Category Archives: इतर

मनोगत

‘सुधारक’च्या कोरोना विशेषांकातील लेखांवर अनेक वाचकांच्या प्रतिक्रिया आल्या. त्यांपैकी काही नवे मुद्दे, प्रश्न व विचार व्यक्त करणार्‍या प्रतिक्रिया संबंधित लेखांच्या खाली प्रकाशित केल्या आहेतच.

ह्या विशेषांकात इतर लेखांव्यतिरिक्त ‘सुधारक’च्या ऑक्टोबर २०१९ च्या अंकात प्रकाशित झालेल्या डॉ. सुभाष आठले ह्यांच्या ‘मेकॉले, जी एम फूड्स आणि कॅन्सर एक्सप्रेस’ ह्या  लेखावरील प्राची माहूरकर ह्यांची प्रतिक्रिया प्रकाशित केली. त्यावरही अनेकांचे अभिप्राय आले. त्यांपैकी निवडक लेखाखाली प्रकाशित केले आहेतच.

‘सुधारक’च्या कोरोना विशेषांकात डॉ. शंतनू अभ्यंकर ह्यांच्या “या मार्गानेच जाऊया” या लेखाच्या पुन:प्रसिद्धीनिमित्ताने अंबुजा साळगांवकर आणि परीक्षित शेवडे ह्यांनी आपली प्रतिक्रिया पाठवली.… पुढे वाचा

आवाहन

स्नेह.

१ एप्रिलला ‘सुधारक’चा पुढील अंक प्रकाशित होत आहे. ह्या अंकासाठी विषयाचे बंधन नसून आपल्याला जवळचा वाटणारा कोणताही संवेदनशील विषय आपण घेऊ शकता. ‘सुधारक’ कथा, कविता, ललित, विनोदी, विडंबनात्मक, निबंधात्मक, परीक्षणात्मक अशा कुठल्याही स्वरुपातील लिखाणाचे स्वागत करते.

– सद्यःस्थितीचा आढावा घ्यायचा झाल्यास नागरिकत्व संशोधन कायद्याविषयीच्या समज-गैरसमजांवर तथ्यात्मक, विश्लेषणात्मक असे काही आपण घेऊ शकतो.
– करोनाच्या विषाणूमुळे जगभरात निर्माण झालेल्या/ होत असल्या भयावह स्थितीविषयी काही तथ्ये व काही उपाययोजना यांवरही काही वैज्ञानिक माहिती यावी असे वाटते.
– ‘महिला दिना’च्या निमित्ताने स्त्री-पुरुष समानतेविषयी विचार करताना ‘थप्पड’ सारखा एखादा चित्रपट किंवा ‘देवी’ सारखा नेटफ्लिक्सवरील लघुचित्रपट डोळ्यांत अंजन घालणारा ठरतो.… पुढे वाचा

‘ल्यूटाइन बेल’

लॉइड्ज् ऑफ लंडन. काही शतके जगाच्या विमाव्यवसायाचे केंद्र समजली जाणारी संस्था. एका मोठ्या दालनात अनेक विमाव्यावसायिक बसतात आणि कोणत्याही वस्तूचा, क्रियेचा किंवा घटनेचा विमा उतरवून देतात.
लॉइड्जची सुरुवात झाली जहाजे आणि त्यांच्यात वाहिला जाणारा माल यांच्या विम्यापासून. ‘मरीन इन्शुअरन्स’ ही संज्ञा आज कोणत्याही वाहनातून केल्या जाणाऱ्या व्यवहाराच्या विम्यासाठी वापरतात. पूर्वी मात्र जहाजी वाहतूकच महत्त्वाची होती आणि लॉइड्जच्या दालनातील बहुतेकांचा प्रत्येक जहाजाच्या प्रत्येक सफरीच्या विम्यात सहभाग असे. एखादे जहाज बुडाल्याची वार्ता आली की दालनाच्या एका कोपऱ्यातील‘ल्यूटाइन बेल’ (Lutine Bell) वाजवली जाई. आपापले संभाव्य खर्च तपासा, अशी ती सूचना असे.… पुढे वाचा

‘दनेकेडअॅण्डदन्यूड’

