सोशल मीडिया : एक विस्कटलेलं जग

मुलाखत : श्राबोंती बागची
——————————————————————————–
रामचंद्र गुहा यांची ’सोशल मीडिया’ या विषयाला धरून घेतलेली मे २०१६ मध्ये factordaily.com या संकेतस्थळावर प्रसिद्ध झालेली मुलाखत सोशल मीडियाआणि विचारभिन्नता या विषयासंदर्भात महत्त्वाची आहे. मूळ इंग्रजीमधील मुलाखतीचा हा संपादित अनुवाद.
——————————————————————————–

प्रश्न- इतिहासाचेविकृतीकरणकरणे, ऐतिहासिकगोष्टींचाविपर्यासकरणेआणिसोयीस्करपणेइतिहासाकडेबघणेयासध्याघडतअसलेल्यागोष्टींसाठीसोशलमीडिया कारणीभूतआहेका?
उत्तर- सोशलमीडियावरीलभारतीयतरुणइतिहासाकडेकाँग्रेस आणिभाजपयादोनपक्षांचेराजकारणअसल्यासारखेबघतआहेत. प्रामाणिकपणेसांगायचेतरयासाठीसर्वप्रथमकाँग्रेस दोषीआहेकारणराजीव-सोनिया-राहुलयांच्याकाँग्रेसनेआधुनिकभारतीयइतिहासाचेजेचित्रउभेकेलेआहेत्यातीलमहात्मागांधीवगळताइतरसर्वमहनीयव्यक्तीयाएकाचकुटुंबातीलआहेत. यामध्येआधीनेहरूहोते, नंतरइंदिराआणिराजीवहोतेआणिआतासोनियाआहेत. २००४ते२०१४हीदहावर्षेकाँग्रेस सत्तेतहोतीआणिसोशलमीडिया २०११च्याआसपाससक्रियहोतानादिसतो. याचकाळामध्येकाँग्रेसचीनाचक्कीहोऊलागलीआणिभारतीयतरुणपर्यायीनायकशोधूलागले.
काँग्रेसनेइतिहासाचाअसाचुकीचाअर्थलावल्याचादुर्दैवीपरिणामम्हणजेनेहरूंसारख्याश्रेष्ठनेत्याचेखलनायकीकरणझाले. नेहरूंचीतुलनासोनियाआणिराहुलसोबतकेलीचजाऊशकतनाही. सोनियांच्याआधिपत्याखालीलकाँग्रेसमध्येकधीहीगांधी-नेहरूपरिवारातीलसोडूनश्रेष्ठ काँग्रेसनेत्यांबद्दलआणित्यांच्यायोगदानाबद्दलबोललेगेलेनाही. सरदारपटेल, चक्रवर्तीराजगोपालाचारी, कामराज, सुभाषचंद्रबोसहेसर्व काँग्रेसचेचश्रेष्ठनेतेहोते. गोपालकृष्णगांधीनीम्हटलेआहेत्याप्रमाणे काँग्रेसनेपटेलांनासोडूनदिलेआणित्यामुळेभाजपलापटेलांचाअपहारकरणेशक्यझाले. पटेलहेकाहीभाजपकिंवासंघाचेनेतेनव्हते. तेआजीवनकाँग्रेसीहोते. त्यामुळेपहिलादोष काँग्रेसलाजातोपणनंतरसोशलमीडिया वरीलविकृतीकरण’नेहरूंशिवायकोणीहीचालेल”याभलत्याचदिशेलाजाते. ’पटेलहेसर्वश्रेष्ठनेतेहोतेपणनेहरूंनीत्यांनाबाजूलासारले; गांधींनीपटेलांनापंतप्रधानकरायलाहवेहोते!’अशाअनेकगोष्टीसोशलमीडियावरनंतरसुरूझाल्या. वस्तुस्थितीअशीआहेकीपटेलांनापंतप्रधानव्हायचेचनव्हते! नेहरूआणिपटेलयांनीपंतप्रधानआणिउपपंतप्रधानअसेसहकारीम्हणूनअतिशयचांगलेकामकेले. सोशलमीडिया मात्र’पटेलपंतप्रधानअसतेतरआपणआजकितीतरीपुढेअसतो’याकल्पनेवरप्रेमकरूलागला. अजूनपुढेजाऊन’नेहरूंनीचबोसांनामारल्याचीशक्यताआहे’अशासारख्यावस्तुस्थितीपासूनकोसोदूरअसलेल्यागोष्टीचर्चेमध्येआल्या. हळूहळूआपणकटकारस्थाने, निसटतेउल्लेख, अफवा, पॅरानॉईयाआणिठारवेडगळपणायांनीभरलेल्याजगातप्रवेशकेला;ज्यातअधिकाधिकवस्तुस्थितीचेविकृतीकरणहोतगेले.

