मनोगत

‘सुधारक’च्या कोरोना विशेषांकातील लेखांवर अनेक वाचकांच्या प्रतिक्रिया आल्या. त्यांपैकी काही नवे मुद्दे, प्रश्न व विचार व्यक्त करणार्‍या प्रतिक्रिया संबंधित लेखांच्या खाली प्रकाशित केल्या आहेतच.

ह्या विशेषांकात इतर लेखांव्यतिरिक्त ‘सुधारक’च्या ऑक्टोबर २०१९ च्या अंकात प्रकाशित झालेल्या डॉ. सुभाष आठले ह्यांच्या ‘मेकॉले, जी एम फूड्स आणि कॅन्सर एक्सप्रेस’ ह्या  लेखावरील प्राची माहूरकर ह्यांची प्रतिक्रिया प्रकाशित केली. त्यावरही अनेकांचे अभिप्राय आले. त्यांपैकी निवडक लेखाखाली प्रकाशित केले आहेतच.

‘सुधारक’च्या कोरोना विशेषांकात डॉ. शंतनू अभ्यंकर ह्यांच्या “या मार्गानेच जाऊया” या लेखाच्या पुन:प्रसिद्धीनिमित्ताने अंबुजा साळगांवकर आणि परीक्षित शेवडे ह्यांनी आपली प्रतिक्रिया पाठवली.… पुढे वाचा

आवाहन

स्नेह.

१ एप्रिलला ‘सुधारक’चा पुढील अंक प्रकाशित होत आहे. ह्या अंकासाठी विषयाचे बंधन नसून आपल्याला जवळचा वाटणारा कोणताही संवेदनशील विषय आपण घेऊ शकता. ‘सुधारक’ कथा, कविता, ललित, विनोदी, विडंबनात्मक, निबंधात्मक, परीक्षणात्मक अशा कुठल्याही स्वरुपातील लिखाणाचे स्वागत करते.

– सद्यःस्थितीचा आढावा घ्यायचा झाल्यास नागरिकत्व संशोधन कायद्याविषयीच्या समज-गैरसमजांवर तथ्यात्मक, विश्लेषणात्मक असे काही आपण घेऊ शकतो.
– करोनाच्या विषाणूमुळे जगभरात निर्माण झालेल्या/ होत असल्या भयावह स्थितीविषयी काही तथ्ये व काही उपाययोजना यांवरही काही वैज्ञानिक माहिती यावी असे वाटते.
– ‘महिला दिना’च्या निमित्ताने स्त्री-पुरुष समानतेविषयी विचार करताना ‘थप्पड’ सारखा एखादा चित्रपट किंवा ‘देवी’ सारखा नेटफ्लिक्सवरील लघुचित्रपट डोळ्यांत अंजन घालणारा ठरतो.… पुढे वाचा

