रा.स्व.संघात हिंदूंना प्रवेश मिळेल का?

रा स्व संघ,हिंदुधर्म,धर्मविचारभेद,
—————————————————————————–जुन्या धर्मामधून त्यातील एखादा पंथ फुटून बाहेर पडतो तेव्हा तो कालांतराने व काही निकष पूर्ण केल्यावर स्वतंत्र ‘धर्म’ झाला आहे. परंतु सहिष्णुता आणि समावेशकत्व ह्या हिंदुधर्मातील दोन मोठ्या दोन गुणांची तेथे काय स्थिती आहे?
—————————————————————————–
हिंदुधर्मसहिष्णुअसल्याचेवारंवारसांगितलेजाते.हेपूर्णसत्यनसले,तरीहिंदूधर्मामध्येजीकाहीथोडीबहुतसहिष्णुताहोती,तीहीरा.स्व.संघइ.संघटनांमध्येआताउरलेलीनाही.आमच्याविचारसरणीशीसहमतनसलेल्याहिंदूंचीहीटवाळीवहेटाळणीकरूनत्यांनातुच्छलेखण्याचीवृत्तीयासंघटनांमधूनमोठ्याप्रमाणातआढळते.म्हणूनचमीअनेकदाप्रश्नविचारतो,कीरा.स्व.संघातहिंदूनाप्रवेशमिळेलका?हाप्रश्नगमतीनेविचारलेलानाहीहेस्पष्टव्हावे,म्हणूनत्याचीथोडीचिकित्साकरूया.
‘रा.स्व.संघातहिंदूंनाप्रवेशमिळेलकाय?’हाप्रश्नकोणालाचमत्कारिकतरकोणालाआक्षेपार्ह,कोणालाहास्यास्पदतरकोणालाअज्ञानमूलकवाटेल.कारण,हिंदूंनासंघटितकरणे,हेचतरसंघाचेब्रीदअसल्याचेसांगितलेजाते.‘अखंडभारत’हेहिंदुराष्ट्रअसावे,असेकाहीभव्यस्वप्नसंघाच्याडोळ्यापुढेअसल्याचेहीमानलेजाते.म्हणूनचहिंदूनसलेल्यामुसलमान,ख्रिश्चनइ.लोकांनासंघामध्येप्रवेशमिळेलकाय,असाप्रश्नकोणीविचारलातरतोसुसंगतठरेलआणिसंघाचेअनुयायीयाप्रश्नावरत्यांना‘होय’किंवा‘नाही’असेजेकाहीउत्तरद्यावयाचेअसेलतेदेतील;परंतुसंघातहिंदूंनाप्रवेशमिळेलकाय,हाप्रश्नमात्रनिर्माणचहोतनाही,असेअनेकांनावाटेल.‘अगाजेजाहलेचिनाही।तयाचीवार्तापुसशीकाइ?’,असेतेमलाविचारतील.संघाचेअनुयायीतरअसेम्हणतील,कीहेस्वतःच्याघरातस्वतःलाप्रवेशमिळेलकाय,असेविचारण्यासारखेझाले.