प्रश्न- हेहोण्याचेकारणआपल्याराष्ट्राच्याइतिहासाचेअज्ञानहेआहेअसेतुम्हालावाटतेका? जेव्हाआपल्यालाइतिहासशिकवलाजातोतेव्हाआपणतोविषयगांभीर्यानेशिकतनाहीकिंवाअभियांत्रिकीइत्यादीअभ्यासक्रमांमध्येमानव्यविद्या (humanities) गंभीरपणेकिंवाअजिबातचशिकवलेजातनाहीतहीकारणेयामागेआहेतका? त्यामुळेआपणसोशलमीडियावरीलचुकीच्यामाहितीकडेओढलेजातोका?
उत्तर- तेएककारणआहे. दुसरेकारणम्हणजे काँग्रेसनेत्यांचीस्वत:चीअशीइतिहासाचीआवृत्तीसादरकेली. तिसरेकारणम्हणजेजेशिक्षिततंत्रयुगातीलभारतीयतरुणआहेत; ज्यांनाभारतालामहासत्ताम्हणूनपाहायचीइच्छाआहेआणिभारतालामिळायलाहवातेवढागौरवआणिआदरमिळालेलानाहीम्हणूनजेसंतप्तआहेत; यातरुणांमधेएकविचित्रमानसिकगुणधर्मदिसतो. हाराग/असंतोष – भारतालापुरेसाआदरमिळतनाहीयाबद्दलचा– दोनपैकीएकरूपधारणकरतो. एकतरतुम्हीअसेम्हणूलागताकीआम्हीभूतकाळातकसेश्रेष्ठहोतो, आम्हीशून्याचाशोधलावला, आम्हीप्लॅस्टिकसर्जरीचाहीशोधलावला. किंवातुम्हीअसेम्हणूलागताकीतोहरामखोरनेहरूनसतातरआम्हीहीश्रेष्ठअसूशकलोअसतो. आजच्याप्रश्नांसाठीतुम्हीखूपकाळापूर्वीमरूनगेलेल्यामाणसालाजबाबदारधरता. सत्तरवर्षांपूर्वीजेघडलेतेआजभारतश्रेष्ठनहोण्यालाजबाबदारआहे (अशीत्यांचीसमजूतआहे).
खरेतरयामुळेअसाप्रश्नसाहजिकचपडतोकीतुम्हीएवढीवर्षेकायकरतहोता? मीमघाशीविचित्रमानसिकतेचाउल्लेखकेलातीहीमानसिकताआहे – त्यांनात्यांचादेशतत्काळ श्रेष्ठबनूनहवाआहे. सोशलमीडिया तुम्हालातुमचेवैफल्यबाहेरकाढण्याचाआणिस्वत:चीजबाबदारीविसरण्याचामार्गदाखवते. तुम्हीतुमच्याभविष्याची, समाजाच्याभविष्याची, शहराच्याभविष्याचीकसलीहीजबाबदारीघेतनाही, तुम्हीदुसऱ्याकुणावरतरीदोषारोपणकरूनमोकळेहोता. हीपरिस्थितीफारशीआशादायकनाही.

