सिनेमाकडे पाहण्याची निर्मम दृष्टी देणारा ‘सिनेमा पाहणारा माणूस’

अशोक राणे हे नाव चित्रपटशौकिनांच्या चांगल्या परिचयाचं आहे. गेली चार दशके ते सातत्याने लेखन करीत आले आहेत. विविध दैनिकांतून त्यांनी चित्रपटसमीक्षा लिहिली आहे. याच काळात त्यांनी चित्रपट माध्यम केंद्रस्थानी ठेवून ग्रंथलेखनही केले आहे. त्यांच्या ग्रंथांना राष्ट्रपती पुरस्कारही लाभले आहेत.

चित्रपटजगतातला त्यांचा संचार हा केवळ लेखनापुरता मर्यादित नाही. फिल्म सोसायटी चळवळीत एक क्रियाशील कार्यकर्ता म्हणून त्यांनी स्वतःला झोकून दिले. त्यातून त्यांची कारकीर्द वेगळ्या दिशेने घडत गेली. विविध देशांतील आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात परीक्षक (ज्युरी) म्हणून जाण्याची त्यांना संधी मिळाली आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला एक व्यापक आणि विशाल असे परिमाण प्राप्त झाले. अनेक दूरचित्रवाणी मालिकांचे पटकथा – संवाद लेखक म्हणून तर त्यांनी नाव मिळविलेच परंतु दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रातही त्यांनी मुलुखगिरी केली. त्यांच्या नावावर ‘मस्तीभरा है समा’, ‘माय नेम इज अॅन्थनी गोन्साल्विस’ असे जवळपास सात-आठ माहितीपट आणि ‘कथा तिच्या लग्नाची’सारखा चाकोरीबाहेरचा चित्रपटही जमा आहे.

अशोक राणेंचा हा प्रवास घडला कसा? एका अतिसामान्य मालवणी कुटुंबात जन्मलेला परंतु तल्लख बुद्धी असलेला अशोक राणे हा जन्मजात संघर्ष करणारा आहे. ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’त उपजिविकेसाठी नोकरी करता करता त्यांनी चित्रपट माध्यमाविषयीची आपली आवड पोटतिडिकेने सांभाळली, जपली आणि उत्तरोत्तर वाढवत नेली. चित्रपटमाध्यमाविषयी एकप्रकारचे ग्लॅमरयुक्त आकर्षण असते, तसेच पांढरपेशा आणि अतीव नैतिक अहंकारापोटी घालूनपाडून बोलण्याची आणि दुसरीकडे आंबटशौकिन कुतूहल बाळगण्याची वृत्तीही असते. चित्रपटाच्या दुनियेत वावरणारा किंवा त्याच्या नादी लागलेला म्हणजे ‘वाया गेलेला’ असे समीकरण बनले आणि ते वाढत्या वयाच्या तरुण-तरुणींच्या माथी मारले गेले. हे समीकरण कसे चुकीचे आणि पोकळ आहे ते अशोक राणे यांचे ‘सिनेमा पाहणारा माणूस’ नावाचे आत्मकथन वाचून लख्खपणे लक्षात येते.

चित्रपटमाध्यम हे विसाव्या शतकाला व्यापून राहिले आणि एकविसाव्या शतकातही समाजमाध्यमावर त्याचा पगडा राहिला आहे. १९९०च्या आसपास आपल्याकडे चित्रपटांची पिछेहाट होत आहे की काय अशी शंका येऊ लागली होती. परंतु या माध्यमाचे स्वतःचे असे आंतरिक बळ असल्यामुळेच त्याने पुन्हा उसळी घेतली. अशोक राणे यांनी प्रथमपासूनच चित्रपटांचा मनसोक्त आस्वाद घेण्याची भूमिका ठेवली आहे.

१९५०च्या दशकात चित्रपट सुरू होण्यापूर्वी ‘फिल्म प्रभाग’ निर्मित माहितीपट प्रत्येक चित्रगृहातून दाखविणे सक्तीचे असे. खऱ्या चित्रपटशौकिनाला या माहितीपटापासून चित्रपट पहायचा असे. राणे म्हणतात त्याप्रमाणे पालम विमानतळावर उतरणारे किंवा तिथून आकाशात झेपावणारे विमान त्या माहितीपटातून दिसे. प्रसन्न व्यक्तिमत्वाचे जवाहरलाल नेहरू दिसत आणि अगदी काही क्षण का होईना पण क्रिकेट कसोटीसामन्याची क्षणचित्रे दिसत. राणेंनी आपले पुस्तक आंद्रे बाझां, फ्रान्स्वा त्रूफो आणि पॅरिसचे ‘सिनेमाथेक फ्रॉन्से’ हे पहिले चित्रपट-संग्रहालय जिद्दीने स्थापन करणारे आणि त्याचे प्राणपणाने जतन करणारे ऑनरी लाँगलुवा यांना अर्पण केले आहे. ही नावे सामान्य चित्रपटशौकिनांच्या परिचयाची नसतील. एकीकडे जागतिक चित्रपटातील अशा महानुभवांविषयी लिहिताना राज कपूर, दिलीपकुमार, देव आनंद, अमिताभ बच्चन, हृषिकेश मुखर्जी आणि राजेश खन्ना यांच्यासंबंधीही लिहिताना त्यांना न्यूनगंड वाटत नाही. चित्रपट पहात पहात क्रमाक्रमाने या माध्यमाविषयी आणि एकूणच साहित्य, समाज आणि संस्कृती यांविषयी प्रगल्भ आणि परिपक्व समज आणि जाण कशी घडत जाते ते अशोक राणे यांच्या उदाहरणावरून आणि लेखनावरून दिसून येते.

लाँगलुवांनी आपले संग्रहालय कसे उभे केले याविषयीची कहाणी राणेंनी पुस्तकात लिहिली आहे. हिटलरच्या काळात पोलंडमधल्या एका ज्यू इसमापाशी काही दुर्मिळ चित्रपट असल्याचा सुगावा लाँगलुवांना लागला. त्या संग्रहाकडे गेस्टापोंचे लक्ष जाण्याआधी तो हस्तगत करणे महत्वाचे होते. लाँगलुवाने आपल्या धाकट्या भावाकडे हे काम सोपवले. तो अर्थातच घाबरला. “हे पिस्तुल जवळ ठेव आणि तशीच वेळ आली तर स्वतःवर गोळी झाडून घे.” असे सांगत त्याने भावाच्या हाती पिस्तुल ठेवले. भावाने कामगिरी पार पाडली आणि लाखमोलाचा ऐवज घेऊन तो पॅरिसला परतला.

गुरुदत्त यांचे सिनेमॅटोग्राफर व्ही.के.मूर्ती यांच्याबरोबरचा राणेंचा संवाद ‘कागझ के फूल’ मधील ‘वक्त ने किया क्या हंसी सितम’ या गाण्याच्या चित्रीकरणाची, त्यातील छायाप्रकाशाच्या लपंडावाची उद्बोधक गोष्ट सांगून जातो. ‘साहिब बिबी और गुलाम’मध्ये मीनाकुमारीचे पडद्यावरचे पहिले दर्शन अत्यंत विलक्षण आहे. ते पाहून खुद्द मीनाकुमारी म्हणते की मी दिसायला इतकी सुंदर आहे? ही तर व्ही.के.मूर्तींची कमाल आहे.

तरुण हृषिकेश मुखर्जी मृणाल सेन यांच्या घरी जातात. मृणाल सेन घरी नसतात. त्यांचे वडिल हृषिदांवर प्रश्नांचा भडीमार करतात आणि प्रत्येक उत्तरावर ‘मूर्ख’, ‘नालायक’ अशी शेलकी विशेषणं हृषिदांच्या अंगावर भिरकावतात. नंतर हृषिदांच्या लक्षात येतं की आपण नोकरी करतो, पगार आईच्या हातावर ठेवतो हे ऐकल्यावर मृणाल सेन यांच्या वडिलांच्या तोंडून येणारे ते अपशब्द हे त्यांना नसून मृणालदांना उद्देशून आहेत.

ऋत्विक घटक हा प्रतिभावान दिग्दर्शक दारूच्या विळख्यात सापडला होता. माधवी मुखर्जी ही त्यांच्या ‘सुवर्णरेखा’ या गाजलेल्या चित्रपटाची नायिका होती. एकदा ऋत्विकदा तिच्याकडे पैसे मागायला गेले. दारूसाठी पैसे द्यायला तिने नकार दिला. ऋत्विकदा आल्यापावली परतले. नंतर माधवीला अपराधी वाटू लागले. ती त्यांच्या घरी गेली आणि तिने ऋत्विकदांच्या पत्नीकडे पैसे दिले. अशोक राणे यांना यावरून कलंदरपणे जगणारा कवी मनोहर ओक यांची आठवण होते. राणेंची जी कारकीर्द आहे ती माझ्यासारख्यांसमोर घडलेली आहे. आम्ही त्यांचे समकालीन आहोत. त्यामुळे त्यांच्या अनुभवांचे आणि संवेदनांचे आम्ही केवळ साक्षीदारच आहोत अशातला भाग नाही, आम्ही त्यात सहभागीही आहोत. त्यामुळे साहजिकच त्यात अधिक रस वाटतो आणि त्यांच्याविषयी अधिक जवळीकही वाटते.

आजकाल जवाहरलाल नेहरूंना लाखोली वाहणाऱ्यांची आणि त्यांचे चारित्र्यहनन करणाऱ्यांची चलती आहे. परंतु राणेंच्या कथनात नेहरूंचे जे चित्र आले आहे त्यातून नेहरू हे किती विशाल दृष्टीचे, प्रागतिक विचारांचे होते हे लक्षात येते. पुण्यातील फिल्म इन्स्टिट्यूटमधले प्रा.सतीश बहादूर अतिशय विद्वान आणि विद्यार्थीप्रिय प्राध्यापक होते. ते मूळचे अलाहाबाद विद्यापीठातले. तिथे ते १९६०च्या दरम्यान फिल्म सोसायटी चालवत. मारिया सितोन ही परदेशी विदुषी त्यांचं काम आणि ज्ञान पाहून प्रभावित झाली. तिने बहादूर यांची नेहरूंकडे प्रशंसा केली. नेहरूंनी नव्याने सुरू झालेल्या फिल्म इन्स्टिट्यूटमध्ये ताबडतोब त्यांची नेमणूक केली. यावरून नेहरूंची पारख किती योग्य होती हे लक्षात येते.