संघधर्महिंदूधर्मापेक्षावेगळापरंतुपरिस्थितीइतकीसाधी-सरळनाही.माझ्यामतेराष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघहाहिंदूधर्मातूनचउदयासआलेला,परंतुआताहिंदूधर्मातूनवेगळाझालेलाअसाएकस्वतंत्रधर्मआहे.हिंदूधर्माच्याचअनेकअनुयायांनीहानवाधर्मपत्करलेलाआहेआणिहिंदूधर्मामध्येअसलेल्याअनेकगोष्टीयानव्याधर्मातहीआहेत,हेखरेआहे.परंतुएवढ्यावरूनत्यादोघांचेऐक्यसिद्धहोतनाही.जेव्हाएखादानवाधर्मनिर्माणहोतो,तेव्हातोज्यापरंपरेपासूनफुटूननिघतो,त्यापरंपरेतीलअनेकलोकयानव्याधर्माचास्वीकारकरीतचअसतात.उदा.यहुदीधर्मातूनख्रिस्तीधर्मस्वीकारला.तसेचहिंदूधर्मातूनबौद्धधर्मउदयासआला.तेव्हाअनेकहिंदूंनीनवाबौद्धधर्मस्वीकारला.शीखधर्माच्याबाबतीतहीअसेचझालेलेदिसते.म्हणूनचहिंदूधर्मातूनसंघधर्मफुटूननिघाल्यानंतरअनेकहिंदूंनीहानवाधर्मस्वीकारला,हेऐतिहासिकप्रक्रियेच्यादृष्टीनेसुसंगतचआहे.नवाधर्मजुन्यापरंपरेतीलअनेकगोष्टीघेतचअसतो.हेहीआपणध्यानातठेवलेपाहिजे.यादृष्टीनेहिंदूधर्मआणिबौद्धधर्मयांच्यातअनेकसाम्यआढळेल.उदा.यहुदीधर्मातीलआदमवईव्हयांचीमूलगामीअशीपुराणकथाख्रिस्तीधर्मानेघेतलेलीदिसते.इस्लामधर्मआणिइस्लामपूर्वअरबसंस्कृतीयांच्यामध्येहीसाम्यआढळेल.उदा.काबाविषयीचापूज्यभाव,सुंताकरण्याचीपद्धतइ.अनेकगोष्टीइस्लाममध्येइस्लामपूर्वसंस्कृतीमधूनआल्याआहेत.पंरतुअशारीतीनेएकमेकांशीसमानअसलेल्यायाधर्मांमध्येकाहीमहत्त्वाच्याबाबतीतइतकेवैषम्यअसते,कीत्यामुळेत्यांच्यातभेदमानावाचलागतो.अपत्यआणिआईवडीलयांच्यातसाम्यअसलेतरीत्यांचेअस्तित्वभिन्नअसल्याचेमानावेलागते.तसेचकाहीसेयाधर्मांच्याबाबतीतहीमानावेलागते.
संघधर्माचीवैशिष्ट्ये
जेव्हाएखादानवीनधर्मनिर्माणहोतो,तेव्हात्याधर्माच्याअनुयायांनाआपण‘निवडकलोक’(Chosenpeople)आहोत,असेवाटतअसते.यहुदी,ख्रिस्तीइ.लोकांनाअसेचवाटतआलेआहे.संघाच्याअनुयायांनाहीनेमकेअसेचवाटतअसते.आपल्यामूळधर्मातीलजेलोकनव्याधर्मातआलेलेनसतात,तेपदभ्रष्टवपतितअसूनत्यांनाआपल्याधर्मातआणूनत्यांचाउद्धारकरण्याचीजबाबदारीआपल्यावरआहे,असेहीनव्याधर्माच्याअनुयायांनावाटतअसते.संघस्वयंसेवकांचीसंघाबाहेरीलहिंदूंविषयीहीचभावनाआहे.कोणताहीनवाधर्मआपल्याधर्माच्याप्रचारासाठीआपलेप्रचारकपाठवतअसतो.संघहीअसेचप्रचारकपाठवतो.हेप्रचारकस्वतःलाहिंदूधर्माचेप्रचारकम्हणवूनघेतनाहीत,तरतेस्वतःलासंघाचेप्रचारकम्हणवूनघेतात,हेमुद्दामध्यानातघेतलेपाहिजे.धर्माचेकार्यहेईश्वरीकार्यआहे,अशीत्याच्याअनुयायांचीश्रद्धाअसते.संघाच्याअनुयायांतसंघकार्यहेईश्वरीकार्यआहे,अशीधारणाअसते.पाखंडीविचारमांडणाऱ्यालोकांवरबहिष्कारघालावयाचा,हेकोणत्याहीधर्माचेतंत्रअसते.स्वतःलाहिंदूम्हणविणाऱ्यापरंतुसंघातूनबाहेरपडणाऱ्यावासंघावरटीकाकरणाऱ्यालोकांवरसंघस्वयंसेवकअसाचबहिष्कारघालतात,त्यांचेघरवर्ज्यकरतात.त्यांच्याशीबोलावयाचेहीटाळतात.आपलाधर्महाइतरसर्वांहूनश्रेष्ठआहे,असेविशिष्टधर्माच्याअनुयायांनावाटतअसते.नव्याधर्माचेजसेएककर्मकांडनिर्माणहोते,तसेचसंघाचेहीनवेकर्मकांडअस्तित्वातआलेलेआहे.