[बघण्याच्यापद्धती (Ways of Seeing)हेपुस्तकजॉनबर्गरह्यांच्याबी.बी.सी. टेलिव्हिजनसीरीजवरआधारलेलेआहे. 1972 मध्येप्रसिद्धझालेल्याह्यापुस्तकानेपाश्चात्त्यकलाकृतींकडेबघण्याचीनवीदृष्टीदिली. पाचलेखकांनीमिळूनहेपुस्तक ‘घडवले’ आहे. ‘बघणेबोलण्याच्याआधीयेते. बोलायच्याआधीमूलबघायलाआणिओळखायलाशिकते’ ह्यावाक्यापासूनसुरुवातझालेलेहेपुस्तकआपलेबघणेहेआपल्याश्रद्धा, ज्ञानआणिपरंपराह्यांनीकसेसंस्कारितझालेलेअसतेहेयुरोपिअनतैलचित्रांच्यामाध्यमातूनतपासते. पुस्तकातीलसातनिबंधांमधूनलेखकवाचकाच्यामनातप्रश्नजागेकरूइच्छितात. काहीनिबंधशब्दआणिप्रतिमाह्यांचावापरकरताततरकाहीनिबंधफक्तप्रतिमांच्यामाध्यमातूनआपलेम्हणणेमांडतात. ह्यातीलएकानिबंधाच्यालिखितभागाचाहासारांशआहे. लेखातवापरलेल्यासर्वप्रतिमापुनर्मुद्रितवाभाषांतरितकरतानआल्यानेलेखाचेभाषांतरत्रोटकवाटेलपणह्यातव्यक्तकेलेलेविचारआपल्यासमाजालाहीलागूपडतातहेआपलेसिनेमे, जाहिराती, वर्तमानपत्रातीलबातम्याह्यांवरूनसहजलक्षातयेईल.]
समाजातीलरीतिरिवाजआणिपद्धतीह्यांमुळेस्त्रीचेसमाजातीलअसणे, दिसणे—तिचेरूप (presence) ह्याचीजातकुळीपुरुषापेक्षावेगळीअसते. पुरुषाचेरूपहेत्याच्याव्यक्तिमत्त्वातूनप्रगटहोणाऱ्यासामर्थ्यावरअवलंबूनअसते. हेसामर्थ्यनैतिक, शारीरिक, आर्थिक, सामाजिक, लैंगिक- कोणत्याहीप्रकारचेअसेल, पणत्याचाप्रभावनेहेमीइतरांच्यासंदर्भातजोखलाजातो. एखादापुरुषतुमच्याकरताकायकरूशकतोकिंवातुमचेकायकरूशकतोह्यावरत्याचेसमाजातीलरूपठरते. इतरांवरपरिणामकरण्याचीत्याचीक्षमतात्याचीलायकीठरवते.
ह्याउलटस्त्रीचेरूपहेतिच्यास्वतःकडेबघण्याच्यावृत्तीवरठरते. तिच्याशीकसेवागायचेकिंवावागायचेनाहीहेह्यावृत्तीवरठरते. तिच्याहालचाली, आवाज, भावमुद्रा, कपडे, अभिरुचि, मतेह्यासर्वांमधूनतिचेरूपप्रकटहोते. स्त्रीचेरूपहेतिच्याव्यक्तिमत्त्वाचाइतकाअंगभूतभागआहेकीपुरुषांनातेतिचेशारीरिकलक्षणवाटते—, शरीराचागंधकिंवाउष्णताह्यासारखे.