अशोक राणे यांचं ‘सिनेमा पाहणारा माणूस’ हे पुस्तक म्हणजे चित्रपटजगतातील अशा असंख्य आणि विलक्षण गोष्टींचा खजिना आहे. तो लुटताना चित्रपटमाध्यमाचं अवघं अंतरंग उलगडतं आणि समृद्ध व्हायला होतं आणि जाता जाता असंही म्हणायला हरकत नाही की सिनेमाकडे पाहण्याची एक निर्मम दृष्टी हे पुस्तक देऊन जातं.

वृक्षारोपणाचा ज्वर

सध्या महाराष्ट्रात तरी वृक्षप्रेमाच्या भावनेचा महापूर आला आहे. भारतीय मनोवृत्ती मुळातच भावनेच्या आहारी जाऊन प्रत्यक्ष फायदा- तोटा यांचा विवेक हरवून बसण्याची आहे. त्यात विविध प्रसारमाध्यमांची भर पडल्यामुळे सर्व समाजाला वृक्षप्रेमाचा ज्वर चढला आहे. त्यामुळे अवास्तव खर्च, वाया जाणारे श्रम, वाढती गैरसोय, भूगर्भातील पाणी कमी होणे व काही वेळा हकनाक मृत्यु हे सर्व दोष निर्माण होत आहेत. त्यापैकी काही पैलूंकडे ह्या लेखात लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न आहे.

झाडे व पाऊस

झाडांमुळे, जंगलामुळे पाऊस वाढतो अशी एक समजूत समाजमनात घर करून आहे. पण ह्या समजुतीला काहीही शास्त्रीय आधार नाही! हे मात्र खरे की जेथे पाऊस मुळातच जास्त पडतो, तेथे साहिजकच जंगले असतात किंवा नंतर वाढू शकतात. येथे वनीकरणाचे प्रयत्न अधिक यशस्वी होतात. जेथे पाऊस फारच कमी पडतो, तेथे वाळवंट असते. वाळवंटात अजिबात झाडे नसतात असे नाही. तेथेपण तुरळक, खुरटी, कमी पाण्यावर जगू शकणारी झाडे असतातच. त्यापेक्षा थोडा जास्त पाऊस असतो तेथे नैसर्गिक गवताळ प्रदेश असतो. तेथील माणसे शेतीपेक्षा मेंढ्या, शेळ्या पाळतात. त्यापेक्षा थोडा जास्त पाऊस असतो तेथे गवत व थोडी झाडेपण असतात. तेथे थोडी शेती व त्याबरोबर गाई, म्हशी पाळल्या जातात. अगदी कमी पावसाच्या प्रदेशातपण बाहेरून कालव्यांनी पाणी नेऊन चांगली शेती करता येते. गुजरातच्या दुष्काळी भागात नर्मदा धरणाचे पाणी पोचल्याने चांगली शेती होऊ लागली आहे.

चीनने १९७८ पासून गोबी वाळवंट पसरू नये यासाठी लक्षावधी झाडे लावून एक प्रचंड मोठी हिरवी भिंत तयार करणे चालू ठेवले आहे. २०५० पर्यंत ती मोहीम सुरू राहील. अजूनतरी त्यामुळे पाऊस वाढलेला नाही. तेथे बरीच थंडी असूनही झाडे जगण्याचे प्रमाण १५ टक्के आहे. गरम हवामानाच्या प्रदेशात झाडे जगण्याचे प्रमाण अधिकच कमी असते. ही मोहीम यशस्वी होते की फसते ह्याचा निर्णय अजून लागलेला नाही.

झाडे आणि भूगर्भातील पाणी

पावसाचे पाणी जमिनीत मुरते व त्यामुळे भूगर्भातील पाणीसाठा निर्माण होतो. हलका पाऊस पडला तर झाडामुळे पावसाचे पाणी जमिनीपर्यंत पोहोचतच नाही. बरेच पाणी पानांवर राहते व नंतर वाफ होऊन उडून जाते, जमिनीपर्यंत पोचतच नाही. मधून मधून ऊन पडले, वारा जास्त असला तर ही अडवणूक वाढतेच. जमिनीवर साठलेला पाला पाचोळा ह्यामुळेपण असाच अडथळा येतो व पावसाचे पाणी जमिनीत मुरत नाही. जोराचा व सतत पाऊस पडला तर मात्र ह्या अडथळ्यांना न जुमानता पावसाचे पाणी जमिनीत मुरते. पण कमी पावसाच्या प्रदेशात सतत जोराचा पाऊस सहसा नसतोच. तेथे झाडांमुळे भूगर्भात पाणी साठणे कमीच होते.

जेथे जमिनीला उतार बराच आहे तेथे जोराचा पाऊस पडला, व झाडे नसली तर पाणी जमिनीत फार न मुरता भराभर वाहून जाते व मातीची धूप करते. तेथे झाडे असली तर पाणी थोडे बेताने जमिनीवर पडते. मुळांमुळे व वर साठलेल्या पानांमुळे जमीन भुसभुशीत झाल्यामुळे पाणी जमिनीत जास्त मुरते. बरीचशी सपाट जमीन असेल तर झाडांमुळे पाणी जमिनीत पोचण्यास अडथळाच जास्त होतो. सपाट जमिनीवर पाऊस पडला तर तेथे झाडे नसली तरीदेखील पाणी जमिनीत मुरते, वाहून जात नाही. झाडे आपल्या चयापचयक्रियेमध्ये जगण्यासाठी, वाढण्यासाठी जमिनीतील पाणी उचलून पानांद्वारे हवेत सोडत असतात. त्याशिवाय त्यांना जगताच येणार नाही. पाणथळ प्रदेशातील सदाहरित झाडे खूपच पाणी हवेत सोडतात. वाळवंटी प्रदेशातील खुरटी, काटेरी, निवडुंगासारखी, किंवा पानझडी झाडे किमान पाणी हवेत सोडतात, पण सोडतातच! एक मोठे झाड वर्षाकाठी १५०००० लिटर पाणी हवेत सोडते.

भूगर्भातील मातीची खोली किती, मातीची निचरा क्षमता व पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता किती, भूगर्भातील खडकाची सच्छिद्रता व पाणी साठवण्याची क्षमता किती, पाऊस एकदम जास्त पडतो की हळूहळू बरेच दिवस पडत राहतो, अशा गोष्टींवर भूगर्भातील पाण्याची पातळी ठरते. शिवाय उपसा किती हेही महत्त्वाचे. आणि हा उपसा फक्त माणूसच करतो असे नाही, तर झाडेदेखील बराच उपसा करत असतात! उलटपक्षी पाऊस किती आणि भूगर्भातील पाण्याची पातळी किती ह्यावर झाडे जगणार की वाळून जाणार, की खुरटलेली राहणार, ठराविक क्षेत्रफळात किती झाडे चांगली जगू शकणार, हे ठरते. कोकणात, घाटामध्ये, दर चार-पाच फुटांवर झाडे जगून दाट जंगल तयार होईल, तर विटा, माण अशा दुष्काळी प्रदेशात निसर्गत:च दर शंभर दोनशे फुटांवर एक झाड असेल, आणि बाकी प्रदेश गवताळ असेल. असा दुष्काळी प्रदेश जर सपाट असेल, तर तेथे पावसाचे पाणी फारसे वाहून जात नाही, बरेचसे जमिनीत मुरते, मग तेथे झाडे नसली आणि फक्त खुरटे वाळके गवत असले तरी! अशा ठिकाणी अट्टाहासाने झाडे लावून ती जगविल्यास, त्यांच्यामुळे जमिनीतील पाणी कमीच होते, वाढत नाही! बहुतेक वेळा, खास काळजी घेणे बंद केल्यानंतर ही झाडे आपोआपच मरून जातात किंवा खुरटलेली, केविलवाणी कशीतरी जगतात. त्यासाठी केलेले श्रम व खर्च केलेले पैसे वाया जातात. गवताळ प्रदेश हाही पर्यावरणाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. सर्वत्र शेती करावी, किंवा जंगले वाढावी असा अट्टाहास कशासाठी? अशा ठिकाणी झाडे लावून पाऊस तर वाढत नाहीच पण जमिनीतील पाण्याची पातळी कमी होण्याचीच शक्यता जास्त असते. चीबड (वॉटर लॉग्ड) जमिनीतील पाणी काढून टाकण्यासाठी अर्थातच दाट झाडे लावली तर उपयोग होतो.

झाडे आणि हवेचे प्रदूषण

हवेचे प्रदूषण कमी करण्यासाठी शहरांमध्ये सगळीकडे मोठी झाडे लावा असे सांगितले जाते. हवेचे प्रदूषण मुख्यतः पुढील प्रकारचे असते:- १. धूळीचे, मातीचे सूक्ष्म कण, अपुर्‍या ज्वलनामुळे तयार होणारे कार्बन कण, परागकण, कापसाचे व इतर प्रकारच्या धाग्यांचे सूक्ष्म कण, वगैरे. २. सल्फर डायॉक्साईड. ३. कार्बन मोनॉक्साइड. ४. नायट्रोजन ऑक्साईड ५. ओझोन. ६. डायॉक्सिन्स. ७. बेन्झीन. ८. शिसे, पारा, आर्सेनिक वगैरे.

ह्यांपैकी कोणतेही प्रदूषण कमी करण्यासाठी झाडे महत्त्वाची कामगिरी करत नाहीत. ह्याचे साधे कारण असे की झाडे प्राण्यांप्रमाणे श्वासाबरोबर मोठ्या प्रमाणात हवा आत घेत नाहीत. त्यांच्या पर्णरंध्रांतून नुसत्या वायूविकरणाने (डिफ्युजनने) जेवढे प्रदूषक आत शिरतील, त्यांचाही अल्पभाग पानांत शोषला जातो. त्यामुळे प्रदूषण शोषून घेण्यामध्ये झाडांचे योगदान अगदीच क्षुल्लक असते. दाट लोकवस्तीच्या ठिकाणी माणसांची व प्राण्यांची फुफ्फुसेच प्रदूषण शोषून घेण्याचे काम झाडांपेक्षा खूपच जास्त कार्यक्षमतेने करतात. अर्थात, त्यासाठी मानवी आरोग्याचा बळी द्यावा लागतो हे खरेच. मानवी किंवा अन्य कोणत्याही प्राण्याचा श्वसनमार्ग लांब असतो व काही लिटर हवा त्यातून दर मिनिटाला आत बाहेर करत असते. सर्व श्वसनमार्ग ओला व चिकट द्रव्याने माखलेला असतो. त्याला धुळीचे वा अन्य कण सहज चिकटून बसतात.ह्या चिकट द्रव्याचा म्हणजेच म्युकसचा प्रवाह सतत फुफ्फुसांकडून घशाकडे चालू असतो. घशात आल्यावर आपण ते नकळत गिळून टाकतो व आतड्यात त्यांची नैसर्गिक विल्हेवाट लागते. मातीचे कण, परागकण, बुरशीचे बीजाणू वगैरे नैसर्गिक कणांची विल्हेवाट ह्या रीतीने अत्यंत कार्यक्षमतेने होते.

