मराठा मोर्चे : एकआकलन

मराठा, अस्मिता, सामाजिक लढा, सत्याग्रह
—————————————————————————–
महाराष्ट्रात अलीकडच्या काळात निघालेल्या विराट् मराठा मोर्च्यांनी अनेक नवे प्रश्न उपस्थित केले आहेत. त्यामागील समूहमानस समजून घेण्याचा हा एक प्रयत्न. ह्या विषयावर व्यापक चर्चा घडावी ह्या अपेक्षेने तोप्रकाशित करीत आहोत.
—————————————————————————–

कोपर्डी, जिल्हा- अहमदनगरयेथेमराठासमाजातीलएकागरीबआणिअल्पवयीनमुलीवरचारदलिततरुणांनीबलात्कारकरूनतिचाखूनकेला. याघटनेनेमहाराष्ट्रातीलसमस्तमराठासमाजअतिशयक्षुब्धझाला. आपणराज्यकर्तासमाजअसल्याचेभानअसल्यामुळेसगळ्यामहाराष्ट्रातजिल्ह्याच्याठिकाणीलाखोंच्यासंख्येनेमूकमोर्चेकाढूनत्यानेअत्यंतसंयतप्रतिक्रियादेत, त्याघटनेचानिषेधकरायलासुरुवातकेलीआहे. आतापर्यंतमहाराष्ट्रातील बहुसंख्य जिल्ह्यांत असेनिषेधमोर्चेपारपडलेलेआहेत. यासगळ्यामोर्च्यांचेवैशिष्ट्यम्हणजेपहिल्यांदाचस्त्रियालहानमुलांसकटत्यांत मोठ्याप्रमाणातसहभागीहोतआहेत. आतापर्यतमोर्च्यामध्येसहकुटुंब सहभागीहोण्याचीपरंपराफक्तआदिवासीसमाजामध्येहोती. यानिषेधमोर्च्याच्या निमित्ताने मराठासमाजातही ही परंपरासुरूहोतआहे.खरेम्हणजेयानिमित्तानेइतिहासातपहिल्यांदाचमराठासमाजहा समाजम्हणूनएकत्रयेतआहे, हीअतिशयसकारात्मकबाबआहे. आम्हीयाबाबीचेस्वागतकरतो, एवढेचनव्हेतरइतरसमाजानेसुद्धात्याचेअनुकरणकेलेपाहिजेअसेहीआवाहनकरतो.
मराठासमाजाबद्दलअनेकप्रकारचेगैरसमजइथल्याब्राह्मणी, भांडवलीव्यवस्थेनेयशस्वीपणेपसरवलेलेआहेत. महाराष्ट्राच्यालोकसंख्येमध्ये 40% च्याआसपासवाटा हा परराज्यांतूनस्थलांतरित झालेल्यांचा आहे. उरलेल्या 60% पैकी 32% मराठासमाजअसल्याचेसांगितलेजाते. खरेम्हणजेहाआकडानतपासताचत्याच्यावरविश्वासठेवलाजातो. दहावर्षांपूर्वीपर्यतमंत्रिमंडळातीलवविधानसभेतीलमंत्रीवआमदारांच्यासंख्येमुळेलोकसंख्येबाबतचाहाआकडाखराआहे, असेमानलेजातहोते. गेल्यादोननिवडणुकाशहरीवग्रामीणभागातील बदललेल्या लोकसंख्येनुसारघेण्यातआल्यामुळेशहरीभागातीलआमदारवखासदार यांच्या संख्येमध्येअमराठीवअमराठास्थलांतिरतांचा टक्का संख्यामोठ्याप्रमाणातवाढलाआहे. मागच्यानिवडणुकीतसत्तेवरआलेल्याभाजप-सेनेचे मंत्री व आमदार ह्यांच्या संख्येतील अमराठीवअमराठा यांच्या टक्केवारीत गुणात्मकबदलझालेलेआहेत. महाराष्ट्रात शहरीकरणामुळेझालेल्याबदलांना प्रामुख्याने मराठासमाजच बळी पडलेला आहे. जमिनीविकल्यामुळेतात्पुरतीश्रीमंतीआली,पणमिळालेल्यासंपत्तीचेभांडवलातरूपांतरकरण्याचीकलायाकष्टकरीशेतकरीसमाजालामाहीतनव्हतीवत्याच्याआत्मकेन्द्रीनेतृत्वानेहीकलात्याला शिकवलीदेखीलनाही.