Category Archives: इतर

मनोगत

‘सुधारक’च्या कोरोना विशेषांकातील लेखांवर अनेक वाचकांच्या प्रतिक्रिया आल्या. त्यांपैकी काही नवे मुद्दे, प्रश्न व विचार व्यक्त करणार्‍या प्रतिक्रिया संबंधित लेखांच्या खाली प्रकाशित केल्या आहेतच.

ह्या विशेषांकात इतर लेखांव्यतिरिक्त ‘सुधारक’च्या ऑक्टोबर २०१९ च्या अंकात प्रकाशित झालेल्या डॉ. सुभाष आठले ह्यांच्या ‘मेकॉले, जी एम फूड्स आणि कॅन्सर एक्सप्रेस’ ह्या  लेखावरील प्राची माहूरकर ह्यांची प्रतिक्रिया प्रकाशित केली. त्यावरही अनेकांचे अभिप्राय आले. त्यांपैकी निवडक लेखाखाली प्रकाशित केले आहेतच.

‘सुधारक’च्या कोरोना विशेषांकात डॉ. शंतनू अभ्यंकर ह्यांच्या “या मार्गानेच जाऊया” या लेखाच्या पुन:प्रसिद्धीनिमित्ताने अंबुजा साळगांवकर आणि परीक्षित शेवडे ह्यांनी आपली प्रतिक्रिया पाठवली.… पुढे वाचा

आवाहन

स्नेह.

१ एप्रिलला ‘सुधारक’चा पुढील अंक प्रकाशित होत आहे. ह्या अंकासाठी विषयाचे बंधन नसून आपल्याला जवळचा वाटणारा कोणताही संवेदनशील विषय आपण घेऊ शकता. ‘सुधारक’ कथा, कविता, ललित, विनोदी, विडंबनात्मक, निबंधात्मक, परीक्षणात्मक अशा कुठल्याही स्वरुपातील लिखाणाचे स्वागत करते.

– सद्यःस्थितीचा आढावा घ्यायचा झाल्यास नागरिकत्व संशोधन कायद्याविषयीच्या समज-गैरसमजांवर तथ्यात्मक, विश्लेषणात्मक असे काही आपण घेऊ शकतो.
– करोनाच्या विषाणूमुळे जगभरात निर्माण झालेल्या/ होत असल्या भयावह स्थितीविषयी काही तथ्ये व काही उपाययोजना यांवरही काही वैज्ञानिक माहिती यावी असे वाटते.
– ‘महिला दिना’च्या निमित्ताने स्त्री-पुरुष समानतेविषयी विचार करताना ‘थप्पड’ सारखा एखादा चित्रपट किंवा ‘देवी’ सारखा नेटफ्लिक्सवरील लघुचित्रपट डोळ्यांत अंजन घालणारा ठरतो.… पुढे वाचा

खरी स्त्रीमुक्ती कशात आहे?

साधना साप्ताहिकाच्या २८ मे १९९४ च्या अंकामध्ये श्रीमती शांता बुद्धिसागर ह्यांचा ‘खरी स्त्रीमुक्ति कोठे आहे?’ हा लेख प्रकाशित झाला आहे. त्यांनी ‘चारचौघी‘ ह्या नाटकाची सविस्तर चर्चा करून शेवटी आपले मत व्यक्त केले आहे. त्यात त्या म्हणतात की, “काही मूल्ये—विचार हे शाश्वत स्वरूपाचे असतात. सध्या आपण अशा तर्‍हेची विचारधारा तरुणांच्या पुढे ठेवीत आहोत की स्त्रीपुरुष कोणत्याही जातिधर्माचे असोत, सुखी कौटुंबिक जीवनाच्या दृष्टीने एका वेळी एकाच स्त्री-पुरुषाचे सहजीवन होणे हीच आदर्श कुटुंबरचना असली पाहिजे. परंतु केवळ पुरुष जे जे करतो ते ते स्त्रीलाही करता आले पाहिजे ह्या एकाच विचाराच्या आहारी गेल्यामुळे येथे सर्वच प्रश्नांकडे पूर्वग्रहदूषित दृष्टीने पाहिले गेले आहे व ते सुद्धा एकांगी आणि आत्मकेन्द्रित दृष्टिकोणातून.… पुढे वाचा