पण, मानवी उद्योगांनी निर्माण होणारे कण एकतर फार मोठ्या प्रमाणावर हवेत असतात व रासायनिक दृष्ट्या वेगळे असतात. ह्यांमध्ये प्रामुख्याने पेट्रोलच्या, डिझेलच्या अपुर्‍या ज्वलनामुळे तयार होणारे कार्बनचे आणि हाइड्रोकार्बनचे कण, खडीच्या किंवा सिमेंटच्या कारखान्यात व बांधकाम चालू असताना तयार होणारे कण, तसेच कापसाचे व ॲस्बेस्टॉसचे बारीक तंतू मोडतात. त्यांची कार्यक्षम विल्हेवाट माणसाच्या श्वसनमार्गाला लावता येत नाही व त्यामुळे विविध प्रकारचे आजार होतात. पण झाडे मात्र हे कण वातावरणातून बाजूला काढण्यात पूर्णपणे निरुपयोगी असतात. फर्निचरवर किंवा कोणत्याही पृष्ठभागावर बसतील तेवढेच कण पानांवर बसतात. कार्बन मोनॉक्साईड, सल्फर ऑक्साईड, नायट्रोजन ऑक्साईड, ओझोन (ओझोनचा थर फार उंचावरील वातावरणामध्ये अल्ट्रावायलेटचे किरण शोषून घेतो व पृथ्वीचे त्यांच्यापासून रक्षण करतो. पण पृथ्वीजवळच्या हवेच्या थरात असल्यास तो विषारी असतो) डायऑक्सिन व बेंजीन ही प्रदुषके वायूरूपात असतात. हे वायू रासायनिकदृष्ट्या जलद प्रक्रियाकारक आहेत. फुप्फुसांमध्ये अत्यंत पातळ व वायूची सहज देवघेव करू देणार्‍या श्वसनपडद्यांमार्फत (रेस्पिरेटरी मेंब्रेन) ह्या प्रदूषकवायूंची गाठ जलद वाहणार्‍या रक्ताशी व त्यातील हिमोग्लोबिनशी व इतर प्रोटीनशी पडते व हे वायू अत्यंत कार्यक्षमतेने रक्तात शोषले जातात व त्यांचा विषारी आणि रोगकारक परिणाम घडवून आणतात. फुफ्फुसे दिसायला लहान असली तरी ह्या श्वसनपडद्याचे क्षेत्रफळ प्रचंड असते. त्यामुळे हवेतील हे वायू शोषून घेण्याची त्यांची क्षमता प्रचंड असते. त्यामानाने हे वायू शोषून घेण्याची झाडांच्या पानांची क्षमता दुर्लक्षणीय असते. फार मोठ्या प्रमाणावर झाडे लावल्यास शहरातील वायूप्रदूषण फार तर दहा टक्के कमी होते. थोडक्यात प्रदूषणापासून सुटका मिळवण्यासाठी प्रदूषण करणेच थांबवावे, त्यासाठी झाडे लावणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे.

वरील चर्चेमध्ये हवेतील कार्बन डायऑक्साइडचा समावेश केलेला नाही. कार्बन डायऑक्साईड, मिथेन, किंवा रेफ्रिजरेशनसाठी वापरले जाणारे वायू हे रूढ अर्थाने प्रदूषक नाहीत. मानवी आरोग्यासाठी ते सरळ सरळ हानिकारक नाहीत.त्यांच्या अतिरेकामुळे पृथ्वी तापणे हा परिणाम मात्र मानवी अस्तित्वावरच घाला घालू शकेल. त्याकडे जरा पाहू.

पृथ्वी तापणे (ग्लोबल वॉर्मिंग)

पृथ्वीवर वनस्पती सृष्टीचा उदय होईपर्यंत पृथ्वीवरील वातावरणात ऑक्सिजन नव्हताच. पूर्णपणे नव्हता. कार्बन डायऑक्साईड मात्र भरपूर होता. वनस्पतींनी सूर्यप्रकाशाच्या सहाय्याने कार्बनडायऑक्साईडमधील कार्बनचे ग्लुकोज, सेल्युलोज, लिग्निन अशा सेंद्रिय पदार्थांमध्ये रूपांतर करून त्यांचा उपयोग आपल्या वाढीसाठी केला, तर त्यातील ऑक्सिजन हवेत सोडून दिला. असे कोट्यावधी वर्षे चालल्यावर हवेतील ऑक्सिजनचे प्रमाण आजच्या इतके म्हणजे वीस टक्केपर्यंत वाढले तर कार्बन डायऑक्साईडचे प्रमाण दशलक्ष भागात २५० भाग (पीपीएम) इतके कमी झाले. कोट्यावधी वर्षे मृत वनस्पतींमधील सेंद्रिय पदार्थ जमिनीवर किंवा सागराच्या तळाशी साठत गेले व भूगर्भातील हालचालींनी किंवा त्यांच्यावर गाळ साठल्याने भूगर्भात गाडले गेले. तेथील प्रचंड दाब व उष्णता व ऑक्सिजनच्या अभावामुळे ह्या वनस्पती अवशेषांचे रूपांतर दगडी कोळसा, लिग्नाइट, तेल आणि नैसर्गिक वायू, मुख्यत: मिथेन, ह्यांच्यामध्ये झाले.

साधारण सोळाव्या शतकापासून औद्योगिक युग सुरू झाले. त्यासाठी लागणारी ऊर्जा प्रथम भूगर्भातील दगडी कोळसा मग तेल व अलीकडे वायू ह्यांच्या ज्वलनापासून मिळविण्यात आली. ह्या ज्वलनापासून तयार होणारा कार्बन डायऑक्साईड वातावरणात मिसळतो व त्याचे वातावरणातील प्रमाण औद्योगिकपूर्व काळातील २५० पीपीएम पासून सध्याच्या ४१० पीपीएमपर्यंत वाढले आहे. एवढी वाढ माणसाला कळतही नाही किंवा त्याच्या किंवा इतर सजीवांच्या आरोग्याला धोकादायक नाही. मग काय परिणाम होतो? तर वातावरणातील वाढलेल्या कार्बन डायऑक्साईडचे दोन मुख्य परिणाम होतात. एक म्हणजे पृथ्वी तापणे व दुसरा म्हणजे समुद्राचे आम्लीकरण.

झाडे व पृथ्वी तापणे

कार्बन डायऑक्साईडमध्ये असा गुणधर्म आहे की तो सूर्यकिरणांनी तापलेल्या पृथ्वीतील उष्णता किरणांद्वारे अंतराळात निघून जाण्यास प्रतिबंध करतो. ह्या गुणधर्माला ‘ग्लासहाऊस इफेक्ट’ म्हणतात. ह्या गुणधर्मामुळे सूर्याकडून मिळालेली ऊर्जा पृथ्वीवर धरून ठेवली जाते. कार्बन डायऑक्साईडचे वातावरणातील प्रमाण २५० पीपीएमपासून ४१० पीपीएमपर्यंत वाढल्यामुळे हा ग्लासहाऊस परिणाम वाढला आहे व त्याने धरून ठेवलेल्या उर्जेमुळे पृथ्वीचे तापमान १९६० सालापासून आजपर्यंत १.५ सेंटिग्रेडने वाढले आहे. त्याचे परिणाम आपण ठिकठिकाणी होणारी ढगफुटी, अतिवृष्टी, तीव्र धुळीची वादळे, महिन्याभराचा पाऊस दोन दिवसात पडणे, विजा पडण्याचे प्रमाण वाढणे, गारपीटीचे प्रमाण काही प्रदेशात खूप वाढणे, समुद्री तुफानांची तीव्रता व संख्या वाढणे, अश्या अतिरेकी हवामानाच्या विविध दुर्घटनांद्वारे भोगत आहोत.

माणूस भूगर्भातील इंधने जाळून जो कार्बन डायऑक्साईड तयार करतो, त्यातील निम्मा दरवर्षी जंगले, जमिनीवरची इतर वनस्पतीसृष्टी व समुद्रातील वनस्पती ह्यांच्यामार्फत काढून घेतला जातो. पण उरलेला कार्बन डायऑक्साईड वातावरणात शिल्लक राहतो व तेथे किमान एक हजार वर्षे राहतो. आहे ही परिस्थिती कायम राहिल्यास एकविसशे सालापर्यंत पृथ्वीचे तापमान औद्योगिकपूर्व काळापासून विचार करता ४.५ सेंटिग्रेडने वाढेल व त्याचे भयावह परिणाम होतील. म्हणून ही वाढ दोन डिग्री सेंटीग्रेडपर्यंतच रोखावी ह्यादृष्टीने शास्त्रज्ञांचे व बहुतेक देशांचे प्रयत्न चालू आहेत. ह्या प्रयत्नांचे दोन भाग आहेत. एक म्हणजे भूगर्भातील इंधनांचे ज्वलनच कमी करून कार्बन डायऑक्साईडचे उत्सर्जन कमी करणे. दुसरा म्हणजे वातावरणातील कार्बन डायऑक्साईड झाडांद्वारे शोषून घेऊन त्याचे वातावरणातील प्रमाण मर्यादेत ठेवण्याचे प्रयत्न करणे. ह्या कामी झाडे लावणे कितपत परिणामकारक आहे ह्याचा थोडा विचार करू.

एक झाड साधारण दरवर्षी २२ किलो कार्बन डायऑक्साईड वापरते. सर्वसाधारण जंगलात दर एकर चारशे ते पाचशे झाडे असतात व ती वर्षाकाठी एक टन कार्बन डायऑक्साईड वापरतात. गेली काही वर्षे भारताच्या कार्बन डायऑक्साईड उत्सर्जनात दरवर्षी दहा कोटी टनांनी वाढ होत आहे. ही दरवर्षीची कार्बन डायऑक्साईडची वाढ फक्त शोषून घेण्यासाठी प्रतिटन एक एकर ह्याप्रमाणे दहा कोटी एकर, म्हणजेच चार कोटी हेक्टर किंवा चार लाख चौरस किलोमीटर जमिनीवर नवे जंगल वाढवावे लागेल. महाराष्ट्राचे क्षेत्रफळ तीन लाख चौरस किलोमीटर आहे हे लक्षात घेतले तर हे काम अशक्य कोटीतील आहे हे लक्षात यावे. आपण सध्या ज्या प्रमाणात झाडे लावून जगवत आहोत त्याचा परिणाम नगण्य होणार आहे हे लक्षात घ्यावे. झाडे जरूर लावावी. सर्वच आघाड्यांवर प्रयत्न आवश्यक आहेत. पण झाडे लावण्याचे आपण अगदी शथीर्ने प्रयत्न केले, खूप खर्च केला, मोहिमा हाती घेतल्या तरी होणारा परिणाम अत्यंत अत्यल्प असणार हेही लक्षात घ्यावे. साधारण चार मोटरगाड्या एक वर्षात जेवढा कार्बन डायऑक्साईड तयार करतात तेवढा संपवण्यासाठी दरवर्षी एक एकर जंगल लावावे लागेल.