नव्याधर्माच्याअनुयायांमध्येएकप्रकारचाकट्टरपणा,कडवेपणावधर्मांधतायेते,तीचसंघाच्याअनुयायांमध्येआढळते.नव्याधर्माचीनवीतीर्थक्षेत्रेअसतात,उत्सवअसतात,प्रवक्तेअसतात.संघहीयालाअपवादनाही.नव्याधर्माच्याअनुयायांनाभेटलेलाएखादामनुष्यजरआपल्याचधर्माचाआहेअसेकळले,तरत्यांनात्याच्याविषयीविलक्षणआपुलकीवजवळीकवाटते.संघस्वयंसेवकांच्याबाबतीतहीहेचघडतअसते.
ख्रिश्चन,बौद्ध,शीखइ.धर्मआपल्यामूळपरंपरेपासूनफुटूननिघाले,तेव्हाअगदीप्रारंभापासूनतेस्वतंत्रधर्मम्हणूनप्रस्थापितझालेनव्हते,हेआपणध्यानातघेतलेपाहिजे.नव्याधर्माचेवेगळेपणवस्वतंत्रअस्तित्वकालांतरानेप्रस्थापितहोतअसते.रा.स्व.संघहीसंघटनादेखीलप्रारंभीच्याकाळातजरीस्वतंत्रधर्मबनलेलीनसली,तरीअर्धशतकाच्यावाटचालीनंतरआतातिलाहिंदूधर्माहूनस्वतंत्रअसेअस्तित्वप्राप्तझालेलेआहे,हेमान्यकरणेउचितठरेल.नव्याधर्माचेअनुयायीजेव्हाआपल्याधर्माचाप्रचारकरतात,तेव्हाप्रचारासाठीआपल्याखऱ्या-खुऱ्यातत्त्वांचाआधारघेण्याऐवजीअसंबद्धगोष्टींचेआधारघेतात.
संघातहीतरुणवयातीलमुलांनाकबड्डीखेळावयासचलाम्हणूननेलेजातेआणित्यांनासंघाचीदीक्षादिलीजाते.राष्ट्रप्रेम,त्याग,समर्पणइ.संकल्पनांचेचनव्हे,तरयाशब्दांचेहीआकर्षणवाटावे,असेमाणसाचेवयअसते.यावयातीलतरुणांपुढेयातत्त्वांचेगोजिरवाणेरूपउभेकरूनत्यालासंघधर्माचीदीक्षादिलीजाते.संघधर्माचेखासतत्त्वज्ञानयापेक्षावेगळेअसूनज्यालानव्यानेसंघातआणावयाचेआहे,त्यालाप्रारंभीकधीहीतेतत्त्वज्ञानसांगितलेजातनाही.शिवाय,आईवडिलांचाधर्मचसामान्यतःमुलांनाप्राप्तहोतअसतो.संघधर्माच्याबाबतीतहीकटाक्षानेहीपरंपरापाळलीजाते.हेसर्वविवेचनपहिलेअसताआतासंघालाएकास्वतंत्रधर्माचादर्जाप्राप्तझालाआहे,असेमलावाटते.
हिंदूधर्माचेवेगळेपण
संघधर्मआणिहिंदूधर्मयांच्यामध्येएकमहत्त्वाचाभेदआहे,तोहीयेथेस्पष्टकेलापाहिजे.हिंदूधर्मामध्येविविध,एवढेचनव्हे,तरपरस्परविरोधीप्रवाहांनाहीसामावूनघेण्याचीआदर्शनसलीतरीमर्यादितकाहोईनाजीएकसर्वसमावेशकताआहे,तिचानिर्देशमलायेथेकरावयाचाआहे.येथेयज्ञयागकरणाऱ्यायाज्ञिकांवरटीकाकरणारेकृष्णवज्ञानेश्वरहीयज्ञांच्याकट्टरपुरस्कर्त्यांप्रमाणेचहिंदूअसूशकतात.तीर्थयात्रा,मूर्तिपूजाइत्यादींनामानणारेवनमानणारेहीहिंदूअसूशकतात.एवढेचनव्हेतरहिंदूधर्मातीलदोषांवरकठोरप्रहारकरणारेराजाराममोहनरॉयइ.समाजसुधारकहीहिंदूअसूशकतात.म्हणूनचडॉ.रा.ना.दांडेकरम्हणतात,“वेदप्रामाण्याचास्वीकारनकरणाऱ्याशाक्ततंत्रपंथीयांनाकिंवालोकायतिकांनाअहिंदूमानण्याचाप्रघातनाही.’‘(हिंदुधर्म:इतिहासआणिआशय;उपोद्घात,पृ.4).कट्टरहिंदुत्ववादीत्यांनाअहिंदूमानतील,हीगोष्टअलाहिदा.