आजपर्यंतस्त्रीम्हणूनजन्मालायेणेम्हणजेपुरुषांच्याताब्यातअसलेल्याअवकाशाच्याएकामर्यादित, बंदिस्ततुकड्यामध्येजगणे!पुरुषाच्याराखणदारीतीलह्यामर्यादितअवकाशातजगण्याकरताजीकौशल्येस्त्रीनेआत्मसातकेलीत्यांनीतिचेसमाजातीलरूपघडतगेले. पणत्यामुळेतिचेस्वत्वजणूदुभंगूनगेले. स्त्रीलासततस्वतःवरपहाराठेवावालागतो. स्वतःचीजीप्रतिमातिनेघडवलीआहेतीसततजवळबाळगूनतिच्यावरनजरठेवावीलागते. खोलीतूनइकडूनतिकडेजातानाकिंवामरणपावलेल्यावडिलांपाशीबसूनरडतानासुद्धातीसावधपणेस्वतःलान्याहाळतअसते. अगदीलहानपणापासूनहेतिलाशिकवलेगेलेआहे.
अशातऱ्हेनेस्त्रीम्हणूनतिचीओळखदोनवेगवेगळ्यापणमूलभूतघटकांमध्येविभागलीगेल्याचीजाणीवतिलासुरुवातीपासूनअसते—.बघणारी (surveyor) आणिजिच्याकडेबघितलेजाते (surveyed) अशी.
तीकायआहे, कायकरते, कशीदिसते—, पुरुषांनाकशीदिसतेह्यावरसततलक्षठेवणेहेतिच्याआयुष्यातीलतथाकथितयशाकरतामहत्त्वाचेआहे. तिच्यास्वत्वापेक्षाहेइतरांनीकेलेलेकौतुकमहत्त्वाचेठरते. पुरुषाचीस्त्रीबरोबरचीवागणूकहीतीत्यालाकशीदिसतेह्यावरअवलंबूनअसते. आपल्यालाकसेवागवलेजावेह्याप्रक्रियेवरथोडाताबामिळविण्यासाठीस्त्रीलाबघणाऱ्याचीमानसिकतालक्षातघ्यावीलागते, आणित्याप्रमाणेआपलेवागणेघडवावेलागते. तिच्यातअसलेला ‘बघणारा’ घटकतिच्यातअसलेल्या ‘बघितल्याजाणाऱ्या’ घटकालाज्यातऱ्हेनेवागवतोत्यातऱ्हेनेइतरांनीतिच्याशीवागावेअशीतिचीअपेक्षाअसते. तिचीप्रत्येककृतीतिलाकसेवागवूनहवेआहेह्याचीखूणअसते. तिचेरूप (presence) ह्यावागण्या/वागवण्यातसामावलेलेआहे.
थोडक्यातसांगायचेझालेतरपुरुषकृतीकरतात (act) आणिस्त्रियादिसतात (appear). पुरुषस्त्रियांकडेबघतात, स्त्रियाहेबघितलेजाणेबघतात. ह्यामुळेकेवळस्त्री-पुरुषांचेचनातेनिश्चितहोतेअसेनाहीतरस्त्रीचेस्वतःशीचअसलेलेनातेहीनिश्चितहोते. स्त्रीमधलातिलापाहणारानिरीक्षकहापुरुषअसतोआणिजीपहिलीजातेतीस्त्रीअसते.… पुढे वाचा