झाडे लावण्यावर जेवढा पैसा, जेवढे श्रम, जेवढी मानसिक शक्ती खर्च होते तेवढाच ह्या गोष्टींचा खर्च कार्बन डायऑक्साईडचे उत्सर्जन कमी करण्यावर केला तर तो खूपच अधिक परिणामकारक ठरेल. वीज काटकसरीने वापरणे, जरूर नसलेली विजेवरची उपकरणे बंद करणे, अधिक कार्यक्षम दिवे, पंखे, पंप वापरणे, विजेवर चालणारी वाहने, सायकली किंवा सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था वापरणे, कोळशाऐवजी नैसर्गिक वायूवर किंवा अणूउर्जेवर वीज निर्माण करणे, किंवा पवनउर्जेचा वापर वाढवणे अश्या गोष्टींवर पैसा, वेळ, श्रम आणि मानसिक ऊर्जा खर्च करणे, हे झाडे लावण्यापेक्षा कितीतरी पटीने अधिक परिणामकारक आहे. झाडे लावू नयेत असे अजिबात नाही. पण प्राथिमकता ही उत्सर्जन कमी करण्यास द्यावी.

देशाची ३३ टक्के भूमी जंगलाखाली असावी हा आदर्श आहे. भारतातील सर्वसाधारण माणूस गरिबीतून बाहेर पडून हळूहळू थोडा थोडा जास्त श्रीमंत होत आहे. त्याच्या सर्वच गरजा वाढत आहेत आणि त्या पूर्ण करण्यासाठी वस्ती, कारखाने, सेवा, उद्योग, रस्ते, विमानतळ वगैरेंसाठी जास्त जास्त जमीन लागणार आहे. भारताची लोकसंख्यादेखील २०५० पर्यंत तरी वाढतच जाणार आहे. बर्‍यापैकी पाऊस पडणारी व चांगली माती असणारी जमीन शेती व इतर कारणांसाठी वापरली जाईल, जंगलांच्या वाढीसाठी उपलब्ध होणार नाही. कमी पावसाच्या प्रदेशातील माळरानाची (उदाहरणार्थ माण तालुका, खटाव तालुका, मराठवाडा) किंवा वाळवंटाची जमीन फक्त वृक्षारोपणासाठी उपलब्ध असेल. तेथे झाडे लावण्याचा हट्ट धरल्यास खर्चही खूप येईल आणि तरीसुद्धा झाडे जगण्याचे व त्यांचे मोठे वृक्ष होण्याचे प्रमाण अगदीच कमी असेल. त्यातील यश बेताचे आणि अल्पजीवी असेल. कारण मोठ्या प्रमाणावर झाडांची कायमची काळजी घेणे, देखभाल करणे अशक्य असते. तसे नसते तर तेथे आपोआपच जंगल तयार झाले असते. झाडे लावावी लागली नसती.

झाडे आणि गारवा

झाडे जमिनीतील पाणी उचलून पानांपर्यंत नेतात आणि तेथे त्या पाण्याची वाफ होऊन ती हवेत निघून जाते. त्यामुळे माठातले पाणी जसे बाहेर झिरपणारे पाणी उडून गेल्यामुळे गार होते, तसेच झाडांच्या आसपासची हवा गार होते. शहरात भरपूर झाडे असली की शहरातली हवा एक-दोन डिग्री सेंटीग्रेडने गार होते. त्यासाठी जरूर झाडे लावावी.

आर्थिक स्थिती सुधारल्याने व शासनाच्या मदतीने खेडोपाडीदेखील स्वयंपाकाचा गॅस आला आहे. त्यामुळे सरपण म्हणून झाडे तोडण्याचे प्रमाण बरेच कमी झाले आहे. तसेच मोठ्या संख्येने पाळलेली भाकड किंवा अत्यंत कमी दूध देणारी जनावरे पोसत राहणे हे परवडेनासे झाले आहे. काही खेड्यांतील माणसे शहरात राहायला गेल्यामुळे खेड्यातील लोकवस्ती कमी कमी होत आहे. त्यामुळे रानोमाळ भटकून चरणार्‍या गाईगुरांची व शेळ्यांची संख्या कमी झाली आहे, होत आहे. नवीन वाढणार्‍या रोपांचे त्यामुळे नुकसान होत नाही. त्यामुळे मध्यम पाऊस, चांगला पाऊस पडणार्‍या भागांमध्ये आपोआपच जंगल-झाडोरा वाढत आहे. त्यामध्ये निसर्गाने निवडलेली, तेथील जमीन व हवामान ह्यांच्याशी जुळणारी झाडे, आपोआप वाढत आहेत व तेच टिकाऊ वनीकरण आहे. तेथे माणसाने मुद्दाम हस्तक्षेप करून वृक्षारोपण करण्याने काही फायदा नाही. त्यावर खर्च करण्यापेक्षा तो खर्च उत्सर्जन कमी करण्यासाठी करणे अधिक फलदायी ठरेल. वरील विवेचनात खर्चांचा उल्लेख येतो तो मुख्यतः शासकीय खर्चांबद्दल आहे. कारण राज्य व केंद्रशासन, जिल्हापरिषद, नगरपालिका ह्यांनी वृक्षारोपणावर केलेला खर्च हा भ्रष्टाचार व अनागोंदी कारभार ह्यांमुळे मोठ्या प्रमाणावर वाया जातो. युद्धपातळीवर वृक्षारोपणाची मोहीम घेतली जाते. कोट्यवधी रोपे लावण्याचे उद्दिष्ट गाठण्यासाठी कोठेही कितीही दाटीने रोपे लावली जातात. फोटो घेतले जातात. समारंभ होतात. नंतर सगळ्याचा विसर पडतो. रोपे जगून त्यांचे मोठे वृक्ष होण्याचे प्रमाण अत्यल्प असते. झाडे लावा, पैसा जिरवा, अशी वस्तुस्थिती आहे. ह्याउलट स्थानिक लोकांनी जवळपासच्या जागांवर स्वप्रयत्नांनी केलेले वृक्षारोपण खूपच यशस्वी होते व अल्प खर्चात होते. असे वृक्षारोपण नेहमीच स्वागतार्ह आहे!

झाडे आणि वाहतूक अपघात आणि हमरस्ते

भारतात रस्त्याशेजारी झाडे लावण्याची सुरुवात बहुतेक करून मोगलांच्या पूर्वीच्या शेरशहा सुरी ह्याने केली. त्यावेळी बहुतेक वाहतूक पायी, घोड्यावरून किंवा बैलगाड्यांमधून होत असे. झाडांच्या रस्त्यावर पडणार्‍या सावलीचा खूपच उपयोग होत असे. हल्ली शहरांना जोडणार्‍या रस्त्यांवरील वाहतूक मुख्यतः बसेस, मोटारी ह्यांमधून होते व त्यांचा वेग ताशी ८० ते १२० किलोमीटर असतो. झाडे देत असलेल्या सावलीचा त्यांना काहीच उपयोग नसतो. पण चालकाच्या चुकीमुळे, डुलकी लागल्यामुळे, गाडीतील बिघाडामुळे किंवा अन्य अपघाताचा परिणाम म्हणून काहीवेळा गाडी रस्ता सोडून बाजूला जाते. अश्यावेळी गाडी झाडावर आपटून एकाएकी थांबली तर मोठी प्राणहानी होते व अनेक जण जखमी होतात. तसे न होता ती गाडी हळूहळू थांबली किंवा कलंडली तर सहसा प्राणहानी होत नाही व होणार्‍या जखमांची तीव्रता कमी असते. त्यामुळे रस्त्याशेजारी निदान शंभर फुटांपर्यंत बलदंड झाडे असू नयेत किंवा अन्य कोणतेही मैलांचे दगड, दगडी/ कॉंक्रिटचे खांब/ कमानी/ पाट्यांचे लोखंडी खांब असे मजबूत अडथळे असू नयेत. मानवी जीवनाबद्दल आस्था बाळगणार्‍या पाश्चात्य देशांत व यूएसएमध्ये हायवे शेजारी शंभर फूटांपर्यंत असला कोणताही बलदंड अडथळा असू नये असा कायदाच असतो. शहराच्या सीमेच्या आत मात्र वाहतूक कमी वेगाने चालावी अशीच अपेक्षा असल्याने रस्त्याशेजारी झाडे असतात. भारतात मात्र काळाबरोबर नियम बदलत नाहीत. मानवी सुरक्षेपेक्षा रूढी, परंपरा ह्यांना जास्त महत्त्व आहे. त्यामुळे हायवेच्या शेजारी मोठी झाडे लावण्याची प्रथा अजून चालूच आहे. झाडांबद्दलचे प्रेम उतू जात असते. हायवे शेजारच्या मोठ्या झाडावर आपटून वाहनातील माणसे मरण पावली तरी त्याबद्दल वाईट वाटत नाही किंवा त्याबद्दल काही करावे वाटत नाही. मानवी जीवनाची क्षणभंगूरता व असारता ही भारतात सर्वमान्य आहे. तरीही सुरक्षेच्या दृष्टीने खालील मुद्दे नमूद करणे भाग आहे.

१. झाडांमुळे रस्त्यावरचे किंवा रस्त्याशेजारचे सूचनाफलक झाकले जाऊन त्यावरील मजकूर दिसणे बंद होऊ नये.

२. रस्त्यावरचे इतर वापरकर्ते, पादचारी, सायकलस्वार, दुचाकी वाहने, जनावरे ह्या गोष्टी वाहनचालकाला दिसणे बंद होऊ नये.

३. पादचारीमार्ग शेजारील झाडांच्या फांद्यांमुळे बंद किंवा गैरसोयीचे होऊ नयेत.

४. ज्यांच्यावर आदळल्याने घातक अपघात होतील अशी झाडे रस्त्याशेजारी असू नयेत. साधारण तीन इंच व्यासाच्या झाडावर वाहन आदळल्यास झाड मोडते किंवा वाकते, पण वाहनांचे नुकसान होत नाही. अशी कमी व्यासाची अनेक झाडे शेजारीशेजारी असल्यास गाडी त्यांच्यावर आदळल्यास स्पंजवर आपटल्याप्रमाणे अलगद थांबते व वाहनाचे व त्यामधील प्रवाशांचे नुकसान होत नाही व प्राणहानी होत नाही. म्हणून रस्त्याशेजारील झाडे तीन इंच व्यासाची झाल्यास ती लगेच तोडून, नवीन फूट आल्यावर ती तीन इंचाची होईपर्यंतच वाढू द्यावी.