प्रश्न- नेहरूआणिगांधींनासोशलमीडियावरअत्यंतनकारात्मकपद्धतीनेरंगवण्यातयेते.याच्याशीतुम्हीसहमतआहातका? त्यांच्याराष्ट्राच्याउभारणीतीलभूमिकेकडेदुर्लक्षकरूनआणिकाहीकृतींनावेगवेगळेपाहूनत्यांच्याकाहीतथाकथितचुकांनावाढवूनसांगण्यातयेतेकिंवात्यांचाउपहासकरण्यातयेतो. नेहरूआणिगांधीएवढ्याअप्रियव्यक्तीकाझाल्याआहेत?
उत्तर- हेअगदीखरेआहे. सध्याच्यागांधीकुटुंबामुळेनेहरूंबद्दलचाअनादरअथवारोषसमजतायेण्यासारखाआहे. पणगांधीसमजणेअवघडआहे. तेगुंतागुंतीचेआहे. अनेकजणत्यांचेचाहतेआहेततरअनेकजणत्यांचादु:स्वासकरतात. काहीप्रमाणातगांधींबद्दलचाअनादरतरुणपणीच्याहेसगळेजगतत्काळबदलूनटाकण्याच्याऊर्मीमुळेआहे.गांधींचामार्गएकावेळीएकपाऊल (अहिंसा, तडजोडइ.) असाआहे. तरुणांनावाटतेकीसशस्त्रक्रांतीमुळेआपणश्रेष्ठ, भव्यदिव्यराष्ट्रझालोअसतो. सत्यअसेआहेकीज्याराष्ट्रांनासशस्त्रक्रांतीमुळेस्वातंत्र्यमिळालेआहेत्याराष्ट्रांमध्येजास्तप्रश्ननिर्माणझाले. जास्तहिंसा, मगसूडाचारातूनअजूनहिंसाअसेहिंसेचेचक्रचतिथेतयारझाले. गांधींचीदृष्टीमुस्लिम, दलित, महिलासर्वांनासोबतघेऊनजाण्याचीहोती. मलावाटतेकीआपणहेसुद्धाविसरतचाललोआहोतकीगांधी, आंबेडकर, पटेल, नेहरू, बोसयांच्याभूमिकावस्तुत: परस्परपूरकआहेत. त्यांच्यामध्येमतभेदअसणार, मित्रांमध्येकुठल्यातरीएकागोष्टीलाधरूनमतभेदअसणारचकी! कुठलीहीयशस्वीकंपनीघ्या, उदाहरणार्थइन्फोसिस. मलाखात्रीआहेकीनारायणमूर्ती, नंदननीलकेणी, गोपालकृष्णनयांच्यामध्येमतभेदहोतेचपणतेसोबतकामकरूशकले. आणित्याचप्रमाणेमतभेदांसोबतकामकरणेहीतेव्हाच्या काँग्रेसपक्षाचीखासियतआहे.
सुभाषचंद्रबोसांनी काँग्रेससोडल्यावरगांधींचाचजयजयकारकेला. त्यांचागांधीशीअहिंसेच्यामुद्द्यावरमतभेदहोता. म्हणूनत्यांनी काँग्रेससोडली, तेजपानलागेलेआणित्यांनीजपान्यांच्यासाहाय्यानेआझादहिंदसेनेचीस्थापनाकेली. पणत्यांनीआझादहिंदसेनेच्यापलटणींचीनावेकायठेवलीअसतील? गांधी, नेहरू, मौलानाआझादआणिस्वत:च्यानावावरूनएकअशीनावेत्यांनीपलटणींनादिली. त्यांनीसावरकरांचीकिंवागोळवलकरांचीनावेदिलीनाहीत. आझादहिंदसेनेच्याभाषणातूनगांधींना ’राष्ट्रपिता’ असेसर्वप्रथमत्यांनीसंबोधले.