याबाबतीतसंघधर्माचीहिंदूधर्माशीतुलनाचकरतायेतनाही,कारण,एखादामनुष्यवेद,चातुर्वर्ण्यइ.वरटीकाकरूनहीहिंदूअसूशकतो.परंतुतोसंघस्वयंसेवकमात्रअसूशकतनाही.म्हणूनचतरहिंदूंनासंघातप्रवेशमिळेलकाय,असेमीविचारलेआहे.आपलीप्रतिमाउज्ज्वलदाखविण्यासाठीसंघाचेअनुयायीकदाचितमाझ्यायाप्रश्नावर‘होय’असेउत्तरदेतीलही.परंतुहेकाहीखरेनाही.वैदिकपरंपरेवरटीकाकरणाऱ्याहिंदूंलाआपलेविचारघेऊन,आपलेविचारस्वातंत्र्यटिकवूनसंघातप्रवेशमिळूशकेलकाय?संघशाखेवरजाऊनतोवर्णव्यवस्था,जातिव्यवस्थाइ.बाबींवरविचारमंथनघडवूनआणूशकेलकाय?संघातजाऊनम.फुले,डॉ.आंबेडकर,राजाराममोहनरॉयइत्यादींच्याकार्याचेत्यालाखरेखुरेविवेचनकरतायेईलकाय?यासर्वप्रश्नांचेउत्तर‘नाही’असेचआहे.
ज्यालासंघातप्रवेशहवाअसेलत्यानेआपलेविचारसोडूनसंघाच्याइतरस्वयंसेवकांसारखेचविचारबाळगावेत,असायाचाअर्थहोतो.एखादाशिकारीसशालामारूनखातो,तेव्हात्यासशालाशिकाऱ्याच्याअंगातप्रवेशमिळतो.आणित्यासशाचेवशिकाऱ्याचेऐक्यहीप्रस्थापितहोते.संघामध्येजाणाऱ्याहिंदूंनीयासशाप्रमाणेवैचारिकस्वत्वगमावल्यानंतरचत्यांनासंघातप्रवेशमिळूशकेल.यासर्वविवेचनाचाअर्थअसा,कीएखादामनुष्यवैचारिकस्वत्वनगमावताहीहिंदूअसूशकतो.पंरतुत्यालाहेस्वत्वगमावल्याखेरीजसंघस्वयंसेवकमात्रहोतायेतनाही.संघधर्मवहिंदूधर्महेदोनभिन्नधर्मअसल्यामुळेचअसेघडते.
रा.स्व.संघजरहिंदूंचीसंघटनाअसती,तरसर्वप्रकारचीविचारसरणीबाळगणाऱ्याहिंदूंनात्यामध्येप्रवेशमिळावयासहवाहोता.हाप्रवेशमिळतअसतानाचआपलेस्वतंत्रआचारविचारसन्मानपूर्वकटिकवलेजातील,याचीत्यांनाहमीमिळावयासहवीहोती.परंतुअसेहोतनाही.विशिष्टविचारांच्याहिंदूंनाचसंघातप्रवेशमिळतो.याचाअर्थचअसा,कीहेहिंदूएकनवाधर्मचस्वीकारतात.विशिष्टविचारांच्यायहुदीलोकांनाख्रिश्चनम्हटलेजाऊलागले,विशिष्टविचारांच्याहिंदूंनाबौद्धम्हटलेजाऊलागले,तसेचविशिष्टविचारांच्याहिंदूंनासंघाचेअनुयायीम्हटलेजातआहे.आणिम्हणूनचमलाअसेम्हणावेसेवाटतेकी,संघातमुसलमानवख्रिश्चनयांनाप्रवेशमिळेलकायहेविचारण्यापूर्वीसंघातहिंदूंनाप्रवेशमिळेतकाय,याप्रश्नांचेकाहीसमाधानकारकउत्तरमिळतेका,तेपाहावे.