खरी स्त्रीमुक्ती कशात आहे?

साधना साप्ताहिकाच्या28मे1994च्याअंकामध्येश्रीमतीशांताबुद्धिसागरह्यांचा ‘खरीस्त्रीमुक्तिकोठेआहे?’ हालेखप्रकाशितझालाआहे. त्यांनी ‘चारचौघी’ ह्यानाटकाचीसविस्तरचर्चाकरूनशेवटीआपलेमतव्यक्तकेलेआहे. त्यातत्याम्हणतातकी, ‘‘काहीमूल्ये — विचार — हेशाश्वतस्वरूपाचेअसतात. सध्याआपणअशातऱ्हेचीविचारधारातरुणांच्यापुढेठेवीतआहोतकीस्त्रीपुरुषकोणत्याहीजातिधर्माचेअसोत, सुखीकौटुंबिकजीवनाच्यादृष्टीनेएकावेळीएकाचस्त्री-पुरुषाचेसहजीवनहोणेहीचआदर्शकुटुंबरचनाअसलीपाहिजे. परंतुकेवळपुरुषजेजेकरतोतेतेस्त्रीलाहीकरताआलेपाहिजेह्याएकाचविचाराच्याआहारीगेल्यामुळेयेथेसर्वचप्रश्नांकडेपूर्वग्रहदूषितदृष्टीनेपाहिलेगेलेआहेवतेसुद्धाएकांगीआणिआत्मकेंद्रितदृष्टिकोणातून. आपल्याप्रत्येककृतीचाआपल्याप्रमाणेचसर्वसंबंधितांच्याहिताच्यादृष्टीनेविचारकरणेअगत्याचेअसते. पुरुषजेस्वातंत्र्यघेतोवस्त्रीवरअन्यायकरतोतशातऱ्हेचेस्वातंत्र्यघेऊनस्त्रीनेहीपुरुषांचीबरोबरीकरण्याचाप्रयत्नकरणेम्हणजेस्त्रीमुक्तीनव्हे. उलटकेवळबालिशरोमँटिकविचारसमाजापुढेमांडल्यामुळेस्त्रीमुक्तीसंबंधीगैरसमजहोतील.’’
मलावाटते, स्त्रीमुक्तीसारख्याकाहीशाश्वतमूल्यांविषयीसैद्धान्तिकचर्चाकरतानाआपणकाहीपथ्येपाळलीपाहिजेत. शाश्वतमूल्यांविषयीचाविचारस्थलकालनिरपेक्षअसाअसावयालाहवा. मीस्त्रीमुक्तीच्याप्रतिकूलकिंवाक्वचित्तिच्याअनुकूलअसेजेकायलिहिलेलेवाचतोत्यामध्येबहुधामलाहाचविचारदोषदिसतो. त्यामध्येसद्यःस्थलकालाचासंदर्भसोडावयालाकोणीहीलेखकतयारनाहीत. आणखीअसेलक्षातयेतेकीपुरुषतरआपलेवरिष्ठस्थान, नव्हेवर्चस्व, गमावण्याच्याभीतीनेघाबरेझालेआहेतच, पणस्त्रियाआतापुरुषांच्यालैंगिकशुद्धतेचाआग्रहधरूलागल्याआहेतआणिपुरुषांनीघरकामामध्येहातभारलावलाकीत्यांचेसमाधानहोणारआहे. मध्यमवर्गीयनोकरदारस्त्रियांचीरांधावाढाआणिउष्टीकाढाह्यामधूनसुटकाकशीहोईलहीकायशाश्वतमूल्यांविषयीचर्चाआहे?
श्रीमतीशांताबुद्धिसागरह्यांनी ‘चारचौघी’ ह्यानाटकाचेनिमित्तकरूनआपलामध्यमवर्गीयआर्यस्त्रीचासनातनदृष्टिकोणचप्रकटकेलाआहेअसेमलाजाणवते. ह्याविषयाचीजरखरोखरचस्थलकालनिरपेक्षचर्चाकरावयाचीअसेलतरवास्तवपरिस्थितीला— इतिहासातल्याआणिवर्तमानातल्याही— आपणालाधीटपणेसामोरेजावयालापाहिजे.