५. झाडांच्या मुळांमुळे रस्ते, पदपथ, नाले आणि ड्रेनेजचे नळ खराब होऊ नयेत इतक्या अंतरावर झाडे असावीत. झाडे रस्त्यावर पडून अपघात होऊ नयेत, वाहतूक बंद होऊ नये इतक्या लांब अंतरावर असावीत. आंध्रमधील वादळानंतर वादळग्रस्त भागात मदत पोहोचण्यात महत्त्वाचा अडथळा हा रस्त्यांवर किंवा रेल्वेमार्गांवर पडलेल्या अवाढव्य वृक्षांचा होता. म्हणून रस्ते आणि रेल्वेमार्ग ह्यांच्यापासून मोठी झाडे किमान शंभर फूट दूर अंतरावर असावीत.

६. रस्त्यावर वाढलेल्या व झुकलेल्या फांद्यांमुळे ट्रक्सना व बसेसना कडेपर्यंतचा रस्ता वापरताच येत नाही. त्यांना रस्त्याच्या मध्यभागातूनच जावे लागते. त्यामुळे अपघात होतात. तसे होऊ नये म्हणून रस्ता जमिनीवर जेवढा रुंद आहे, तेवढीच रुंद जागा त्याला वरपर्यंत म्हणजे २५ फूट उंचीपर्यंत वाहतुकीसाठी उपलब्ध असावी व ह्या जागेत फांद्या वाढू देऊ नयेत.

७. रस्ता जेथे वळतो तेथे कोपर्‍यावरची जागा मोकळी ठेवावी. म्हणजे वाहनचालकांना वळणापुढचा रस्ता नीट दिसू शकेल.

८. रस्त्याशेजारील झाडे, खांबावरील फोन, वीज वगैरे तारांना उपद्रव देणार नाहीत इतकीच उंच जाणारी असावी. रस्त्याशेजारच्या झाडांना अनिर्बंध वाढू देणे धोक्याचे आहे. झाडांची सर्व कामे झुडपे, गवत, वेली करू शकतात. मोठ्या झाडांबद्दलचे पक्षपाती प्रेम नुकसानकारक आहे.

९. वाहतुकीला अडथळा आणणारी, रस्ता रुंदीकरणाच्या आड येणारी झाडे तोडल्यास त्यामुळे होणारे पर्यावरणाचे नुकसान वाहतूक सुलभ व जलद झाल्यामुळे सहज भरून निघते. तेव्हा अशा रस्त्यांशेजारच्या वृक्षांचे व्यवस्थापन करण्यास वृक्षप्रेमींनी विरोध करू नये. ह्याचा अर्थ असा नाही की पर्यावरण रक्षणासाठी मोटारींच्या संख्येवर बंधन घालू नये किंवा अनावश्यक मालवाहतूक थांबवण्याचा प्रयत्न करू नये किंवा पेट्रोल-डिझेलऐवजी विजेवर व गॅसवर चालणारी वाहने वापरण्यास उत्तेजन देऊ नये.

१०. रस्त्याचा डांबरीकरण/ कॉंक्रीटीकरण केलेला भाग जेथे संपतो, तेथे रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना साईडपट्टी असते. ह्या साईडपट्टीला थोडा उतार असतो व तो उतार रस्त्याशेजारच्या नाल्यांपर्यंत जातो. ही रचना पाण्याचा निचरा होण्यासाठी आवश्यक असते. ह्या साईडपट्टीवर गवत, झुडपे वगैरे उगवल्यास त्यांच्या मुळांमुळे जमीन उचलली जाऊन ही साईडपट्टी मुख्य रस्त्यापेक्षा उंच होते. तसेच हे गवत, झाडेझुडपे व त्यांची मुळे यांच्यामुळे पाण्याचा निचरा होण्यास अडथळा निर्माण होतो. त्यामुळे मुख्य रस्त्याच्या दोन्ही बाजुंना पावसाळ्यात पाणी साठते व ह्या पाण्यामुळे वाहनांचे ब्रेक नीट लागत नाहीत, म्हणजे हायड्रोप्लेनिंग होते व त्यामुळे अपघात होण्याची शक्यता निर्माण होते. तसेच मुख्य रस्त्याच्या खालची जमीन पाण्याने संपृक्त होते व त्यामुळे मुख्य रस्त्याची ताकद कमी होऊन भेगा पडणे, खड्डे पडणे सुरू होते. त्यामुळे ह्या साईडपट्टीवर आणि नाल्यांमध्ये गवत, झाडे व झुडपे वाढू देऊ नयेत.

११. आजारी व रोगग्रस्त झाडे रस्त्यावर पडून अपघात होण्याची शक्यता असते. पाने कमी झाल्याने किंवा खोड विद्रूप झाल्यामुळे आजारी रोगट झाडे ओळखू येतात. अशी झाडे व रस्त्यावर झुकलेली झाडे जमिनीसपाट काढावी. म्हणजे ती रस्त्यावर पडल्यामुळे होणारे अपघात टळतात.

हायवेशेजारी उंच झाडे लावायची असल्यास ती जितकी उंच वाढू द्यावयाची असतील तितकी ती रस्त्याच्या कडेपासून लांब असणे आवश्यक आहे. उदा. ५० फूट उंच झाडे ही ५० फूट अंतरावर असावी. म्हणजे दोन्ही बाजूंना निदान ६०-६० फूट जागा मोकळी सोडावी लागेल, जे खूप महाग पडेल व तेवढा त्या रुंदीकरणाला जनतेचा विरोधही वाढेल. म्हणून तशी रांगेने झाडे न लावता दर १०-१५ किलोमीटर अंतरावर चांगली एकरभर जागा घेऊन तेथे विविध प्रकारची झाडे लावून अनिर्बंध वाढू देता येतील. ह्या जागेचा पार्किंग, विसावा, स्वच्छतागृहे, खानपान सेवा, विक्री केंद्र, चार्जिंग स्टेशन ह्यांसाठी करून ते आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी पण करता येईल. झाडे एकाच ठिकाणी असल्याने पाणी घालणे, संरक्षण, देखभाल ह्या गोष्टी स्वस्त व सोप्या होतील. अशा वनस्थळी निर्माण करण्याची कल्पक व मौल्यवान सूचना अतिशय योग्य वेळी आलेली आहे. कारण महामार्गांचे विस्तारीकरण आता हिरिरीने चालू आहे. आत्ताच ही सूचना स्वीकारून तसे शासकीय धोरण बनवल्यास नवीन महामार्ग अधिक सुरक्षित, सोयीचे व स्वस्त होतील.

शहरातील व गावातील झाडे

रस्त्यावरील झाडे :- सर्व शहरांत किंवा गावांत वाहने खूप वाढल्याने वाहतुकीला रस्ते अपुरे पडत आहेत. त्यामुळे जेथे शक्य आहे तेथे रस्त्याशेजारच्या खासगी किंवा सार्वजनिक आवारामध्ये झाडे असावीत. रस्त्यावर नसावी. रस्त्यावरील झाडांमुळे अनेक तोटे होतात. उदाहरणार्थ वाहतुकीला अडथळा, गटारांना अडथळा, स्टॉर्मवॉटर ड्रेन्सना अडथळा व त्यामुळे रस्त्यावर पाणी साठून रस्ते जलद खराब होणे,इत्यादी. झाडांवरून ठिबकणारे पावसाचे पाणी बर्‍याच वेळा काही ठिकाणीच ठिबकते व त्याजागी खड्डे तयार होऊन त्यात पाणी साठून ते खड्डे वाढत जातात. हल्ली बंगलेवाल्यांमध्ये कंपाउंडच्या बाहेरील रस्त्यांवर अतिक्रमण करून तेथे फ्लॉवरबेड तयार करण्याची फॅशनच आली आहे. ह्यासाठी म्युनिसिपालिटीची परवानगी अर्थातच लागत नाही. ह्या फ्लॉवरबेडमुळे गटारे बंद होतात. रस्त्याच्या बाजू रस्त्यापेक्षा उंच होऊन पावसाचे किंवा गाडी धुण्याचे पाणी रस्त्यावरच रहाते व त्यामुळे रस्ते खराब होतात.

झाडांच्या मुळांमुळे फूटपाथ वेडेवाकडे होतात. मुळे ड्रेनेज लाईनमध्ये प्रवेश करतात. पाण्याचे पाईप, विजेच्या किंवा फोनच्या तारा ह्यांची देखभाल करणे झाडांच्या मुळांमुळे अवघड होते. झाडांच्या फांद्या विजेच्या तारांना स्पर्श करतात व त्यामुळे आग लागू शकते. तसेच टेलिफोनच्या तारांना स्पर्श केल्यामुळे टेलिफोन बंद पडतो.

बर्‍याच वेळा फारसा विचार न करता प्रचंड वाढणारी व सहज पडू शकणारी झाडे रस्त्यावर लावली जातात. वादळी वार्‍याने किंवा बर्‍याच वेळा निव्वळ जमीन भिजल्यामुळे ही झाडे उन्मळून पडतात किंवा मोडतात. गाड्यांवर किंवा माणसांच्या अंगावर झाडे पडल्याने माणसे मरतात किंवा जखमी होतात. आडवे पडलेले झाड काढेपर्यंत वाहतूक बंद पडते. म्हणून पर्जन्यवृक्ष, गुलमोहर, वड, पिंपळ अशी आडवीतिडवी किंवा प्रचंड वाढणारी झाडे रस्त्याशेजारी लावू नयेत. शोभिवंत, पण लहानच राहणारी झाडे उपलब्ध आहेत. तीच रस्त्याशेजारी लावावी. जुनी लावलेली झाडे कापून मर्यादित आकाराची ठेवावी.

