अभ्यागत संपादकाचे मनोगत

“शिक्षण कशासाठी असते, त्यामागे कोणते हेतू असतात?’ असा प्र न जर मी आपल्याला विचारला, तर उत्तर देण्याआधी आपण तप्र न विचाराल, “कोणते शिक्षण?’
लहान मूल बोलायला शिड्ढते, शाळा-महाविद्यालयँत विशिष्ट अभ्यासक्रम विद्यार्थी शिड्डतात, माणूस अनुभवैतून शिड्ड तो, मोटर चालवायला शिड्ड तो, नवी भाषा शिड्ड तो, कला महाविद्यालयेंत रंगमाध्यमाची काही कौशल्ये हस्तगत करतो, उत्तम कथा-कादंबऱ्यांच्या आड्ड लनातून जीवनाचा अर्थ समजून घेऊ पाहतो, स्वतःला वा जवळच्या व्यड़तीला झालेल्या आजाराची माहिती पुस्तकांमधून जाणून तो, संगणकाकडून हवे ते काम करवून घ्यायला शिड्ड तो, इ. इ. ही सर्व शिक्षणाचीच उदाहरणे आहेत, परंतु हेतूंचा विचार करता प्रत्येक ठिकाणी वेगळे उत्तर येऊ शड्ढ ते. काही उदाहरणांत हेतूंचा विचार मनात नसतोच. तर काही ठिकाणी तो अतिशय स्पष्ट असतो.
शिक्षण या शब्दाचा अर्थ आपण अनेकदा “शिक्षण व्यवस्थेने दिलेले ते शिक्षण’ असा तो. क्ष्यामध्ये शिड्ढणाऱ्याहून शिक्षण देणारा महत्त्वाचा आहे. क्ष्यामुळे हेतूंचा विचारही शिड्डणाऱ्यापेक्षा शिक्षण देणाऱ्यांच्या भूमिड्ढे तून होतो. या अंड्डातील मांडणीतही व्यापड्ड शिक्षण-विचाराचा आधार मानलेला असला तरी प्रामुख्याने “शिक्षणव्यवस्थेतून मिळणाऱ्या शिक्षणा’चाच आढावा तलेला आहे. याचे कारण ते शिडणाऱ्याच्या हेतूंच्या अनुसार आखलेले नसून त्यत भरपूर गुंतागुंत आहे, हे आहे. शिक्षणधोरण ठरवणारे, अभ्यासक्रम निति करणारे, शाळाचालड्ड, स्वतः विषय शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांचे पालड्ढ अशा सर्वांच्या मनात हे “हेतू’ असतात. प्रत्येकाचे वैयक्तिक दृष्टिकोण, हितसंबंध, राजकीय-सामाजिक जबाबदाऱ्या, अधिकार अशा सर्वांचा परिणाम त्याच्या हेतूंवर आणि पर्यायाने कार्यवाहीवर होतो.
औपचारिक शिक्षणव्यवस्थेच्या माध्यमैतून सर्वांना प्रमाणित अभ्यासक्रम शिड्ड वला जातो. यामध्ये व्यक्तीचे स्वतंत्र अस्तित्व महत्त्वाचे नसून समाजाचा एड्ड घटक मैंदृष्टीने त्याकडे पाहिले जाते. तरीही व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्व विड्डासाचाही विचार त्यामध्ये गृहीत आहे. म्हणजेच व्यड़ती आणि समाज यांच्यामधील परस्परपूरक व परस्परपोषड्ड संबंध हे शिक्षणामागचे महत्त्वाचे, आधारभत उद्दिष्ट आहे. हा विचार जर मान्य केला तर “शिक्षण’ या गोष्टीच्या हेतूंचा, बऱ्यावाईट अवस्थेचा, परिस्थितीचा विचार समाजातल्या सर्व घटकांकडून सैंतत्याने होत राहणे अ]त जरूरीचे आणि सद्यपरिस्थितीत तर निकडीचेच