लैंगिक स्वातंत्र्य म्हणजे स्वैराचार नव्हे

स्त्रियांचीलैंगिकमुक्तीवस्वैराचारयांतलाफरकभारतीयांनावआशियामधल्याबहुतेकस्त्रीपुरुषांनासमजणेकठीणजातेयाचाप्रत्ययपरतश्री.गलांडेयांच्या (नोव्हें.95) पत्रातूनआला. म्हणूनपरतलैंगिकमुक्तीवस्वैराचारह्यांच्या (माझ्या) व्याख्यालिहिते.
लैंगिकस्वातंत्र्यअथवामुक्तीअसणेम्हणजेशरीरसंबंधासहोकिंवानाहीम्हणण्याचीसंपूर्णसमाजमान्यमुक्तता.
स्वैराचारम्हणजेअसंख्यमित्रमैत्रिणींशीअल्पपरिचयातशरीरसंबंध, मजाम्हणूनone night standवेश्यागमन.
स्त्रियांचीअत्यंतहानीत्यांच्यालैंगिकपावित्र्यालाअवास्तवदिलेल्यामहत्त्वामुळेझालेलीआहे. म्हणूनमलास्त्रियांचीलैंगिकमुक्तीहवीआहे.
भारतातस्त्रियांनालैंगिकस्वातंत्र्यकिंवामुक्तीअसतीतरएकाधोब्याच्यावक्तव्यामुळेश्रीरामांनीसीतामाईचात्यागकेलानसता, द्रौपदीलाभोगदासीकरण्याचीदुर्योधनालाहिंमतझालीनसती, सोळासहस्रनारींशीलग्नकरण्याचीश्रीकृष्णालाजरुरीपडलीनसती, (बलात्कारझालेअसतेपणत्यामुळेबायकाअपवित्रमानल्यागेल्यानसत्या.) स्त्रियांनासतीजावेलागलेनसते, विधवांचेकेशवपनझालेनसते, पाकिस्तान-बांगलादेशइथल्यास्त्रियाबलात्कारानंतरहीअकलंकितराहिल्याअसत्यावकुटुंबीयांनीत्यांचास्वीकारकेलाअसता, सावंतवाडी, जळगावप्रकरणेझालीनसती.
लैंगिकस्वैराचारनीतीमुळेनव्हेतरएड्समुळेआताशक्यनाही. अमेरिकेतमुलांनाशाळांतशिकवतात, ‘‘If you have sex with one person, you are having sex with everyone your partner has had sex with.’‘लैंगिकस्वैराचारालामाझानैतिकविरोधआहे, पणलैंगिकस्वातंत्र्यअसलेल्यासमाजातकुणीकुणाशीशरीरसंबंधठेवायचेहानिर्णयवैयक्तिकअसेल.
भारतीयांनास्त्रियांचीलैंगिकमुक्तीवस्वैराचारयांतलाफरकसमजतनाही, त्याचप्रमाणेभारतीयपुरुषस्वैराचारकरायलामुक्तआहेतअसेम्हटलेतरतेत्यांनापटतनाही. ‘‘भारतीयपुरुषांचास्वैराचारतोस्वैराचारचनाही’’असेतेम्हणूलागतात. याचेउदाहरणडॉ. पंडितयांच्या (सप्टेंबर95) पत्रातसापडेल. तेम्हणतात, ‘‘वेश्यावृत्तीसलैंगिकस्वच्छंदताम्हणणेबरोबरनाही. तोस्वराचारतरनाहीचनाही.’‘पुरुषांच्यास्वैराचाराचेसमर्थनहीभारतीयस्त्रीपुरुषअनेकमुद्देमांडूनकरतात. उदा. पुरुषांचीकामवासनास्त्रियांच्यातिप्पटअसते, स्त्रियाऋतुस्रावाच्यावेळीअपवित्रअसतात, पुरुषहानैसर्गिकरीत्याजास्तकामातुरअसतो, त्यांच्याइच्छापुऱ्याझाल्यानाहीततरत्याच्यापुरुषत्वालाहानीपोचेल, पुरुषांनाधर्मानेचअनेकसमागमकरण्याचाहक्कदिलाआहे, कौटुंबिकशुद्धतेसाठीस्त्रियांवरबंधनेहवीत, वगैरे.
ह्याकल्पनाभारतातचनव्हेतरबहुतेकपुरुषप्रधानसमाजातप्रचलितहोत्या. (त्यालाकाहीअपवादआहेत.) त्याआतापाश्चात्त्यदेशांतथोड्याफारप्रमाणातबदलल्याआहेत.
एड्सहारोगकापसरतोआहेयाबद्दलखूपमाहितीउपलब्धआहे. ‘‘पुरुषमोठ्याप्रमाणातवेश्यागमनकरतातवHIVविषाणुआपल्याकुटुंबातपसरवितात’‘. हाउल्लेखडॉ. पंडितांच्यापत्रातही (सप्टें. 95) आहे. ह्याविषयावरजास्तलिहीतनाही.
आपणअनेकस्त्रियांशीसंबंधठेवूनपत्नीमात्र ‘व्हर्जिन’ हवीयाआशियनपुरुषाच्यादुटप्पीवर्तनालामाझाआक्षेपआहे.
एकतातील (टोरोंटो, कॅनडा, ऑक्टो.95) नीलाखेरयांचालेखवाचला.… पुढे वाचा