महत्त्वाच्या इमारतींसमोर मोठे वृक्ष लावून त्यांचे सौंदर्य झाकून टाकू नये. उदाहरणार्थ कोल्हापूरमध्ये रंकाळ्याच्या शेजारी शालिनी पॅलेस नावाचा सुंदर राजवाडा आहे. पिढ्यानपिढ्या चित्रकार आणि फोटोग्राफर रंकाळ्याच्या अलीकडच्या काठावरून रंकाळा आणि त्यामागील राजवाडा व आकाश अशी चित्रे आणि फोटो काढत असत. रंकाळ्यासमोरच्या बागेत त्यावेळी फक्त चार किंवा पाच फूट उंचीची फुलझाडे असल्याने शालिनी पॅलेस झाकला जात नसे. आता कोणीतरी अरसिक वृक्षप्रेमीने शालिनी पॅलेस व रंकाळा ह्यांच्यामध्ये नारळ व इतर मोठे उंच वृक्ष लावले आहेत. त्यामुळे शालिनी पॅलेसचे सौंदर्य लुप्त झाले आहे. समजा उद्या ताजमहालसमोर प्रचंड वृक्ष लावून झाकून टाकला तर कसे वाटेल? बर्‍याच वास्तूंचे सौंदर्य ती पूर्ण वास्तू लांब अंतरावरून पाहिली तरच खुलून दिसते!

तीच गोष्ट पन्हाळ्यासारख्या पयर्टन स्थळाची आहे. ह्या उंचावरील पयर्टनस्थळाभोवती फिरताना लांब अंतरावरील डोंगररांगा, दर्‍या, त्यातली झाडी, वरचे आकाश असे विहंगम दृश्य दिसणे आवश्यक आहे. नाहीतर इतक्या उंच डोंगरावर जायचेच कशाला? आता पन्हाळ्याला कड्यापर्यंत इतकी झाडे लावली आहेत की फिरताना फक्त झाडेच दिसतात. अगदी वाकडी वाट करून तटावर गेल्यासच विहंगम दृश्य दिसते.

थोडक्यात, झाडे लावताना सुरक्षितता, सोय, सौंदर्य, भूगर्भातील पाणी, गारवा, प्रदूषण व पैशांचा परिणामकारक उपयोग (कॉस्ट इफेक्टिव्हनेस) वगैरे गोष्टींचा विचार व्हावा. वृक्षप्रेमाच्या भावनेच्या पुरात वाहून जाऊ नये. गवताळ माळ, खुरटे जंगल ह्यांदेखील नैसर्गिक व पर्यावरणपूरक उत्पादकव्यवस्था (इकोसिस्टीम्स) आहेत. सर्वत्र जंगल होऊ शकत नाही. तसा हट्टाग्रह नुकसानकारक आणि निसर्गविरोधीपण असतो. पण प्रत्येक गावात जश्या आखीवरेखीव शोभिवंत बागा असतात, तशी मोठ्या झाडांना अनिर्बंध वाढू देणारी उपवने किंवा मिनी-जंगलेपण असावी.

परदेशी झाडे आणि देशी झाडे :- इंग्रजांचे किमान दीडशे वर्षे राज्य, त्यांचा जगभर संचार, त्यांची बागांबद्दलची आवड आणि वनस्पतीशास्त्रीय कुतूहल ह्यांचा परिणाम झाला व भारतात जगभरातली विविध झाडे लावली गेली आणि रुजली. त्यांचे मूळ देश मादागास्कर, द. अमेरिका, द. आफ्रिका असे होते. त्यातली बरीचशी सुदंर फुले पाने असलेली किंवा जलद वाढणारी होती. त्यांच्यावर वाढू शकणारे किडे किंवा अन्य रोग भारतात नसल्याने व आपली जनावरे त्यांना तोंड लावत नसल्याने त्या झाडांची येथे चांगली वाढ होते. गुलमोहर, जकरंडा, टॅबूबिया अशी झाडे आपल्याला रस्त्याकडेला किंवा बागांमध्ये पाहण्याची इतकी सवय झाली आहे की ती परदेशी आहेत हे कळल्यावर आश्चर्य वाटते. त्यापेक्षा जास्त आश्चर्य मिरची, पेरू, चिकू ह्या वनस्पती मुळात परदेशी आहेत हे कळल्यावर वाटते. त्यामुळे एखादी वनस्पती भारतात येऊन रुजल्यानंतर कितीशे वर्षांनी किंवा किती हजार वर्षांनी तिचा आपण देशी म्हणून स्वीकार करणार, ह्याचाही निर्णय एकदा घ्यायला हवा. गव्हाच्या व तांदळाच्या बर्‍याच जातीदेखील सुमारे दहा हजार वर्षांपूर्वी बाहेरूनच आल्या असा पुरावा आहे!

आपण कोणती झाडे लावायची ह्याचा निर्णय आपला झाडे लावण्याचा उद्देश काय आहे व त्यासाठी कोणत्या गुणधर्माची झाडे आवश्यक आहेत ह्यांवर अवलंबून असायला हवा. काही झाडे इतक्या चढाईखोरपणे पसरतात व इतर झाडांना जगणे कठीण करून टाकतात की ती नष्ट कशी करायची हीच डोकेदुखी ठरली आहे. उदा. जलपर्णी, काँग्रेस गवत, रानमोडी, घाणेरी, वेडी बाभूळ (Prosopis juliflora) वगैरे. त्यामुळे नवीन झाडे देशात येऊ देण्यापूर्वी खूपच दक्षता घेतली पाहिजे. पण निलगिरी, सुबाभळ, जंगली सुरू, ऑस्ट्रेलियन बाभूळ, अशा जलद गतीने वाढणार्‍या व ओळखीच्या झालेल्या झाडांचा ऊर्जा वनीकरणासाठी किंवा निकृष्ट जमीन सुधारण्यासाठी किंवा देशी वनीकरण करताना सुरुवातीचा आधार (स्टार्ट सपोर्ट) म्हणून वापर करण्यास काहीच हरकत नसावी. बागेमध्ये किंवा रस्त्याकडेला योग्य गुणधर्म असलेली ओळखीची आता देशी होत आलेली परदेशी झाडे लावायला देखील काही हरकत नाही.

विदेशी झाडे ऑक्सिजन सोडत नाहीत, फार पाणी संपवतात वगैरे आरोप अशास्त्रीय आहेत, त्यांच्याकडे लक्ष देऊ नये. पक्षी विदेशी झाडांवर घरटी बांधत नाहीत हा आरोप बर्‍याच अंशी खरा आहे, पण आता हळूहळू त्यांना सवय होऊन ते ह्या झाडांवर घरटी बांधू लागले आहेत.

जंगले आणि झाडे

जंगले म्हणजे फक्त मोठे वृक्ष हे समीकरण चुकीचे आहे. जंगले म्हणजे तेथील झाडे, झुडपे, वेली, गवत, पशू, पक्षी, किडे, मुंग्या आणि वनवासी माणसेसुद्धा. हे सर्व घटक त्यांच्या जगण्यामरण्यामधून तेथील पर्यावरणाचा समतोल साधत असतात. बहुतेक वेळा बाहेरील माणसांनी शिकार किंवा अन्य काही ढवळाढवळ केल्यामुळे, पण काहीवेळा नैसर्गिक कारणांनी देखील, हा समतोल बिघडतो. त्यावेळी माणसालाच काही दुरुस्ती, व्यवस्थापन करावे लागते. उदा. सर्वत्रच मोठी झाडे वाढली, तर त्यांच्या सावलीमध्ये गवत नीट वाढत नाही. मग तृणभक्षी प्राणी कमी होतात, मग त्यांच्यावर जगणार्‍या मांसाहारी प्राण्यांची संख्या कमी होते. ह्यावर उपाय म्हणून जंगलातील काही भागातील झाडे कापून, जरूर तर जाळून, तेथे गवत वाढेल अशी दक्षता घ्यावी लागते. तसेच काही प्राण्यांची संख्या प्रमाणाबाहेर वाढली तर जंगलाचे नुकसान होते. ह्यावर उपाय म्हणून त्या प्राण्यांच्या मर्यादित शिकारीला काही काळ परवानगी देऊन त्यांची संख्या प्रमाणात ठेवली जाते. जंगलाच्या अशा व्यवस्थापनाला निसर्गप्रेमी संस्थांनी अज्ञानाने विरोध करू नये. आफ्रिकेतील जंगलांमध्ये अशा मर्यादित शिकारीला परवानगी देण्यात येते. ह्यासाठी ‘परवानगी फी’ म्हणून मोठी रक्कम वसूल करण्यात येते व ती रक्कम तेथील रहिवाशांच्या कल्याणासाठी वापरली जाते. भारतातदेखील काही ठिकाणी हरणे, गवे, वाघ, हत्ती ह्यांची अतिसंख्या होऊन, खाद्य-पाणी मिळवण्यासाठी त्यांना जंगल अपुरे पडत आहे, व त्यामुळे जंगलाबाहेर पडावे लागत आहे, मनुष्य व वन्यप्राणी ह्यांचा संघर्ष होत आहे. त्यात दोघांचेही नु्कसान होते आहे. येथे योग्य प्रमाणात शिकारीला परवानगी देणे हाच एक उपाय आहे, पण भावनात्मक कारणांनी त्याला विरोध होत आहे.

बायोस्फिअर रिझर्व जंगलाच्या ह्या प्रकारात मात्र कोणत्याही मानवी हस्तक्षेपाला परवानगी नसते. माणसाने फक्त साक्षीदारांचे, निरीक्षणाचे, नोंदी ठेवण्याचे काम करायचे. माणूस सोडून सर्व जीवांना तेथे निर्बंधरहित जगता येते. मग तेथील परिस्थितीला योग्य तेच जगतात, बाकीचे नष्ट होतात. आपल्याकडे हजारो वर्षांपासून असलेल्या देवरायांमध्ये काही थोड्याच प्रजाती (ॲपेक्स व्हेजिटेशन) शिल्लक राहतात, जैवविविधता कमी होते! आगी, वणवे लागणे, ज्वालामुखीचे उद्रेक किंवा मानवी हस्तक्षेप (डिस्टर्बड फॉरेस्ट) ह्यांच्यामुळे जंगलातील जैवविविधता वाढतेच! सध्याची ज्वलंत समस्या असलेल्या वातावरण बदल, ग्लोबल वॉर्मिंग ह्यांच्यामुळे बाकी निसर्गावर, झाडांवर, जंगलांवर अखेर काय परिणाम होतील, ते माणसाला कधीच कळणार नाही. कारण तोपर्यंत मनुष्यजात नष्ट झालेली असेल.

विनोबा विचार

मिलिंद बोकील ह्यांनी २००३ साली ‘ज्ञान ते सांगतो पुन्हा’ या पुस्तकासाठी लिहिलेली प्रस्तावना.