वाटते. या अंड्डाच्या विषयाची निवड करण्यामागे आणि तो आवर्जून वाचण्यामागे आपल्या सर्वांच्या मनांत नेमड्ढे हेच आहे. शिक्षणाचा—ड्डिं वा शिक्षणामागचा हेतू हा काही नवाच विषय नाही. अनेकांनी या विषयावर तत्त्वचिंतन केलेले आहे. तरीही केवळ तत्त्वे मांडणे पुरेसे होणार नाही. आजच्या आपल्या शिक्षणवास्तवाकडे नजर टाकणेही तेवढेच महत्त्वाचे आहे. क्ष्या दृष्टीने एकंदरीने शिक्षणातून काय साधायचे होते व प्रत्यक्षात काय साधले आहे हे पाहावे, तसेच काही विषय-शिक्षणामधून व आरोग्यशिक्षण, लैंगिकता शिक्षण यांसारख्या शाळेत शिड्ढवल्या जाणाऱ्या ड्डिं वा न शिड्ड वल्या जाणाऱ्या विषयांमधून काय पोचवायला हवे हेही मांडणे
आवश्यड्ड वाटले.
प्रार्थनेसारख्या सर्व शाळा-घरोंतून संस्कार म्हणून शिड्ढवल्या जाणाऱ्या शिक्षण-प्रड्डारांतून कळत नकळत काय मिळते, ते हवेसेच आहे की नाही या दुर्लक्षित मुद्द्याड्ढ डेही लक्ष वेधावेसे वाटले.
आजचा काळ हा माध्यमांच्या प्रभावाचा काळ आहे. ठरवून डिं वा न ठरवताही आपल्या आसपास हे हवेसे वा नकोसे शिक्षण वावरते आहे. क्ष्याकडे दुर्लक्ष करणे परवडण्याजोगे नाही.
अंड्डाच्या पानांच्या मर्यादेत हे सगळे येताना मांडणीत विस्कळीतपणा येतो आहे. क्ष्याला अभ्यागत संपैदकाच्या वैयक्तिक क्षमतांच्या मर्यादाही कारणीभत आहेत, हे मला मान्य आहे. तरीही या अंड्डाच्या वाचनातून शिक्षणामागच्या हेतूंकडे आपल्या विचारांचे सुकाणू वळवणे जर थोडेसे साधले असेल, तर मला तेवढे पुरेसे वाटते.
प्राथमिड्ड शिक्षणाबद्दल आज शासनाच्या धोरणांनी मोठी विपरीत परिस्थिती आणलेली आहे. एड्डा बाजूला सर्वांना शिक्षण ही घोषणा तर दुसऱ्या बाजूला वंचितांचे “तण’ शिक्षणव्यवस्थेच्या मार्गातून काढून टाकण्याची विविध प्रड्डारे तयारी, अशी ही नवीच क्लृप्ती आहे. पहिलीपासून इंग्रजी, तुटपुंज्या शिक्षणाचे गाजर समोर धरणाऱ्या आणि सर्वांना शिक्षण देण्याचे मृगजळ दाखवणाऱ्या वस्तीशाळा नवीन येऊ घातलेल्या इयत्ता चौथी ते सैंतवीच्या बोर्डपरीक्षा ही सर्व रूपे या विपरीत परिस्थितीचीच आहेत. अशा वेळी सुशिक्षित समाजाची त्यामध्ये दिशादर्शक भूमिड्ढा असावी लागेल, यासाठी आपले लक्ष त्याकडे वळवावे अशी कळकळीची विनंती.
अभ्यागत संपादकाची ही जबाबदारी माझ्यावर विश्वासाने टाकल्याबद्दल मासिड्डाच्या संपेंदक-मंडळाचे मी मनापासून आभार मैंनते.
प्रयास परिवार, अमता क्लैिनक,
संभाजी पूल कोपरा, कर्वे रोड, पुणे – ४११ ००४

तुमचा अभिप्राय नोंदवा

Your email address will not be published. Required fields are marked *