पहिल्या अंकातील संपादकीयातून

आगरकरांनी 100 वर्षांपूर्वी जे कार्य करावयास आरंभ केला ते दुर्दैवाने अजून मोठ्या अंशाने अजून अपूर्ण राहिले आहे. त्यांनी महाराष्ट्रात विवेकवादी सर्वांगीण सुधारणावादाची मुहूर्तमेढ रोवली, पण ते गेल्यानंतर लवकरच महाराष्ट्राची स्थिती जवळपास पूर्वीसारखी झाली. आज शंभर वर्षांनंतर ती तशीच आहे असे म्हणण्यास प्रत्यवाय नाही. अंधश्रद्धा, जादूटोणा, मंत्रतंत्र, बुवाबाजी इ. गोष्टी पूर्वीइतक्याच जोमाने सुरू आहेत. भ्रमाने आपल्या सामाजिक जीवनात घातलेला धुडगूस अधिक तीव्रपणे चालू आहे. कुंभमेळे, गंगास्नान, यज्ञयाग हे सर्व जातिभेद पूर्वीइतकाच तळ ठोकून आहेत आणि राजकारणात निवडणुकांच्या निमित्ताने त्याला उघड आवाहन केले जात आहे.… पुढे वाचा

‘आजचा सुधारक’च्या वाचकांसाठी जाहीर निवेदन

गेली २७ वर्षे ‘आजचा सुधारक’ने विवेकवादाशी असणारी आपली निष्ठा अढळ राखत, अतिशय प्रतिकूल परिस्थितीत मार्गक्रमण केले. आर्थिक, व्यवस्थापकीय व कायदेशीर अडचणी अनेकदा आल्या. सत्तावीस वर्षांनीही आजचा सुधारकचे स्वतःचे कार्यालय नाही, पगारी कर्मचारी नाही. आम्ही आमच्या लेखकांना मानधन देत नाही, तसेच आतापर्यंतच्या सर्व संपादकांनीही कोणतेही मानधन न घेता जवळजवळ पूर्णवेळ हे काम केले आहे. आपण सर्वानीही वेळोवेळी आम्हाला साथ दिली आहे.
परंतु, काही काळापूर्वी पोस्ट खात्याने कमी दराच्या टपालहशिलासह अंक पाठविण्याची आमची सवलत काढून घेतली. एवढेच नव्हे तर सुमारे तीन लाखांवर दंड ठोठावला.… पुढे वाचा

पूर्णविराम की स्वल्पविराम ?

आजचा सुधारक’चा हा अंतिम अंक वाचकांपुढे सादर करताना मनात संमिश्र भावना दाटून आल्या आहेत. एकीकडे अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत विवेकवादाचे निशाण फडकवीत ठेवण्याचा एक प्रामाणिक आणि प्रगल्भ प्रयत्न काळाच्या पडद्याआड जात आहे ह्याचे आत्यंतिक दुःख आहे, तर दुसरीकडे अशा प्रयत्नाच्या प्रासंगिकतेची लख्ख मोहर जाणत्यांच्या मनावर उमटल्याचे समाधानही आहे.
वैचारिक नियतकालिकाची वाटचाल नेहमीच खडतर असते. आमचे मूल्यमापन समकालीन व भविष्यातील अभ्यासक करतील, तसेच काळही करेल. पण ह्या टप्प्यावर आम्हाला आतापर्यंतच्या वाटचालीबद्दल काय वाटते? गेली २७ वर्षे ‘आजचा सुधारक’ने नेमके काय केले? इतक्या साऱ्या नियतकालिकांच्या गर्दीत व माध्यमक्रांतीच्या गदारोळात त्याचे महत्त्व तरी काय?… पुढे वाचा