डॉ. जयंतराव पाटील यांनी विनोबांच्या या लेखसंग्रहाचे संकलन करून प्रस्तावना लिहिण्याचे काम मला जेव्हा सांगितले तेव्हा आयुष्यात पूर्वी कधीही नाही इतका प्रचंड संकोच वाटला. मन अतिशय दडपल्यासारखे झाले. संकलन करण्याचे काम अवघड नव्हते, पण प्रस्तावना लिहिणे? त्या कामाला आपण पात्र नाही एवढे आत्मज्ञान मला जरूर होते. अलंकारिक भाषेत बोलायचे झाले तर विनोबांसारख्या महात्म्याच्या लेखांची ओळख माझ्यासारख्याने करून देणे म्हणजे सूर्याला काजव्याने ओवाळण्यासारखे होय. पण डॉ. पाटील यांनी सांगितले की सध्याच्या पिढीतील एका माणसाला विनोबांबद्दल काय वाटते ते कळण्यासाठी हे काम तू करायला हवेस. तेव्हा केवळ तेवढ्याच भावनेने आणि त्यांची आज्ञा प्रमाण मानून मी ते करायला घेतले आहे.

माझ्यासारखे जे लोक जयप्रकाश नारायण यांच्या चळवळीशी संबंधित होते त्यांचा विनोबांच्या विचारांशी संबंध येणे अटळच होते. जयप्रकाश स्वत:ला विनोबांचे शिष्य मानत आणि भूदान चळवळीसाठी त्यांनी १९५४ मध्ये स्वत:चे जीवन दान केले होते. नंतर जयप्रकाशांच्या प्रेरणेने विद्यार्थी-युवकांची जी देशव्यापी संघटना स्थापन झाली होती-छात्र युवा संघर्ष वाहिनी-त्यामध्ये विनोबा-प्रेरित ‘तरुण शांती सेने’चे युवकही सामील झाले होते. परंतु त्या काळात म्हणजे १९७४-८० या वर्षांत जयप्रकाश आणि विनोबा यांचे मार्ग एकमेकांपासून भिन्न आहेत असा एक समज तयार झाला होता. जे कार्यकर्ते इंदिरा गांधींची भ्रष्ट आणि हुकूमशाही राजवट उलथून टाकण्याच्या राजकीय आंदोलनात होते, त्यांना विनोबांचे या आंदोलनापासून तटस्थ राहणे आणि मूकपणाने सर्व घडामोडींकडे बघणे पसंत नव्हते. सरकारपक्षाने तर विनोबांनी ‘अनुशासनपर्व’ म्हणून आणीबाणीला पाठिंबाच दिला आहे असा प्रचार सुरू केला होता. त्यामुळे गांधीविचाराने काम करणाऱ्या सर्वोदयी मंडळीत दोन तट पडल्यासारखे झाले होतेच; पण सर्वसामान्य माणसांमध्येही विनोबांविषयी एक प्रकारचा संभ्रम तयार झाला होता. आणीबाणी संपल्यानंतरच्या काळात महाराष्ट्रातले पत्रकार-संपादक विनोबांवर टीका करण्याची एकही संधी सोडत नसत. विनोबा हे नुसते एक ‘बाबा’ किंवा ‘सरकारी संत’ आहेत अशा प्रकारची हवा त्या काळात तयार झालेली होती. खरे तर भूदान आंदोलन संपल्यानंतर विनोबांनी एक प्रकारचा सामाजिक अज्ञातवास स्वीकारला होता आणि लोकांच्या स्मृतीपासून ते दूर गेले होते. समोर आणले गेले ते अशाप्रकारे.

म्हणून त्या काळात आमच्यासारख्या तरुण लोकांना विनोबांचे योग्य आकलन झालेले नव्हते. विनोबा जयप्रकाशांच्या चळवळीला पाठिंबा देत नाहीत आणि त्यामागे आपले सामर्थ्य उभे करत नाहीत म्हणून आम्हांला विनोबांचा राग यायचा. तसे त्यांनी केले असते तर त्या चळवळीला वेगळीच ताकद प्राप्त झाली असती असे आम्हांला वाटत होते. पण तसे न झाल्याने विनोबांकडे आम्ही गंभीरपणे पाहिलेच नाही.

त्यानंतर जसजसे वय वाढत गेले व थोडासा अभ्यासही वाढत गेला तसतसे विनोबांचे साहित्य वाचनात येऊ लागले आणि त्यांचा मोठेपणा समजत गेला. शिक्षण, धर्म, स्वराज्य, सर्वोदय इत्यादी विषयांवरचे त्यांचे लेख वाचून तर त्यांच्या विचारातली अभिनवता लक्षात आलीच; पण त्यांचे अध्यात्मावरचे लेख वाचून चित्तात सुरेख, किरमिजी उजेड पडल्यासारखे झाले. विनोबांचे साहित्य वाचताना लक्षात येत गेले की हा थोर पुरुष अफाट ज्ञानी तर आहेच, पण सर्व भूतमात्रांविषयीच्या जिव्हाळ्याने काठोकाठ भरलेला आहे; हा योगी तर आहेच पण मानवी संसाराचे आणि जीवनव्यवहारांचे त्याला अचूक ज्ञान आहे. मुख्य म्हणजे सगळ्या सृष्टीमध्ये काय तत्त्व भरून राहिले आहे याची त्याला यथार्थ जाणीव आहे. आणि त्या जाणिवेने त्याच्या सर्व लिखाणाला एक वेगळीच उंची आणि खोली प्राप्त झाली आहे. त्याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे आपले ज्ञान अत्यंत सोप्या, रसाळ आणि नेमक्या भाषेत कसे सांगायचे याचे वरदान त्याला लाभलेले आहे. एकाच वेळी साक्षात्कारी संत, जीवनमुक्त योगी, विद्वान आचार्य, सेवामयी कार्यकर्ता आणि प्रज्ञावंत कवी या सर्वांचा संगम त्यांच्यामध्ये झालेला आहे.

जीवन जगत असताना आपल्यासमोर निरनिराळे प्रश्न असतात. काही वैयक्तिक, बरेचसे कौटुंबिक, अनेक सामाजिकसुद्धा. त्या प्रश्नांनी आपला नेहमी गोंधळ उडालेला असतो. आपण नोकरी-धंद्याची कोणती लाईन पकडायची? शिक्षण मराठीतून घेणं चांगलं की इंग्रजीतून? हे सायन्सवाले लोक सांगतात ते खरं की अध्यात्मवाले सांगतात ते? मुळात सायन्स म्हणजे काय आणि अध्यात्म म्हणजे काय? गांधीजींचा उपदेश बरोबर की चूक? अहिंसा म्हणजे काय? दुसऱ्याशी कायम प्रेमानं वागणं शक्य आहे का? आजच्या जमान्यात स्वदेशी-स्वराज्य याला काही अर्थ आहे का? असे प्रश्न प्रत्येकाच्या डोक्यात वेळोवेळी घुमत असतात. जगात देव आहे का, हा प्रश्न तर कायमचा आहेच.

या प्रश्नांची उत्तरे मिळवण्यासाठी समाजात जे साधू, संत, सत्पुरुष असतात त्यांच्याकडे आपण अपेक्षेने बघतो. बऱ्याच वेळा ते त्या प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा प्रयत्न करतात. काही वेळा ती आपल्याला पटतात, काही वेळा पटत नाहीत. बऱ्याच वेळा आपला गोंधळ अधिकच वाढतो. मुख्य म्हणजे कुणीही सत्पुरुष एकाच वेळी वैयक्तिक, कौटुंबिक, सामाजिक, राजकीय अशा सर्वच प्रश्नांची उत्तरे देऊ शकतो असे नाही. किंबहुना खरा सत्पुरुष ‘नेति नेति’ म्हणजे मला समजत नाही, मी शोध करतोय, असेच म्हणतो.

ही मानवी जीवनातली अपूर्णता आहे आणि ती मान्य करूनच आपल्याला चालायला पाहिजे. पण आपल्या सर्व प्रश्नांची जरी उत्तरे देऊ शकला नाही तरी त्या प्रश्नांची सोडवणूक करू शकणाऱ्या एखाद्या मार्गाचे वा सूत्राचे दिग्दर्शन सत्पुरुषाने करावे असे आपल्याला जरूर वाटत असते. विनोबा हे अशा प्रकारचे सत्पुरुष आहेत. साक्षात्कारी संत धार्मिक वा आध्यात्मिक बाबींपुरतेच मार्गदर्शन करतात, समाजसुधारक सामाजिक प्रश्नांवरच उपाय सुचवतात, राष्ट्रनेत्यांचे योगदान राजकीय गोष्टींपुरते मर्यादित असते. विनोबा मात्र असे एक पुरुष आहेत की जे सर्व प्रश्नांना सारख्याच तरलतेने स्पर्श करू शकतात. त्यांच्या जवळ सर्व प्रश्नांना कवेत घेणारे एक भव्य तत्त्वज्ञान तर आहेच. पण त्या प्रश्नांची सोडवणूक करू शकणारे सूक्ष्म, नेमके असे सूत्रही आहे. या पुस्तकातील लेखांमधून त्याची प्रचीती येईल.

ज्या तरुण वाचकांना विनोबांच्या जीवनाची काही माहिती नाही त्यांच्यासाठी पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच विनोबांच्या शब्दांतली त्यांची जीवनगाथा दिली आहे. तीमध्ये अर्थातच सर्व तपशील आलेला नाही, पण विनोबांच्या जीवनातले निर्णायक टप्पे कोणते याची माहिती होईल. अधिक तपशिलासाठी विनोबांचे बंधू शिवाजीराव भावे यांनी लिहिलेले त्यांचे चरित्र वा अन्य लेखकांनी लिहिलेली पुस्तके पाहता येतील. विनोबांचा मुख्य लौकिक आहे तो तीन कारणांसाठी. एक गांधीजींच्या शिकवणुकीचा विस्तार करणारे गांधीजींचे उत्तराधिकारी म्हणून, दुसरे भूदान आंदोलनाचे जनक म्हणून व तिसरे गीताई लिहिणारे गीतेचे भाष्यकार म्हणून. या तीन गोष्टी समजल्या की विनोबा समजले असे म्हणता येईल.

या पुस्तकात विनोबांच्या निरनिराळ्या लेखांचे संकलन आहे. मुळात हे लेख श्री. कांतीभाई शहा ह्या ज्येष्ठ गांधीवादी संपादकांनी बडोद्याहून प्रसिद्ध होणाऱ्या आपल्या ‘भूमिपुत्र’ या पाक्षिकात छापलेले आहेत. डॉ. जयंतराव पाटील व सौ. मीनाताई पाटील यांनी त्यांचा मराठी अनुवाद केला आहे. ‘भूमिपुत्र’ पाक्षिकाचे वैशिष्ट्य असे आहे की ते उघडताच त्यात पहिला लेख विनोबांचा असतो. ते लेख श्री. कांतीभाईंनी विनोबांच्या निरनिराळ्या ठिकाणी, निरनिराळ्या भाषेतल्या व निरनिराळ्या काळी केलेल्या लिखाणातून घेतलेले असतात. विनोबांचे समग्र साहित्य हे परंधाम प्रकाशनाने प्रकाशित केलेले आहेच. त्यामुळे इथे संगृहीत केलेले लेख हे पूर्वी कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात वा भाषेत प्रसिद्ध झालेलेच असतील.