तसेचनेहरूआणिपटेलांचेहीआहे. अजूनएकविचित्रगोष्टअशीआहेकीनेहरूंचाअवमानकरण्यासाठीतेकाहीहीकरतात. त्यासाठीप्रथमत्यांनीपटेलांनावापरलेआणिनंतरबोसांनावापरले. वस्तुत: पटेलआणिबोसयांच्यातमुळीचसख्यनव्हते. काँग्रेसच्याअध्यक्षपदावरूनबोसांनाखालीखेचण्यालापटेलहीकारणीभूतहोते. त्यामुळेयाभूमिकापरस्परविसंगतआहेत. जेयाभूमिकाघेतआहेतत्यांनागतकाळातीलगुंतागुंतमाहितीनाही. गांधी, नेहरू, पटेल, आंबेडकरयांच्यासाठीएकसंधराष्ट्रनिर्मितीकरणे, वेगवेगळ्यालोकांनाएकत्रआणणे, ज्याराष्ट्रानेकधीहीलोकशाहीचाअनुभवघेतलेलानाहीत्याराष्ट्रामध्येलोकशाहीरुजवणे, टोकाच्यापुरुषसत्ताकसमाजामध्येमहिलांनासमानहक्कदेणे, जातिव्यवस्थेतीलदमनाविरुद्धलढणेयागोष्टीकितीअवघडहोत्यायाचीत्यांनाजाणनाही. हेसर्वघडूनयेणेहीएकअभूतपूर्वअशीघटनाआहे. तुम्हीभारताच्याशेजारीराष्ट्रांकडेपहा. नेपाळ, बांग्लादेश, पाकिस्तानयांच्यापरिस्थितीकडेपाहिल्यावरनेहरूआणिपटेलांच्याराष्ट्राच्यानिर्मितीतीलभूमिकेचीतुम्हीप्रशंसाचकराल.
प्रश्न-तुम्हीगांधींच्याबाजूनेअसालतरबोस-विरोधीअसायलाचहवेयाप्रकारचाविचारकुठूनयेतो? हेफक्तभारतातचघडतेअसेम्हणतायेईलका?
उत्तर- मलावाटतेकीहाअगदीअलीकडीलबदलआहेआणितोसोशलमीडियानेआणलाआहे. सोशलमीडियामुळेहाजोकाळा-आणिपांढराअसादोनरंगांचादृष्टिकोनआलाआहेत्यानेबारकावेनिघूनजातात. ज्याविचारकरण्याच्यापद्धतीबद्दलतुम्हीबोलताआहातत्याचीखलनायकीसुरुवातभाजपच्या trolls नीकेलीआहे. २०१३मध्येमोदींनीपंतप्रधानबनायचेठरवलेतेव्हाज्याप्रकारेसोशलमीडियाचीफौजउतरवलीगेलीत्यानेतोप्रचारखूपचविखारीझाला. यासायबरगुंडांचादृष्टिकोनअसाहोताकीतुम्हीमोदींनापाठिंबादेणारनसालतरतुम्हीगांधीकुटुंबीयांचा ’चमचा’ आहात. तुम्हीमोदींनापाठिंबादेणारनाहीपणतुम्ही काँग्रेसचेटीकाकारआहातआणिमोदींच्याहीकाहीगोष्टींचेतुम्हीकौतुककरताहीशक्यताअसूचशकते. पणहेसर्वबारकावेनाहीसेझाले. जीसायबरफौजमोदींनी२०१३मध्येउतरवलीतीविचारकरूनआखलेलीगोष्टहोती. आणित्याचाफायदाझालेलादिसतो. आतासुद्धापंतप्रधान-कार्यालयातूनयावरनजरठेवण्यातयेतेअसेम्हटलेजाते.