अजूनही येतोय वास फुलांना

नाहीतरी हवेवर उजेडावर स्वप्नांवर नियंत्रण थोडेच आलेले आहे
नाहीतरी शर्टाच्या खिशावर गुलाब लावून फिरता येते की घराबाहेर
नाहीतरी अजूनही सूर्य उगवतोच की नाही पूर्वेला पृथ्वीवर सकाळी सकाळी
नाहीतरी अजूनही न चुकता सकाळ संध्याकाळ होत राहतात की नाही दररोज
नाहीतरी अजूनही पुनवेला चंद्र फुलतोच की नाही आकाशात संपूर्ण
नाहीतरी पक्षी उडत राहतातच की नाही हवेत स्वतःच्या इच्छेने

मी म्हणतो विश्वास ठेवायला हरकत काय आहे
की आपण अजूनही जिवंत आहोत

नाहीतरी अजूनही दुःखाचा पूर थोडाच आला आहे घरभर
नाहीतरी पृथ्वी फिरतेच की सूर्याभोवती निरंतर
नाहीतरी सूर्यामुळे काळोख थोडाच गळतराहतो अंगावर
नाहीतरी उजेड सांडतच राहतो की सगळ्या पृथ्वीवर
नाहीतरीउजेडाने आपले डोळे थोडेच खुपत राहतात
नाहीतरी काळोखाने अजूनही डोळे थोडेच दिपत राहतात आपले

तुम्ही सगळे सर्वज्ञ आहात
मी म्हणतो डोळे मिटून विश्वास ठेवायला
हरकत काय आहे
की अजूनही आपण मेलेले थोडेच आहोत

‘ल्यूटाइन बेल’

लॉइड्ज् ऑफ लंडन. काही शतके जगाच्या विमाव्यवसायाचे केंद्र समजली जाणारी संस्था. एका मोठ्या दालनात अनेक विमाव्यावसायिक बसतात आणि कोणत्याही वस्तूचा, क्रियेचा किंवा घटनेचा विमा उतरवून देतात.
लॉइड्जची सुरुवात झाली जहाजे आणि त्यांच्यात वाहिला जाणारा माल यांच्या विम्यापासून. ‘मरीन इन्शुअरन्स’ ही संज्ञा आज कोणत्याही वाहनातून केल्या जाणाऱ्या व्यवहाराच्या विम्यासाठी वापरतात. पूर्वी मात्र जहाजी वाहतूकच महत्त्वाची होती आणि लॉइड्जच्या दालनातील बहुतेकांचा प्रत्येक जहाजाच्या प्रत्येक सफरीच्या विम्यात सहभाग असे. एखादे जहाज बुडाल्याची वार्ता आली की दालनाच्या एका कोपऱ्यातील‘ल्यूटाइन बेल’ (Lutine Bell) वाजवली जाई. आपापले संभाव्य खर्च तपासा, अशी ती सूचना असे.… पुढे वाचा

‘दनेकेडअॅण्डदन्यूड’