त्यामुळेहीसगळीसंपत्तीअनुत्पादकबाबींतखर्चझाली. शेतीअसेपर्यतकुशलगणल्यागेलेल्यायासमाजातीलस्त्री-पुरुषपैसेसंपल्यानंतरअकुशलठरलेवशेतीअसतानाशेतीच्याकौशल्यासोबतदरिद्रीअसूनसुद्धा, जोस्वाभिमानहोता, जीपतहोतीती दोन्हीहीशहरीकरणात नष्टझाली. गेल्यावीसवर्षांतअसास्वाभिमानवपतगमावलेल्यांचीसंख्याकैकपटीनेवाढलीआहे. एकट्यापुणेशहरातदहावर्षांपूर्वीपर्यंतशेतकरीम्हणूनअसलेलेकौशल्यवपतजमीनगेल्यामुळेअकुशलठरलेल्यामराठाजातीच्यादोनलाखांच्याआसपासस्त्रियामोलकरीणम्हणूनधुण्या-भांड्याचीकामेकरतात.ग्रामीणभागामध्येसुद्धासततचादुष्काळ, उत्पादनखर्चामध्येसततहोतअसलेलीवाढवउत्पादनालामिळणारातुटपुंजामोबदला, यामुळेमहाराष्ट्रातसंख्येच्याबळावरप्रमुखशेतकरीजातअसलेलामराठासमाजमोठ्याप्रमाणातदारिद्रीकरणाच्याप्रक्रियेतढकललागेलाआहे. महाराष्ट्रातआत्महत्याकेलेल्याशेतकऱ्यांपैकी 90 टक्क्याच्यावरशेतकरीकुणबी-मराठासमाजाचेआहेत. जागतिकीकरणाच्याप्रक्रियेंतर्गत जमिनीची मालकी, कर्ज, महसूल, तसेच बँकिंग ह्या क्षत्रांशी संबंधित कायद्यांमध्येझालेल्याबदलांमुळे शेतकऱ्यांच्या दरिद्रीकरणाचीप्रक्रियाअधिकाधिकगतिमानहोत गेली आहे. यामुळे‘आईजेवूघालीनाआणिबापभीकमागूदेईना’अशीशेतकरी समाजाचीस्थितीझालीआहे. याकुचंबणेलाकुठेहीवाटमिळतनव्हती. कोपर्डीच्याघटनेनेयासमाजातवर्षानुवर्षेव्यवस्थेच्याविरोधातनिर्माणझालेल्याअसंतोषालावाटमिळालेलीआहे.
डॉ. बाबासाहेबआंबेडकरांनी 1937 सालीमुंबईकाउन्सीलमध्येआमदारम्हणूननिवडूनआल्यानंतरजेखोतीविरोधीबिलमांडले, त्याच्याआधाराने 1948 सालीमहाराष्ट्रातकुळकायदाकरण्यातआला. त्यामुळेमहाराष्ट्रातजमीनदारीनष्टहोऊनकुळअसलेलेशेतकरीजमिनीचेमालकझाले. ज्याजातींनाह्या परिवर्तनाचा फायदामिळाला,त्यांमध्येकुणबी-मराठाजातींचीसंख्यासगळ्यातमोठीहोती. महाराष्ट्राप्रमाणेबाबासाहेबांच्याखोतीविरोधीबिलाच्याआधारेसंसदेने 1 एप्रिल 1957 रोजीजमीनदारीनिर्मूलनकायदाकेला. पूर्वीचा बंगालप्रांतवनिजामाचाप्रदेशयांमध्येयाकायद्याचीअंमलबाजवणीझालीनाही, पणपश्चिमउत्तरप्रदेश, हरयाणा, राजस्थान, गुजरात, मध्यप्रदेशचामाळवाप्रदेश, पश्चिमकर्नाटकवकेरळयाविभागातयाकायद्याचीअंमलबजावणीझाली. त्यामुळेगुजरात व माळव्यामध्येपाटीदारसमाज, तसेच राजस्थानपासूनजम्मूपर्यतजाटवगुज्जरयासमाजांनात्याचाफायदामिळालाआहे. महाराष्ट्रातीलकुणबी-मराठासमाजाप्रमाणेचयाजातीसुद्धाप्रभावशालीजातीम्हणूनराजकारणात पुढेआल्याहोत्या. शेतीआतबट्ट्याचीहोण्याची प्रक्रिया 70च्यादशकापासूनहरितक्रांतीच्या आगमनासोबत सुरू झालीहोती. त्याविरोधातउत्तरभारतातमहेन्द्रसिंहटिकैतयांच्यानेतृत्वातभारतीयकिसानयुनियन, महाराष्ट्रामध्येशरदजोशींच्यानेतृत्वातशेतकरीसंघटना, कर्नाटकामध्येप्रा. नंजुन्दास्वामीयांचीरयतुसंगमइ. संघटनांच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांची आंदोलनेसुरूझाली. गुजरातमध्ये 1974पासूनराखीवजागाविरोधीमुख्यमागणीकरीतआंदोलनेझाली. 