ज्यालोकांनीमोदींनामतदिलेत्यांतीलखूपजणांनीमोदींच्याहिंदुत्वालामतनदेतात्यांना काँग्रेसचाउबगआलाहोताम्हणूनमतदिलेहोते. त्यालोकांनाअसेवाटलेकीमोदींचीफुटीरतानीतीमागेपडलीआहे, गुजरातदंगेहीमागेपडलेआहेत. मोदीविकासपुरुषझालेआहेत. त्यांच्यासोबतसंधी, विकास, नोकऱ्याइ. येतील. मोदीहेउद्धारकआहेतअसेहीभासवलेजातहोतेआणिज्याकुणाव्यक्तीलामोदींबद्दलहलकीशीदेखीलशंकाआहे – टीकाआणिविरोधतरदूरचराहिले – तोस्वभावत:चकाँग्रेसचाचमचाआहे. यामुळेसर्वचर्चाचखालच्यापातळीवरपोचली.याचीसुरुवात२०१३मध्येझाली. नरेंद्रमोदींनाकुठलेहीविधेयकपारितकरूनघेण्यासएवढीअडचणकायेते? कारणत्यांनीविरोधकांनाप्रचारादरम्याननाहीनाहीत्याप्रकारेहाकारले, आणिट्विटर सैन्यानेतेअतिशयदु:खदायकप्रकारेपुढेनेले. सर्वबारकावेआणिगुंतागुंतनाहीसेझाले.
प्रत्येकव्यकीहीचांगल्यावाईटाचेमिश्रणअसते. प्रत्येकसामाजिकप्रक्रिया (उदाहरणार्थस्मार्टफोनचाशिरकाव) काहीचांगल्याआणिकाहीवाईटगोष्टीआणते. इतिहासयागुंतागुंतीबद्दलआणिबारकाव्यांबद्दलआहे, जिथेव्यकीक्वचितचपूर्णपणेकाळ्याकिंवापांढऱ्याअसतात. हिटलरहानक्कीचपूर्णअंशानेखलनायकहोता,पणअसेलोककिंवाघटनाअगदीचतुरळकअसतात. बहुतेकऐतिहासिकव्यक्तिरेखायासर्वप्रकारच्यागोष्टींचेमिश्रणअसतात. तेएकाप्रसंगीधैर्यशालीअसताततरदुसऱ्याप्रसंगीकचखातानादिसतात, एखाद्याप्रसंगीतेत्यांच्याधोरणांमध्येदूरदर्शीअसताततरआणखीएखाद्याप्रसंगीतेसंधीसाधूवागतात. हेसगळेबारकावेसोशलमीडियावरनाहीसेहोतात. पणमीअसेहीम्हणेनकीभारतीयतरुणांनाइतिहासातरसआहे, त्यांनाचिंतनशीललिखाणवाचायचेआहेपणसोशलमीडिया मात्रआपल्यादेशाचीव्यामिश्रतासमजण्यासाठीयोग्यमाध्यमनाही. (ट्विटरवरील) १४०अक्षरांमध्येतुम्हालाकुठल्याहीगोष्टीचेसत्यज्ञातहोऊशकतनाही. आपणआशाकरूयाकीचर्चेचेहेदुभंगलेपणबाजूलापडेलआणिसमतोलसाधलाजाईल.

प्रश्न-बोसयांचाउजव्याविचारसरणीचानेताम्हणूनजोअपहारहोतआहेत्याबद्दलकायम्हणाल?
उत्तर-बोसहेएकजादुईव्यक्तिमत्त्वआहे. त्यांच्यानिधनाबद्दलगूढआहे.तेब्रिटिशहेरखात्यालागुंगारादेऊनज्याप्रकारेनाहीसेझालेतेरोमांचितकरणारेआहे. तेएकथोरदेशभक्तहोते. सुरुवातीलातेबंगाल्यांचेनेतेहोतेपणआतातेबंगालपुरतेसीमितनाहीत. त्यांचेचाहतेसर्वत्रआहेत. परंतुत्यांच्याहीव्यक्तिमत्त्वातकाहीअप्रियगोष्टीआहेत, उदाहरणार्थतेहुकूमशाहीविचारसरणीचेहोते. भारताला२०वर्षेहुकूमशाहीचीगरजआहेअसेत्यांचेमतहोते. पणत्यांचाहिंदू-मुस्लिमऐक्यावरतीआणिमहिलासबलीकरणावरतीविश्वासहोता. यात्यांच्यादोनप्रमुखधारणाहोत्याज्यासंघाच्याविचारधारेच्याअगदीविरुद्धआहेत. संघाचामहिलांच्यासमानअधिकारावरतीविश्वासनाही.त्यांचेमतआहेकीमहिलांचीखरीजागाकुटुंबाचेपालनपोषणकरणारीस्त्रीअशीआहेआणिसंघाच्याविचारधारेनुसारमुस्लिमआणिख्रिश्चनांनादुय्यमनागरिकत्वमिळालेपाहिजे.