संपादकीय संवाद : ग्यानबाचा विवेकवाद

प्रिय वाचक,स.न.वि.वि.
विवेकवाद ह्या नावाचे एक पुस्तकच प्रा. दि.य.देशपांडे ह्यांनी लिहिलेले आहे. प्रा. दि.य.देशपांडे आजचा सुधारक ह्या आपल्या मासिकाचे संस्थापक संपादक होते. आ.सु.त सुरुवातीपासून विवेकवाद म्हणजे काय, ती कोणती विचारसरणी, ह्याचे विवेचन करणारे शक्यतो सुबोध व सविस्तर लेख त्यांनी लिहिले. अशा वीस-बावीस लेखांचा तो संग्रह आहे. असे जरी असले तरी अधून मधून आमचे वाचक, क्वचित् लेखकही हा प्रश्न विचारत असतातच. कधी कधी तुम्ही समजता तो विवेकवादच नाही असे उद्गारही कोणी काढतात. ‘‘तुमच्या विवेकवादात भलेही ते बसत असेल, हा ज्याच्या त्याच्या आकलनाचा भाग आहे.म्हणूनही… पुढे वाचा

हे छोटे सरदार की खोटे सरदार

गुजरातराज्यातीलहिंदूराष्ट्राच्याप्रयोगशाळेचेमुख्यसंचालकनरेंद्रमोदीयांनीरा.स्व.संघ, बजरंगदल, विश्वहिंदूपरिषदवगैरेपरिवाराच्यासहकार्यानेआणिसंपूर्णसरकारीयंत्रणावेठीसधरून 27 फेब्रुवारी 2002 च्यागोध्राहत्याकांडानंतरजोबहात्तरतासांचाअभूतपूर्वनरसंहारत्याराज्यातघडवूनआणलात्याबद्दलप्रधानमंत्री, उपप्रधानमंत्री, अशोकसिंघलआणिप्रवीणतोगडियाप्रभृतीश्रेष्ठींनीत्यांचेतोंडभरूनकौतुककेले. यादेशानेगेल्यापन्नासवर्षांतजेवढेम्हणूनमुख्यमंत्रीपाहिलेत्यांतसर्वोत्तममुख्यमंत्रीनरेंद्रमोदीचअसल्याचेशिफारसपत्रअडवाणींनीदिले. मोदींनीगुजरातेतयशस्वीकेलेलाप्रयोगभारतभरच्यागावोगावीआणिखेडोपाडीकरूअसादृढसंकल्पतोगडियांनीव्यक्तकेला. हजारोनिरपराधमुसलमानांचीकत्तल, त्यांच्याउपजीविकेच्यासाधनांचीजाळपोळआणित्यांच्यास्त्रियांवरनिर्घृणअत्याचारआणिअमानुषबलात्कारत्याबहात्तरतासांतझाले. यापराक्रमाचेमुख्यसंयोजकआणिशिल्पकारअसलेल्यानरेंद्रमोदींच्यासन्मानार्थत्यांच्यापक्षकार्यकर्त्यांनीत्यांचीगौरवयात्राकाढली. त्यांच्यावरस्तुतिसुमनांचावर्षावकेला. अनेकअतिशयोक्तविशेषणांचीखैरातकेली. त्यांपैकीबहुतेकविशेषणेबोलणारांच्याभावनांचाभागम्हणूनसोडलीतरी ‘छोटेसरदारपटेल!’ असाजोमोदींचाअनेकांनीगौरवकेलातोमात्रऐतिहासिकतथ्यांच्यानिकषांवरघासूनपाहावासावाटला. कारणमोदींचात्यातसन्मानअसलातरीसरदारपटेलांचाअपमान–किमानपक्षीअधिक्षेप–होतआहेहेतत्क्षणीजाणवल्यावाचूनराहिलेनाही.