90 च्यादशकातजागतिकीकरणाचीप्रक्रियासुरूझाल्यानंतरयासंघटनावनेतृत्वहळूहळूप्रभावहीनहोतगेले. यानेतृत्वहीनपरिस्थितीतपश्चिमभारतातीलसगळेचप्रभावशालीमानलेगेलेलेसमाजसापडले. त्या-त्याराज्यामध्येसत्तेतअसलेल्यासरकारांसमोरयासर्वजातींनीमोठेआव्हानउभेकेले. गुजरातमध्येहार्दिकपटेलच्यानेतृत्वातसगळापाटीदारसमूहसंघटितझालाआहे, हरयाणामध्येजाटसमाजानेतर सगळ्याहरयाणात आग लावली. त्याअगोदरगेलीचार-पाचवर्षेराजस्थानपासूनतेजम्मूपर्यतपसरलेल्यागुज्जरसमाजानेअनेकवेळाआठवडेच्याआठवडेरेल्वेबंदपाडलीआहे. महाराष्ट्रातओसरतचाललेल्याप्रभावामुळेअस्वस्थअसलेल्यामराठासमाजाचाकोपर्डीच्याघटनेनेभ्रमिनरासकेलाआहे. गेलीदोनवर्षेआधीकॉंग्रेस-राष्ट्रवादीच्या आणिआताबीजेपी-सेनेच्यासरकारनेमराठासमाजाच्याआरक्षणाच्यामागणीलाज्यापद्धतीनेजिरवायचाप्रयत्नकेला,त्यामुळेसमाजाच्या अस्वस्थतेमध्येभरघातलीगेली. यासगळ्याबाबींचाउद्रेकम्हणून, एक – आम्हालाराखीवजागाद्याकिंवाराखीवजागांचेधोरणपूर्णपणेबदला. दोन – अॅट्रॉसिटीकायदारद्दकरायामागण्याकेन्द्रबिन्दूबनल्या.

इतर समाजांच्या प्रतिक्रिया
याआंदोलनाबद्दल महाराष्ट्रातल्यादलितवमुस्लिमसमाजाच्यायेतअसलेल्याप्रतिक्रियाअतिशयबोलक्याआहेत. दलितांचे,विशेषतःबौद्धांचेवेगवेगळेपक्षवेगवेगळ्याघोषणाकरताहेत. सुरेशमानेंच्यानेतृत्वातअलीकडेचस्थापनझालेल्याबहुजनरिपब्लिकनसोशालिस्टपार्टी (बीआरएसपी) यापक्षानेएकीकडेसमशेरखानपठाणतरदुसरीकडेब्रिगेडियरसावंतयांच्यासोबतीनेहेसगळेआरएसएसचेषडयंत्रआहेअशीभूमिकाघेतलीआहे. नुकतेचबीजेपीच्याकोट्यातूनकेन्द्रीयमंत्रिमंडळातसमाजकल्याणराज्यमंत्रीझालेलेआरपीआयचेनेतेआयुष्यमानरामदासआठवलेयांनीकुठल्याहीपरिस्थितीतअॅट्रॉसिटीचाकायदारद्दहोऊदेणारनाहीअशीघोषणाकेलीआहे. सोबतचमुस्लिमसमाजालाचुचकारण्यासाठीबीफबंदीहोऊदेणारनाहीअशीहीघोषणाकेलीआहे. जाता-जातात्यांनीपॅन्थरच्यादिवसातल्याआंदोलनांकडेवळावेलागण्याचाइशाराहीदिलाआहे. त्याइशाऱ्यानंतरमहाराष्ट्रातल्याग्रामीणभागातज्याप्रतिक्रियाउमटल्या,त्यांचीदखलघेऊनआठवलेंनीसपशेलशरणागतीपत्करलीआहे. प्रकाशआंबेडकरांचाअपवादसोडताउर्वरितजवळपाससगळ्या संघटनांनीवनेत्यांनीअशाचप्रकारच्याप्रतिक्रियादिल्याआहेत. मुस्लीम समाज ही एकसंध चिरेबंद रचना (मोनोलिथ) आहे, हा आर एस एसचा लाडका सिद्धांत आहे. 90 च्या दशकात महाराष्ट्रात मुस्लीम ओबीसी आंदोलन उभे झाले, जे पुढे सर्व देशात पसरले. ह्या आंदोलनानेधर्मापेक्षाजातीचीअस्मितामजबूतकरतयादेशाशीसमाजम्हणूनअसलेलीआपली नैसर्गिक मुळेपक्की केली. मुस्लिमांचे मागासपण हे प्रामुख्याने त्यांतील वंचित जातींचे मागासपण आहे व म्हणून हिंदूंप्रमाणे मुस्लिमातील दुर्बल जातीनाही जातीच्या आधारावर आरक्षण मिळायला हवे अशी भूमिका घेऊन व त्यावर यशस्वी लढा उभारून मुस्लीम ओबीसीनी मुस्लीम मोनोलिथची मिथ तोडण्याचा प्रयत्न केला. 