संघाचेगोळवलकरम्हणूनजेप्रमुखनेतेहोते – ज्यांचेपुस्तकआजहीसंघासाठीबायबलआहे – त्यांनीमुस्लिम, ख्रिश्चनआणिकम्युनिस्टहेतीनभारतापुढीलगंभीरधोकेआहेतअसेप्रतिपादनकेलेआहे. त्यामुळेत्यांचाभारताकडेबघण्याचादृष्टिकोनखूपचसांप्रदायिकहोताअसेदिसते (जोबोसयांचानव्हता).

प्रश्न-काहीमहिन्यांपूर्वीअनेकभारतीयइतिहासकारांनीआणिप्राध्यापकांनीएकनिवेदनसादरकेलेहोते. त्यातत्यांनीम्हटलेहोतेकीभारताच्याइतिहासलेखनावरडाव्याइतिहासकारांनीअवाजवीप्रभावटाकलाआहेआणिइतरविचारधारांचेदमनकेलेआहे. यावरतुमचेकायम्हणणेआहे?
उत्तर- मीत्यांच्य़ाशीकाहीप्रमाणातसहमतआहे. आपल्याकडेएकमार्क्सिस्टगटहोताज्याचेविद्यापीठांवरतीनियंत्रणहोते. इंदिरागांधीनीबहुमतवाचवण्यासाठीभारतीयकम्युनिस्टपक्षाचीमदतघेतलीआणित्याबदल्यातइंदिरागांधींनी IHCR, NCERT वरती CPI च्याइतिहास-अभ्यासकांनाताबाघेऊदिला. काहीप्रमाणातहेखरेआहेआणित्याबद्दलआवाजउठवलागेलापाहिजे. तिथेजास्तमोकळेपणाआलापाहिजे. निरोगीलोकशाहीवादीचर्चाआणिवादासाठीआपल्यालाडावे, उदारमतवादीआणिपरंपरावादी (conservative) असेसर्वविचारप्रवाहआवश्यकआहेत. भारतातीलअडचणहीआहेकीआपल्याकडेपरंपरावादीबुद्धिजीवी (intellectual) जवळजवळनाहीचआहेतआणिजोपर्यंतसंघउजवीविचारधारेचीजागाव्यापूनआहेतोपर्यंततेनसणारच. कारणसंघाचीभूमिकामुळातूनचबुद्धिजीवी-विरोधी (anti-intellectual) आहे. इतरलोकशाहीदेशांमध्ये (ब्रिटन, अमेरिका, जर्मनी) परंपरावादीबुद्धिजीवीआहेतजेविचारपूर्वकआपलीमतेमांडतात, जेगहनअभ्यासकरतात, जेपारंपारिकमूल्ये-कुटुंब-समाजव्यवस्था-सभ्यता-सौंदर्ययांचेमहत्वमांडतात. अभिजातसंगीतआणिअभिजातकलाकामहत्वाचीआहेहेमांडतात. पणस्मृतीइराणीजरशिक्षणमंत्रीअसतीलआणिअनुपमखेरजरतुमचासर्वातमोठाप्रवक्ताअसेलतरतुम्हालाबुद्धिजीवीमिळणारनाहीत. तुम्हालासोशलमीडिया वरीलप्रक्षुब्धलोकचमिळणारआहेत.