इतिहासामध्येअसाकोणतादीर्घकालखंडहोताकीज्यावेळीविवाहसंस्थाहीअत्यन्तबलिष्ठहोतीवसर्वस्त्रीपुरुष (अर्थात्जगभरातल्यासगळ्याजातीजमातींमधले) एकमेकांशीएकनिष्ठहोतेवत्यांचेसमाजामधीलगुणोत्तरहेएकासएकअसेचहोते? किंवाभलत्याशीचलग्नेझाल्यामुळेस्त्रीपुरुषएकमेकांसाठीझुरतनव्हतेकिंवादेवानेचआपल्यागाठीघालूनदिल्याआहेतआणिदेवचूककरूशकतनाहीत्याअर्थीएकमेकांच्यास्वभावाचात्रासनमानता, आदळआपटनकरतासगळीजोडपीसगळीहयातआनंदातकालक्रमणाकरीतहोती? असाआबादीआबादकाळकिंवाप्रदेशकधीवकोठेअसलाचतरतेथेविवाहबंधननसेलकिंवातेअसलेचतरअत्यंतशिथिलअसेल. विवाहबंधनआणिसुख – त्यातल्यात्यातस्त्रियांचेसुख – हीएकत्रनांदलेलीमलाकोठेआढळलीनाहीत. इतकेचनव्हेतरविवाहितस्त्रीपुरुषांमध्येएकासएकअसेप्रमाणअसलेतरचविवाहसुखदहोतातअसापुरावामलादिसलानाही.
विवाहहादोनहीपक्षीएकमेकांवरहक्कनिर्माणकरणारासंस्कारहिंदूधर्मातमानलाजातो. त्यासंस्कारामुळेपुष्कळदाज्यांचेएकदुसऱ्याशीपटतनाही, पटूशकतनाही, पटूशकणारनाहीअशांचीसांगडघातलीजातेवत्यांचेसहजीवनसुखीहोऊशकतनाही.म्हणजेसुखीकौटुंबिकजीवनाच्यादृष्टीनेएकावेळीएकाचस्त्रीपुरुषांचेसहजीवनहेचआदर्शआहेअसानिष्कर्षकाढतायेतनाहीअसेमलावाटते. ज्याकुटुंबातकोठल्याहीकारणामुळेकाहोईनाबहुपतिकत्ववाबहुपत्नीकत्वआहेतीएकजातसगळीकुटुंबेअतिशयदुःखीअसतीतरहानिष्कर्षकाढताआलाअसता. तसेमलाआढळतनाही. मुस्लिमदेशांमध्ये, आफ्रिकेमध्ये, चीनमध्ये, किंवाआधुनिकख्रिस्तीलोकांचाअपवादसोडल्यासबाकीसर्वचप्रदेशांमध्ये – त्यातभारतीयसुद्धाआले – बहुपत्नीकत्वाचानिषेधनाही. अनादिकाळापासूनचनाही, ज्ञातइतिहासातकधीहीनाही.
आफ्रिकेसारख्याखंडातबहुपत्नीकत्वाचीचालबऱ्याचजमातींमध्येआहे. तीथोडीविस्तारानेयेथेवर्णनकरतो. तेथेजवळजवळप्रत्येकपुरुषालाएकापेक्षाअधिकस्त्रियाअसतात. पणम्हणूनतेथेस्त्रियांचीसंख्यापुरुषांच्यादुप्पटतिप्पटनसते. (काहीप्रदेशांततीसव्वापटआहेअशीअनधिकृतमाहितीमलामिळालीआहे.) तेथेतरुणपुरुषांचेलग्नउशीराहोतअसते. मुलींचेलवकरहोतअसतेआणितेबहुधाप्रौढपुरुषाशीहोते. एकप्रौढपुरुषआणित्याच्यानिरनिराळ्यावयांच्याचारपाचस्त्रियाअसेकुटुंबअसते. प्रत्येकबायकोचीझोपडीवेगळीअसतेवअश्याचारपाचझोपड्यांचासमूहअसतो. तोनवरामेल्यानंतरत्यास्त्रियात्याकुटुंबातीलतरुणांकडेवारसाहक्कानेजातात. हेतरुणपुरुषत्यास्त्रियांचेनात्यानेदीर, पुतण्येकिंवासावत्रमुलगेअसतात. मुलांचीलग्नेपुष्कळउशीराहोतअसलीतरीतेथलेअविवाहिततरुणपुरुषस्त्रीसहवासापासूनवंचितनसतात. समजाएखाद्यातरुणस्त्रीचाविवाहवृद्धाशीझाला. (हीअगदीस्वाभाविकआणिनेहमीघडणारीगोष्टआहे.) त्यावेळीतिलादोनतीनमोठ्यासवतीअसतात. त्यांचीवयानेतिच्यापेक्षामोठीकिंवातिच्याबरोबरीचीमुलेअसतात.नवऱ्याच्यामृत्यूनंतरतीत्यांच्यापैकीकोणाएकाचीबायकोहोणारअसते. तीभविष्यातज्याचीबायकोहोऊशकतेत्याच्याशी, म्हणजेत्यांच्यापैकीकोणाएकाशीचनव्हे, तरप्रसंगवशात्कधीकोणाशीतरकधीआणखीकोणाशीतिनेतिचापतिहयातअसतानाचसमागमकेलातरतिलाव्यभिचारिणीठरविलेजातनाही.… पुढे वाचा