1994 पासूनमंडल आयोगाच्या शिफारसीना अनुसरून मुस्लिम-ओबीसीचंआरक्षणअस्तित्वातआले. मात्र ह्या आंदोलनात एकेकाळी नेतृत्वात असणारे पाशा पटेल, प्रा. बेन्नूरवजावेदपाशायांनीमराठा आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर मुस्लिमाना धर्माच्या आधारावर आरक्षण द्यावे ही मागणी लावूनधरायलासुरुवातकेलीआहे. यानिमित्तानेत्यांनीमुस्लिम-ओबीसीचा मुद्दासोडूनदेऊनमुस्लिमआरक्षणाच्यानिमित्तानेमुस्लिमांचे मोनोलिथउभेकरतआरएसएसचाअजेन्डापुढे रेटायलासुरुवातकेलीआहे.आतापर्यंत अबूआझमीपासूनओवेसीपर्यंतवकॉंग्रेसच्याहुसेनदलवाईपर्यतमुसलमानांतीलसगळ्याउच्चजातीय, उच्चवर्णीयनेत्यांनीमुस्लिममोनोलिथउभेकरण्याचीभूमिकाघेतली होती. आता पटेल, बेन्नूर व पाशा त्यांच्या रांगेत उभे राहिले ही दुर्दैवाची बाब आहे. कमीअधिकप्रमाणातसगळ्यादलितसंघटनांचीसुद्धामुसलमानांच्याबाबतीतजाणतेअजाणतेपणेहीचभूमिकाआहे. यासवंगघोषणांच्यामागेलागताना कधीकाळी ह्या देशातीलसमतावादीसामाजिकपरिवर्तनाचेनेतृत्वकरण्यालाआपणबांधीलहोतोयाचात्यांनाविसरपडल्याचेस्पष्टपणेजाणवते. श्रावणदेवरेंसारख्याओबीसींच्यास्वयंभूनेत्यांनीअॅट्रॉसिटीचाकायदाओबीसीआणिभटक्याविमुक्तांनालावण्याचीमागणीकेलीआहे. यासर्व घडामोडींमधून मराठासमाजालाएकटेपाडण्याचाडावपेचस्पष्टदिसतो.

शेतीवरील अरिष्टाचे खरे कारण: भांडवली शेती
खरेम्हणजेब्रिटिशांनीभारतावरकब्जाकेल्यानंतरतोपर्यतअस्तित्वातअसलेलीशेतीवरील करपद्धतीबदलली. ब्रिटिशयेईपर्यंतभारतातशेतीउत्पादनाचाएकहिस्साकरम्हणूनराजालाद्यावालागतअसे. ब्रिटिशांनीपिकाचाहिस्सानाकारलाआणिजमिनीवरकरलावला. तोपर्यंतसमाजात जातीची उतरंडअस्तित्वात असलीतरीसगळ्याउत्पादकजातीसर्वप्रकारच्याउत्पादनासाठीएकमेकांवरपूर्णपणेअवलंबूनहोत्या. त्यामुळेत्यांच्यातलेसामाजिकसंबंधवसांस्कृतिकव्यवहारसौहार्द्रपूर्णहोते. अण्णाभाऊसाठ्यांच्याकाहीकादंबऱ्यांमध्येयाचेवर्णनवाचायलामिळते. करपद्धतीबदलल्यामुळेभारतामध्येपहिल्यांदावतनदारीच्याऐवजीआधीसावकारीवनंतरजमीनदारीपद्धतउदयालाआली. पूर्वभारतातपूर्वाश्रमीच्याबंगालसुभ्यामध्येब्रिटिशांनीचयुरोपियनपद्धतीचीजमीनदारीव्यवस्थाकायमकेली. यानव्यावर्गव्यवस्थेतजमिनीचेकेन्द्रीकरणझाल्यामुळेब्रिटिशांनात्यांच्याइंग्लंडमधल्याकारखान्यांनाआवश्यकअशीकापूस, ज्यूट, नीळ, अफूहीनवीपीकपद्धतीसुलभपणेअंमलातआणताआली. तेव्हापासूनआत्तापर्यतभारतामध्येसामाजिकरचनेमध्येवसंबंधामध्येजेबदलदेशीय, जागतिकभांडवलशाहीनेकेलेत्याचेपरिणामसगळाचसमाजकमी-अधिकप्रमाणातभोगतोआहे.