[बघण्याच्यापद्धती (Ways of Seeing)हेपुस्तकजॉनबर्गरह्यांच्याबी.बी.सी. टेलिव्हिजनसीरीजवरआधारलेलेआहे. 1972 मध्येप्रसिद्धझालेल्याह्यापुस्तकानेपाश्चात्त्यकलाकृतींकडेबघण्याचीनवीदृष्टीदिली. पाचलेखकांनीमिळूनहेपुस्तक ‘घडवले’ आहे. ‘बघणेबोलण्याच्याआधीयेते. बोलायच्याआधीमूलबघायलाआणिओळखायलाशिकते’ ह्यावाक्यापासूनसुरुवातझालेलेहेपुस्तकआपलेबघणेहेआपल्याश्रद्धा, ज्ञानआणिपरंपराह्यांनीकसेसंस्कारितझालेलेअसतेहेयुरोपिअनतैलचित्रांच्यामाध्यमातूनतपासते. पुस्तकातीलसातनिबंधांमधूनलेखकवाचकाच्यामनातप्रश्नजागेकरूइच्छितात. काहीनिबंधशब्दआणिप्रतिमाह्यांचावापरकरताततरकाहीनिबंधफक्तप्रतिमांच्यामाध्यमातूनआपलेम्हणणेमांडतात. ह्यातीलएकानिबंधाच्यालिखितभागाचाहासारांशआहे. लेखातवापरलेल्यासर्वप्रतिमापुनर्मुद्रितवाभाषांतरितकरतानआल्यानेलेखाचेभाषांतरत्रोटकवाटेलपणह्यातव्यक्तकेलेलेविचारआपल्यासमाजालाहीलागूपडतातहेआपलेसिनेमे, जाहिराती, वर्तमानपत्रातीलबातम्याह्यांवरूनसहजलक्षातयेईल.]
समाजातीलरीतिरिवाजआणिपद्धतीह्यांमुळेस्त्रीचेसमाजातीलअसणे, दिसणे—तिचेरूप (presence) ह्याचीजातकुळीपुरुषापेक्षावेगळीअसते. पुरुषाचेरूपहेत्याच्याव्यक्तिमत्त्वातूनप्रगटहोणाऱ्यासामर्थ्यावरअवलंबूनअसते. हेसामर्थ्यनैतिक, शारीरिक, आर्थिक, सामाजिक, लैंगिक- कोणत्याहीप्रकारचेअसेल, पणत्याचाप्रभावनेहेमीइतरांच्यासंदर्भातजोखलाजातो. एखादापुरुषतुमच्याकरताकायकरूशकतोकिंवातुमचेकायकरूशकतोह्यावरत्याचेसमाजातीलरूपठरते. इतरांवरपरिणामकरण्याचीत्याचीक्षमतात्याचीलायकीठरवते.
ह्याउलटस्त्रीचेरूपहेतिच्यास्वतःकडेबघण्याच्यावृत्तीवरठरते. तिच्याशीकसेवागायचेकिंवावागायचेनाहीहेह्यावृत्तीवरठरते. तिच्याहालचाली, आवाज, भावमुद्रा, कपडे, अभिरुचि, मतेह्यासर्वांमधूनतिचेरूपप्रकटहोते. स्त्रीचेरूपहेतिच्याव्यक्तिमत्त्वाचाइतकाअंगभूतभागआहेकीपुरुषांनातेतिचेशारीरिकलक्षणवाटते—, शरीराचागंधकिंवाउष्णताह्यासारखे.
आजपर्यंतस्त्रीम्हणूनजन्मालायेणेम्हणजेपुरुषांच्याताब्यातअसलेल्याअवकाशाच्याएकामर्यादित, बंदिस्ततुकड्यामध्येजगणे!पुरुषाच्याराखणदारीतीलह्यामर्यादितअवकाशातजगण्याकरताजीकौशल्येस्त्रीनेआत्मसातकेलीत्यांनीतिचेसमाजातीलरूपघडतगेले. पणत्यामुळेतिचेस्वत्वजणूदुभंगूनगेले. स्त्रीलासततस्वतःवरपहाराठेवावालागतो. स्वतःचीजीप्रतिमातिनेघडवलीआहेतीसततजवळबाळगूनतिच्यावरनजरठेवावीलागते. खोलीतूनइकडूनतिकडेजातानाकिंवामरणपावलेल्यावडिलांपाशीबसूनरडतानासुद्धातीसावधपणेस्वतःलान्याहाळतअसते. अगदीलहानपणापासूनहेतिलाशिकवलेगेलेआहे.
अशातऱ्हेनेस्त्रीम्हणूनतिचीओळखदोनवेगवेगळ्यापणमूलभूतघटकांमध्येविभागलीगेल्याचीजाणीवतिलासुरुवातीपासूनअसते—.बघणारी (surveyor) आणिजिच्याकडेबघितलेजाते (surveyed) अशी.
तीकायआहे, कायकरते, कशीदिसते—, पुरुषांनाकशीदिसतेह्यावरसततलक्षठेवणेहेतिच्याआयुष्यातीलतथाकथितयशाकरतामहत्त्वाचेआहे. तिच्यास्वत्वापेक्षाहेइतरांनीकेलेलेकौतुकमहत्त्वाचेठरते. पुरुषाचीस्त्रीबरोबरचीवागणूकहीतीत्यालाकशीदिसतेह्यावरअवलंबूनअसते. आपल्यालाकसेवागवलेजावेह्याप्रक्रियेवरथोडाताबामिळविण्यासाठीस्त्रीलाबघणाऱ्याचीमानसिकतालक्षातघ्यावीलागते, आणित्याप्रमाणेआपलेवागणेघडवावेलागते. तिच्यातअसलेला ‘बघणारा’ घटकतिच्यातअसलेल्या ‘बघितल्याजाणाऱ्या’ घटकालाज्यातऱ्हेनेवागवतोत्यातऱ्हेनेइतरांनीतिच्याशीवागावेअशीतिचीअपेक्षाअसते. तिचीप्रत्येककृतीतिलाकसेवागवूनहवेआहेह्याचीखूणअसते. तिचेरूप (presence) ह्यावागण्या/वागवण्यातसामावलेलेआहे.
थोडक्यातसांगायचेझालेतरपुरुषकृतीकरतात (act) आणिस्त्रियादिसतात (appear). पुरुषस्त्रियांकडेबघतात, स्त्रियाहेबघितलेजाणेबघतात. ह्यामुळेकेवळस्त्री-पुरुषांचेचनातेनिश्चितहोतेअसेनाहीतरस्त्रीचेस्वतःशीचअसलेलेनातेहीनिश्चितहोते. स्त्रीमधलातिलापाहणारानिरीक्षकहापुरुषअसतोआणिजीपहिलीजातेतीस्त्रीअसते.… पुढे वाचा