नरेंद्रमोदींचेत्यांच्याचाहत्यांनासरदारपटेलांशीकोणत्याबाबतींतसाधर्म्यजाणवलेअसावे? तेदोघेहीहिंदुत्वाचेकैवारीहोतेम्हणूनकीगृहमंत्रीयानात्यानेपटेलांनीजसाहिंदू-मुस्लिमप्रश्नहाताळलाहोतातसेकाहीमोदींनी 2002 सालीगुजरातेतकेलेहोतेम्हणून? पटेलहेमोदींच्याअर्थानेहिंदुत्वाचेकैवारीहोतेकाय? त्यांच्याहिंदुत्वाचाआधारहीमुस्लिमद्वेषहाचहोताकाय? त्यांनीकधीहिंदूवमुस्लिमभारतीयांतभेदभावकेलाहोताकाय? धर्माबद्दलत्यांचीभूमिकाकशीहोती? त्यांच्यामुस्लिमविषयकधोरणाचेस्वरूपआणित्याचीकारणेकोणतीदिसतात? सरकारनेधार्मिकदंगलींच्याकाळातपारपाडावयाच्याभूमिकेबद्दलमोदीआणिपटेलयांचीमतेसारखीचहोतीकाय? खुद्दअयोध्यामुद्द्यांवरपटेलांनीकायम्हटलेहोतेआणितेपरिवाराच्यावर्तनाशीकितपतजुळते? अल्पसंख्यकांबाबतबहुसंख्यकांचीजबाबदारीसरदारपटेलांनीकशीसांगितलीहोती? मोदीप्रयोगातूनतीचव्यक्तझालीआहेकाय? अशाअनेकप्रश्नांचीवस्तुनिष्ठउत्तरेशोधल्यावरचमोदींनाछोटेसरदारम्हणावेकीम्हणूनयेयाचानिर्णयघेतायेईल.
हीउत्तरेशोधतअसतानाचरफिकझकेरियायांनीलिहिलेले ‘सरदारपटेलआणिभारतीयमुसलमान’ याशीर्षकाचेएकछोटेखानीपुस्तकहातीपडले. भारताच्याफाळणीपूर्वीआणिनंतरच्याकाळातसरदारपटेलांच्यामुस्लिमांशीअसलेल्यासंबंधांचेसप्रमाणविश्लेषणप्रस्तुतपुस्तकातआढळले. वरउपस्थितकेलेल्याअनेकप्रश्नांचीउत्तरेशोधण्याच्याकामीहेविश्लेषणउपयुक्तठरले. सरदारपटेलत्यांच्यासमकालीनांपैकीनेहरू, आझाद, जयप्रकाशएवढेचनव्हेतरगांधीजींनाहीहिंदूंचेपक्षपातीवाटतहोते. रफिकझकेरियासुद्धापटेलांनाप्रारंभीमुस्लिमविरोधकचसमजतअसत. पणप्रत्यक्षइतिहासाचेजेव्हात्यांनीसूक्ष्मअवगाहनकेलेतेव्हात्यांचेमतबदलले. आपल्यायामतांतराबाबतलेखकानेपारदर्शीप्रतिपादनकेलेआहे.
गांधी-नेहरूंपेक्षापटेलांचामुस्लिमविषयकदृष्टिकोननिराळाहोताहेखरेचआहे. हिंदूवमुस्लिमयांचीएकजूटहागांधी-नेहरूंनाभारतीयस्वातंत्र्याचापायावाटतहोता, तरब्रिटिशांचेराज्ययादेशावरअसेपर्यंतहिंदूवमुसलमानयांच्यातखरीएकजूटहोऊचशकतनाहीकारणत्यादोहोंतीलएकोपाहेसाम्राज्यसत्तेवरीलगंडांतरआहेहेब्रिटिशराजकर्त्यांनापक्केमाहीतअसल्यामुळेत्यांच्याएकजुटीलासुरुंगलावण्याचातेराज्यकर्तेसततप्रयत्नकरणार, हेपटेलपुरतेओळखूनहोते. लीगनेसुरूकेलेलेफुटीरतेचेराजकारणहाब्रिटिशराजकर्त्यांचाचकुटिलडावआहेहेज्यांनीअचूकओळखलेहोतेत्याभारतीयनेत्यांतसरदारपटेलअग्रेसरहोते.
ब्रिटिशांनीसांगितल्यावरूनकॉंग्रेसनेमुस्लिमलीगशीजुळवूनघेणेपटेलांनानामंजूरहोते. जात-जमातीयप्रतिनिधित्वदेऊनकेलेलासमझौताअंगलटयेऊशकतोअसाइशारापटेलांनीदिलाहोता. ब्रिटिशराज्यकर्त्यांनीजेव्हामुस्लिमवशीखअल्पसंख्यकांनाचनव्हेतरअनुसूचितजातींनावजनजातींनाहीविभक्तमतदारसंघदिलेतेव्हापटेलांनीनिदर्शनासआणलेलीचूकगांधीजींच्याहीलक्षातआलीहोती. राजकारणानेजमातवादीवळणघेतलेतसतसेगांधी-पटेलयांच्याभूमिकांमधीलअंतरवाढतगेले. तडजोडीच्याप्रयत्नांतीलवैयर्थ्याचीजाणीवपटेलांनाझालीहोती. बॅ. जिनांच्यानादीलागूनमुस्लिमजनतास्वतःचीकबरखोदतआहेयाचेपटेलांनादुःखहोते. लीगच्या ‘प्रत्यक्षकृती’च्याकार्यक्रमानेएकात्मिकभारताच्यास्वप्नाचातरचुराडाझालाचपणसर्वाधिकजीवितवित्तहानीमुस्लिमांचीचझाली, याघटनेनेपटेलव्यथितझालेहोते. प्रत्येकप्रश्नाकडेहिंदू-मुस्लिमवादाच्याचचष्म्यातूनपाहणाऱ्याजिनांच्यावाढत्यालोकप्रियतेमुळेपटेलांनादुःखझालेहोते, तेवढाचसंतापहीआलाहोता. हुरळलेल्यामेंढ्यांनीलांडग्याच्यामागेलागावेतसेबॅ. जिनांमागेधावणाऱ्यामुस्लिमांबद्दलत्यांनाद्वेषापेक्षाकणवचअधिकवाटतहोती. त्यांचाअनुनयकरण्यापेक्षात्यांनाहडसूनखडसूनत्यांचीदिशाभूलहोतअसल्याचेलक्षातआणूनदेणेपटेलांनागरजेचेवाटतहोते. कॉंग्रेसतर्फेतसेप्रयत्नहोतनव्हतेहेपाहिल्यावरपटेलांनीत्याप्रकरणातूनलक्षकाढूनघेतले. त्यांच्यायाऔदासीन्यामुळेतेलीगपुढेहताशझालेकिंवा ‘त्यांनीअधिकताणलेअसतेतरफाळणीटळूशकलीअसती’ असेकाहीआरोपपटेलांनीस्वतःवरओढवूनघेतले.
वस्तुस्थितीअशीदिसतेकीमुस्लिमांनीहिंदूंचाआणिहिंदूंनीमुस्लिमांचापुरेपूरद्वेषकरावाहेजिनांच्याराजकारणाचेसूत्रचपटेलांनानामंजूरहोते. मुस्लिमचफाळणीलाजबाबदारआहेतयाधारणेतूनत्यांनीमुस्लिमांवररागजरूरकेला, पणयच्चयावत्मुसलमानराष्ट्रद्रोहीआहेतअशातर्कदुष्टविचारालापटेलांनीकधीचथारादिलानाही. उलटपक्षीजेव्हासुऱ्हावर्दींनीभारतीयमुस्लिमांचेरक्षणकेल्याबद्दलपटेलांचेअभिनंदनकेलेहोतेतेव्हासमस्तभारतीयमुस्लिमआपल्यापाठीशीखंबीरपणेउभेराहिलेयाचीकृतज्ञता-पूर्वकनोंदपटेलांनीघेतलीहोती. देशद्रोहीमुसलमानवगळताअन्यकोणत्याहीमुसलमानांशीसरदारपटेलनिष्ठुरपणेवाअन्यायानेवागलेयाचेएकहीउदाहरणत्यांच्याउभ्याआयुष्यातआढळतनाहीहेझकेरियांनीआवर्जूननमूदकेलेआहे. तथाकथितछोट्यासरदारांचीकरणीयातुलनेततपासूनपाहण्याजोगीआहे!
‘हिंदु-मुस्लिमऐक्यहेनाजुकरोपटेआहेआणित्यालाजिवापाडजपायलाहवे’ याचीजाणीवसरदारपटेलांनीआजन्मबाळगलीहोती. यादोन्हीजमातींचीमनेपरस्परांविषयीस्वच्छअसावीत, त्यांच्यातीलसंशयवृत्तीचानिरासव्हावाआणित्यांच्यातकेवळतकलुपीसमझौतानव्हेतरखरेखुरेऐक्यव्हावेअसेपटेलांनावाटतहोते. गांधींनीसुरूकेलेलीखिलाफतचळवळहीहिंदु-मुस्लिमांमधीलमनोमालिन्यदूरकरण्याचीसुवर्णसंधीआहेअसेसमजूनपटेलांनीस्वतःलात्याचळवळीतझोकूनदिलेहोते. 1931 च्याकराचीअधिवेशनाच्याअध्यक्षीयभाषणातपटेलम्हणालेहोतेकी ‘‘मलाऐक्यहवेआहेतेअगदीमनापासून.… पुढे वाचा