वरीलआरोपाच्यासंदर्भातडाव्यांनीवैचारिकवादांमध्येकेवळउजव्यांचेचनाहीतरउदारमतवाद्यांचेहीदमनकेलेहेकाहीप्रमाणातखरेआहे. आतातेमोकळेहोतआहेआणितीचांगलीगोष्टआहे. पणबुद्धिजीवीकामहेमेहनतीचेकामआहे. ट्विटरवरमेसेजटाकणे, टीव्हीवरतीदिसणेनाहीकिंवाअगदीवर्तमनापत्रातस्तंभलेखनकरणेयापेक्षा तेअनेकपटींनीअवघडआहे. जरतुम्हालाबुद्धिजीवीम्हणूनमोठीकामगिरीकरायचीअसेलतरतुम्हालाअभ्यासपूर्वकलेख, निबंधलिहावेलागतीलआणिकोणीहीउजवाबुद्धीवादी, उजवापत्रकारकिंवाभाजपचासमर्थकहेकरायलातयारनाही. भारतातीलउजवेबुद्धीवादीएकतरआळशीआहेतकिंवातेअसहिष्णूआहेत. बुद्धिजीवीकामहेमेहनतीचेकामआहे. त्यातविचार, विश्लेषण, संशोधन, मनन, स्वत:च्याचुकासुधारण्याचीक्षमता, स्वत:चादृष्टिकोनव्यापककरणे, इतरांचेऐकणेइ. अनेकगोष्टीयेतात. माझेप्रत्येकपुस्तकबनण्यासाठीपाचतेसहावर्षेलागतात.
चक्रवर्तीराजगोपालाचारीहेभारतातीलउजव्याबुद्धीजीवींसाठीआदर्शमानलेजाऊशकतीलअशीव्यक्तीआहे. त्यांनीस्वतंत्रतापक्षाचीस्थापनाकेली. राज्यव्यवस्थेचाहस्तक्षेपकमीअसावाअसेत्यांचेमतहोते. कुटुंब, समाज, परंपरायांचेमहत्त्वाचेस्थानआहेअसेत्यांचेमतहोतेआणितेएकसखोलविचारकरणारेविचारवंतहोते. राजाजींकडूनउजव्याबुद्धीजीवींनाप्रेरणामिळूशकते; गोडसेकिंवागोळवलकरयांच्याकडूननाही. मीस्वत: उदारमतवादीअसल्यामुळेमीउजव्याबुद्धीजीवींचेस्वागतचकरेनकारणत्यामुळेवैचारिकवादाचीपातळीउंचावेल, वैचारिकवादविविधांगीहोईल. पणसंघजरविद्यापीठे, शैक्षणिकसंस्था, सांस्कृतिकसंस्था, संग्रहालये, अकादमीयांच्यावरनियंत्रणठेवूनराहणारअसेलतरतुम्हालाकमअस्सलगोष्टींवरतीसमाधानमानावेलागणार.
प्रश्न-म्हणजेतुम्हीम्हणतआहातकीरोमिलाथापरांनाप्रत्युत्तरदेण्यासदीनानाथबात्राकमीपडतील?
उत्तर-अगदीबरोबर. आपल्याकडेजदुनाथसरकारांसारखेचांगलेउजवेइतिहासकारहोतेज्यांनीमेहनतकेलेलीआहे, ज्यांचापरंपरेच्यासातत्यावरविश्वासहोताआणितेउच्चप्रतीचेविद्वानहोते. पणजरदीनानाथबात्रारोमिलाथापरांनाटक्करदेऊशकतीलअसेतुमचेमतअसेलतरतुम्हालाविद्वानमिळणारनाहीत, तुम्हालावैचारिकवादाचेस्वरूपअधिकाअधिकखालच्यापातळीवरपोचतानादिसेल.

तुमचा अभिप्राय नोंदवा

Your email address will not be published. Required fields are marked *