमोनोरेल, मेट्रोरेल, विमानं, आणिभव्यदिव्यबिल्डिंगांचीचित्रदाखवून, “मैंनेआपकाविकासकिया,” म्हणतंतेव्हाआपल्यालात्याचीचीडयेण्याऐवजीअभिमानवाटतोय.
हळूहळूआपणविसरायलाचलागतोकी, हेआपलंआयुष्यहीसुंदर, महत्त्वाचंआहे. हळूहळूमगत्याचंअस्तित्वहीविसरायलालागतो. यूनो, यावर्षीच्याबजेटमध्येफक्तएकप्रॉब्लेमहोता, इ.पी.एफ. (कर्मचारीभविष्यनिर्वाहनिधी) वरकरआकारण्याचीघोषणा (जीपुन्हालगेचमागेहीघेतलीगेली). केवळयाचएकामुद्द्यावरप्रत्येकपेपरमध्येपानंभरूनआलेलीहोती. केवळआकडेमोडीचेखेळकरूनशेतीचंबजेटवाढविल्याचंदाखवण्यातआलंयाबाबतमात्रयाचपेपरांमध्येअसागदारोळनाहीझाला.
यावर्षीलातूरातभीषणदुष्काळपडला. प्रचंडबोलबालाझाला. पणलोकबोलतकायहोते? ‘लातूरशहरा’च्या५लाखलोकसंख्येलापाण्याचीझळ. त्यासाठीप्रचंडगाजावाजाकरूनट्रेननेपाणी. त्यावरूनजल्लोष. पणलातूरम्हणजेकेवळलातूरशहरनव्हेहेकितीजणांनाजाणवलं? ट्रेननेगेलेलंपाणीकोणापर्यंतपोहोचलंहाप्रश्नकितीजणांनीविचारला? आमचीइथपर्यंतमजलजातेकी, १५एप्रिलच्याइंडियनएक्स्प्रेसमध्येलिहलेलंआहे, “जिल्हाधिकारीपांडुरंगपोळेम्हणाले, आम्हीसध्यालातूर ‘शहरा’वरलक्षकेंद्रितकरतआहोत.”
धिसइजव्हायइटमॅटर्सटूसेलेब्रेट, टॉकअबाऊटअॅंडफाईटफॉरएव्हरीस्मॉललाईफ, एव्हरीस्मॉलप्लेजर. आपणजेकामकरतोत्याचाअभिमानबाळगणं, त्यातलंसौंदर्यशोधणं, त्याचाउत्सवकरणंहीकेवळआनंदमिळविण्याचीबाबराहतनाही, तीआपलीगरजअसते. दव्हेरी ‘सर्व्हावलनीड’! म्हणूननागराजमंजुळेअट्टाहासधरतोकीमाझ्यासिनेमाचंशूटिंगबीटरगावमध्येचझालंपाहिजे. म्हणूननागराजमंजुळेम्हणतोकी, “माझ्यासैराटच्यागोष्टीचेछोटे-छोटेनायकआहेत, पणतीत्यांचीगोष्टआहे, आणित्यांचीगोष्टअसल्यामुळेतुम्हालात्यांच्यागोष्टीचाआदरकरायलालागेल. फॅंड्रीचाआदरयाच्यासाठीकरावालागेलकी, तीफॅंड्रीचीगोष्टआहेआणिझब्यात्याचानायकआहे. तोकाळाआहे. तोयेडावाकडाआहे. तुम्हीत्यालाकॅटेगराइजकरूननावंठेवा. पणतुम्हालाआदरकरायलालागेल, बघायलालागेलकी, हाचहिरोआहेआणिझकमारतआम्हालाआतादीडतासहेबघायचंय. बघाकधीतरी.” म्हणूननागराजमंजुळेविचारूपाहतोकी, “माझ्यागावातल्यामुलाचीप्रेमकथाकानाहीअसूशकतबॉलीवूडसारखी? तोकानाहीचितारलाजाऊशकतशाहरुखखानसारखा?”
“हम्म्! चलआजबरिस्तासमोरच्याटपरीवरचहाघेऊ!”
“चल!”

तुमचा अभिप्राय नोंदवा

Your email address will not be published. Required fields are marked *