अज्ञानातूननाही
संघाविषयीचेमाझेहेविचारसंघाबद्दलच्याअज्ञानातूनमांडलेआहेत,असाआक्षेपकुणीघेण्याचीशक्यताआहे.परंतुहीवस्तुस्थितीनाही.मीविद्यार्थीअसतानाएक-एकमहिन्याचेदोनसंघशिक्षावर्ग(ओ.टी.सी.कँप)पुणेयेथेकेलेआहेत.त्यावेळीसंघाच्याआकर्षणानेमाझेमनबरेचझपाटलेलेहोते.त्यामुळेपहिल्यावर्गालाजाण्यासाठीघरातूनपरवानगीनमिळाल्यामुळेमीकंबरेचाचांदीचाकडदोराविकूनत्यावर्गालागेलोहोतो.नंतरहीअनेकछोट्या-मोठ्याशिबिरांनाउपस्थितहोतो.संघाविषयीचीशेकडोबौद्धिकेतल्लीनतेनेवआत्मीयतेनेऐकलीआहेत.गोळवलकरगुरुजींच्याअनेकबैठकींनाहजरराहिलोआहे.संघशाखांचाशिक्षकम्हणूनकामकेलेआहे.नव्याशाखासुरूकेल्याआहेत.आणिएकेकाळच्यामाझ्यानेमक्यामनःस्थितीचेवर्णनकरावयाचे,तरमीजागेपणीआणिझोपेतहीसंघाच्याविस्ताराचीस्वप्नेपाहिलेलीआहेत.
हीसगळीवैयक्तिकमाहितीएवढ्यासाठीचदिलीआहे,कीसंघाच्याउद्दिष्टांचीवकार्यपद्धतीचीमाहितीनसतानादुष्टाव्यानेवाऐकीवमाहितीच्याआधारेमीसंघाविषयीकाहीलिहीतआहे,असेकोणालावाटूनये.खरेतरहिंदुत्वाचेवहिंदूंच्याऐक्याचीभाषाकरणाऱ्यासंघटनांचे‘खरेस्वरूप’समजण्याससंघाचीमलामदतझालीम्हणूनमीसंघाचा‘ऋणी’चआहे.

इ-मेल:amrutsalunkhe9@gmail.com
पूर्वप्रसिद्धी : लोकमुद्रा
येथे ‘फॅसिस्ट’ प्रवृत्तींच्या काही विशेषांची चर्चा करण्याचा मला मोह होतो. ‘फॅसिस्ट’ प्रवृत्तीची व्यक्ती स्वतःवर नेहमी खूश असते. आणि आजूबाजूला खूशमस्करे ठेवण्याची खबरदारी ती घेत असते. ज्या इंग्रजीमध्ये ‘सॅडो-मॅसोचस्टिक’ व्यक्तिमत्त्व म्हटले जाते. अशा व्यक्तिमत्त्वाचा ‘फॅसिस्ट’ हा सदैव अधिकाराच्या शोधात असतो. अधिकार आणि सत्ताधीश यांच्याशी संबंध जुळविणे आणि जुळवून घेणे हे ‘फॅसिस्ट’ व्यक्तीचे वैशिष्ट्य. किंबहुना एरिक फ्रॉम यांनी म्हटल्याप्रमाणे‘He admires authority and tends to submit to it, but at the same time wants to be an authority himself and have others to submit to him.’ (अधिकाराचे त्याला आकर्षण असते आणि सत्तेपुढे नमणे हा त्याचा स्वभाव असतो. पण त्याचबरोबर स्वतःसाठी सत्ताप्राप्ती करून इतरांनी आपल्यापुढे नमावे ही त्याची इच्छा असते.)
– अरुण टिकेकर