खरी स्त्रीमुक्ती कशात आहे?

साधना साप्ताहिकाच्या २८ मे १९९४ च्या अंकामध्ये श्रीमती शांता बुद्धिसागर ह्यांचा ‘खरी स्त्रीमुक्ति कोठे आहे?’ हा लेख प्रकाशित झाला आहे. त्यांनी ‘चारचौघी‘ ह्या नाटकाची सविस्तर चर्चा करून शेवटी आपले मत व्यक्त केले आहे. त्यात त्या म्हणतात की, “काही मूल्ये—विचार हे शाश्वत स्वरूपाचे असतात. सध्या आपण अशा तर्‍हेची विचारधारा तरुणांच्या पुढे ठेवीत आहोत की स्त्रीपुरुष कोणत्याही जातिधर्माचे असोत, सुखी कौटुंबिक जीवनाच्या दृष्टीने एका वेळी एकाच स्त्री-पुरुषाचे सहजीवन होणे हीच आदर्श कुटुंबरचना असली पाहिजे. परंतु केवळ पुरुष जे जे करतो ते ते स्त्रीलाही करता आले पाहिजे ह्या एकाच विचाराच्या आहारी गेल्यामुळे येथे सर्वच प्रश्नांकडे पूर्वग्रहदूषित दृष्टीने पाहिले गेले आहे व ते सुद्धा एकांगी आणि आत्मकेन्द्रित दृष्टिकोणातून.… पुढे वाचा