1947 सालीस्वातंत्र्याच्यानावानेझालेल्यासत्तांतरानंतरसत्तेवरआलेल्याराज्यकर्त्यांनीविकासाच्यानेहरूमॉडेलच्यानावाखालीहरितक्रांतीच्यारूपानेशेतीमधीलभांडवलीबाजारपेठेचीप्रक्रियाअधिकाधिकतीव्रकरतनेली. त्यासाठीत्यांनीजमीनसुधारणाकायद्यांचाधूर्तपणेवापरकेला. सत्तरवर्षांच्याप्रवासातआताहेमॉडेलकोसळलेलेआहे. त्यामुळेकमी-अधिकप्रमाणातभारतातीलसगळ्याचशेतकरीजातीत्या-त्याराज्यातयाउद्रेकातसामीलहोतआहेत.
याउद्रेकालाएखाद्याजातीच्याउद्रेकाचेस्वरूपदिसतअसलेतरीसुद्धालाखोंच्यासंख्येनेसामीलहोणाराशेतकरी, जातीसाठीत्यातसामीलहोतनाहीआहे. त्यामुळेज्यालोकांनाअसेवाटतेकी दलितांचेप्रतिमोर्चेकाढूनकिंवाओबीसींनात्यांच्याअंगावरघालूनहाउद्रेकडिफ्युजकरतायेईल. तरत्यातअसेवाटणाऱ्यांची राजकीयअपरिपक्वताआहे.
औरंगाबादआणिउस्मानाबादचेमोर्चेसंकुचितघोषणाघेऊननिघालेहेखरेआहे. पणत्यानंतरहळूहळूइतरशेतकरीजातींनात्यातसामावूनघेण्याचीप्रक्रियासुरूझालेलीआहे. मोर्चेकऱ्यांच्याप्रतिक्रियेतनिश्चितपणेशेतीचेसंकटवग्रामीणवशहरीबेरोजगारीचाप्रश्नआताकेन्द्रस्थानीआलेलाआहे. कोणाच्याहीराखीवजागांनाधक्कानलावताआम्हांलाराखीवजागामिळाल्यापाहिजेत,त्यासाठीघटनेतबदलकरण्याचीगरजअसलीतरतीकेलीपाहिजेहाआवाजजोरदारपणेयायलालागलाआहे. यापार्श्वभूमीवरसत्तरवर्षांतल्याविकासानेप्रत्येकजातीतल्याएकाविशिष्टघटकांनाफायदाझालेलाआहे. तेघटकअन्यसांस्कृतिकपर्यायनसल्यामुळेसंस्कृतीनेब्राह्मणझालेलेआहेत. यासर्वजातीयनवब्राह्मणांचाप्रयत्नहीचळवळधार्मिकदंगलीतवाजातीयदंगलीतपरिवर्तीतकरण्याचाआहे. त्यामुळेहालढासर्वजातीतीलनवब्राह्मणांच्याविरोधातसुरूकरावालागेल.
यासगळ्यालढ्यातस्वतःलासंसदीयमार्क्सवादी, सशक्तमार्क्सवादी, समाजवादी, परिवर्तनवादीइ. म्हणविणाऱ्या बुद्धिमंतांची बौद्धिकदिवाळखोरीपूर्णपणेउघडीपडलीआहे.
सवंगघोषणांच्याऐवजीजागतिकभांडवलाचेवत्यांच्यासर्वपक्षीयवसर्वजातींतीलक्रीमिलीयरम्हणूनओळखल्या जाणाऱ्या वर्गाचेडावपेचसमजावूनघेऊनतेउधळण्याचीसर्वांगीणतयारीकरण्याचीवेळआता येऊन ठेपली आहे.

तुमचा अभिप्राय नोंदवा

Your email address will not be published. Required fields are marked *