हे संकलन मात्र एक दृष्टी ठेवून केलेले आहे. विनोबांच्या सर्व विचारांचे सार एका ठिकाणी उपलब्ध व्हावे असा त्यामागचा उद्देश आहे. विनोबांची विचार करण्याची आणि ते सादर करण्याची पद्धत इतरांसारखी नाही. इतर लेखक लहान लहान तपशील आधी मांडतात आणि मग त्यातील सत्रशोधन काढण्याचा प्रयत्न करतात. हा काहीसा पाश्चात्त्य पद्धतीने विचार करण्याचा परिणाम आहे. याउलट विनोबांची पद्धत खास भारतीय आहे. ते सर्वात प्रथम स्थूल, व्यापक, संपूर्ण दर्शन घडवतात. आणि मग आवश्यक तसा त्याचा तपशीलवार विस्तार करतात. इतर विचारवंत लौकिकाकडून अलौकिकाकडे जातात; तर विनोबा अलौकिकाकडून लौकिकाकडे येतात. ह्या पुस्तकात तीच पद्धत कायम ठेवण्यात आली आहे.

म्हणून या पुस्तकातला पहिलाच लेख विज्ञान ब्रह्मविद्येला सिद्ध करून दाखवील हा आहे. तेच त्याचे शीर्षक आहे. विनोबा चर्चेची फोलपटं पाखडत बसत नाहीत तर शुद्ध सत्त्वच चटदिशी आपल्या हातावर काढून ठेवतात. ते असं सांगतात की ज्याला आधुनिक विज्ञान म्हणतात त्याचे आणि ज्याला ‘ब्रह्मविद्या’ म्हणजे अध्यात्म म्हणतात त्याचे उद्दिष्ट एकच आहे; ते म्हणजे जगाचे आकलन करून घेणे.

आकलन करून घेण्याच्या पद्धती भिन्न भिन्न आहेत; कारण मुळात त्यांचा ‘जग काय आहे’ या समजुतीत फरक आहे. विज्ञान हे सृष्टीला ‘जड’ मानते तर अध्यात्मविद्या सृष्टीला ‘चेतन’ मानते. त्यामुळे जडाचे म्हणजे भौतिक पदार्थांचे नियम व त्यामागील तत्त्व शोधून काढण्यात विज्ञानाला रस असतो व त्याला अनुरूप अशी त्याची पद्धती असते. या उलट मनाच्या म्हणजे चेतनद्रव्याच्या आतमध्ये वाकून चेतनशक्तीचा शोध व आकलन करून घेण्याचा मार्ग अध्यात्मविद्येने स्वीकारलेला असतो.

लोक असे समजतात की या दोन पद्धती भिन्न आहेत म्हणून विज्ञान व अध्यात्म यांचा परस्परसंबंध नाही. पण विनोबा असं सांगतात की ही दोन टोकं आहेत. विज्ञान एका टोकाकडून येतंय आणि अध्यात्मविद्या दुसऱ्या टोकाकडून. ते शेवटी येणार आहेत एकाच ठिकाणी. त्यांचा संगम होणार आहे तो मध्यभागीच. त्यांनी दोन वेगवेगळ्या टोकांकडून प्रवास सुरू केला म्हणून आपल्याला वाटतंय की दोन्ही भिन्न आहेत. पण प्रत्यक्षात तसं नाही.

विनोबांच्या ह्या सांगण्याचा प्रत्यय आज आपल्याला येऊ लागला आहे. विज्ञान ज्या तर्‍हेचे शोध लावतंय त्याद्वारे या जगाचं अधिकाधिक आकलन आपल्याला होऊ लागलं आहे. हे जग कोणत्या नियमांद्वारे चालतं हे तर आपल्याला समजत आहेच, पण त्याही पलीकडे आपली सूर्यमाला, आकाशगंगा व त्या पलीकडचं सर्व ब्रह्मांड कशा रीतीनं चालतंय त्याचेही ज्ञान आपल्याला होतंय. स्टीफन हॉकिंगसारख्या शास्त्रज्ञांनी सोप्या भाषेत जी पुस्तकं लिहिली आहेत त्या माध्यमातून हे ज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत येतंय.

दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सृष्टी जड आहे ही विज्ञानाची पारंपरिक संकल्पनाही बदलते आहे. अणूच्या अंतर्भागाबद्दल जे संशोधन होतंय त्यावरून असं लक्षात येतंय की अणूच्या अंतर्भागातील द्रव्य हे सूक्ष्म जड ‘कण’ (पार्टिकल) म्हणून तर भासतातच पण चैतन्यमय लहरी (वेव्ह) म्हणूनही भासतात. ज्याला ‘क्वांटम मेकॅनिक्स’ म्हणून ओळखले जाते त्या भौतिकशास्त्राच्या ज्ञानशाखेतील अद्ययावत संशोधनातून सृष्टी ही चैतन्यरूप आहे या भावनेला पुष्टी मिळते आहे. फ्रिट्झॉफ काप्रासारख्या लेखकांच्या साहित्यातून याची प्रचीती येते.

मात्र विनोबा एवढेच सांगून थांबत नाहीत. पुढं जाऊन ते असं सांगतात की भविष्यकाळात विज्ञान आपल्या ज्ञानाने व पद्धतीने ब्रह्मविद्येला सिद्ध करेल. आजच विज्ञानाला सृष्टीतील जिवंतपणाचे व चैतन्यमयतेचे भान आले आहे. उद्या त्याला आत्म्याचेही भान येत जाईल आणि तसे जेव्हा येईल तेव्हा अध्यात्माने किंवा ब्रह्मविद्येने जी काही तत्त्वे सांगितलेली आहेत त्याची सत्यता कळेल. अध्यात्मविद्या आज जे सांगते ते आपल्याला पटत नाही; कारण वैज्ञानिक, गणिती पद्धतीने ते सिद्ध झालेले नाही. पण वैज्ञानिक ज्ञान आणि पद्धती जसजशी प्रगत होईल तसतशी त्याची सिद्धता होईल. तशी ती करणे हेच विज्ञानाचे अंतिम उद्दिष्ट-मिशन आहे.

विज्ञानाच्या स्वरूपाचे हे यथार्थ आकलन आणि विज्ञानाच्याद्वारे ब्रह्मविद्या सिद्ध होईल हे प्रतिपादन, हे विनोबांचे सर्वश्रेष्ठ योगदान आहे असे मला वाटते. त्यांच्या सर्व तात्त्विक विचारांचा हा कळस किंवा मानबिंदू आहे. याबाबतीत विनोबा गांधीजींच्या पुढे गेलेले आहेत. गांधीजींचा आधुनिक, विशेषत: पाश्चात्त्य विज्ञानावर विश्वास नव्हता. ते त्याची जवळजवळ घृणा करीत. आधुनिक पाश्चात्त्य विज्ञानाचे व तंत्रज्ञानाचे आणि त्यातून येणाऱ्या समाजव्यवस्थेचे ते आयुष्यभर कठोर टीकाकार राहिले. पण विनोबांचे तसे नाही. स्वत: मुळात गणिती असल्याने विज्ञान नक्की काय करतंय याचं त्यांना अचूक ज्ञान होतं. प्राचीन काळापासून आजपर्यंत विज्ञानाचा सतत विकास होत आला आहे. तो पुढेही होणार असून तसा तो होणे आवश्यक आहे, त्यामुळे मानवी जीवन सुंदर बनेल अशी त्यांची धारणा आहे. मुख्य म्हणजे विज्ञान प्रयोग करून ह्या अणु-परमाणूची लीला आपल्यासमोर प्रत्यक्ष प्रकट करीत आहे. आज ह्या गोष्टी केवळ श्रद्धा ठेवून ‘मानाव्या’ लागतात. पण उद्या विज्ञान प्रत्यक्ष प्रयोगाने आणि अनुभवाने, सृष्टीत सर्वत्र ब्रह्मतत्त्व भरलेले आहे हे सिद्ध करेल असे त्यांनी सांगितले आहे. विनोबांची ही दृष्टी (इनसाइट) केवळ असाधारण अशी आहे.

हे म्हणत असताना विनोबांचा सूर परंपरावादी नाही. भारतीय संस्कृती ही जगात सर्वश्रेष्ठ आहे आणि पाश्चात्त्य शास्त्रज्ञ आज जे शोध लावत आहेत ते सगळे आमच्या ऋषी-मुनींनी पूर्वीच लावून ठेवले आहेत असे आपल्याकडच्या काही मंडळींना वाटत असते. विनोबा त्यांपैकी नाहीत. त्यांना आपल्या प्राचीन विचारांचा मोठेपणा माहीत आहे. पण ते विचार कुठे येऊन थांबले आहेत हेही माहीत आहे. त्यांनी म्हटले आहे की आज विज्ञानामुळे ब्रह्मविद्येचे जेवढे स्पष्ट दर्शन आपणास होऊ शकते तेवढे स्पष्ट दर्शन प्राचीन काळातील लोकांना होत नव्हते. शिवाय भारतात अध्यात्मविद्येचा उठाव जरी झाला तरी काही काळाने ही प्रगती थांबली. नंतर अध्यात्मविद्येची वाढ झाली नाही. तशी ती व्हायला पाहिजे. विज्ञान जसे एका बाजूने पावले टाकत पुढे येत आहे तसेच अध्यात्मविद्येनेही करायला पाहिजे; म्हणजे दोहोंचा संगम लवकर होईल. विनोबा हे अशा रीतीने पावले टाकणाऱ्या आणि अध्यात्मविद्येचा विस्तार करणाऱ्या थोर पुरुषांपैकी आहेत.

विनोबांनी विज्ञानाविषयी जे लिहिले आहे ते अनुपम सुंदर आहे. भारतीय परंपरेत ‘विज्ञान’ या शब्दाचा विशिष्ट अर्थ आहे. पूर्वी मुख्यत: ‘पारलौकिक ज्ञान’ या अर्थाने तो वापरला जायचा. पण विनोबा त्याचा विशाल अर्थ लावतात, त्याची कक्षा रुंदावतात, प्राचीन व आधुनिक अशा दोन्ही अर्थांचा संगम करतात. विशेष म्हणजे मुक्त चिंतन हा जो आजच्या विज्ञानाचा गाभा आहे तीच भारतीय परंपराही आहे हे ते सांगतात. विज्ञानाबरोबर संघर्ष करण्याची भारतीय परंपरा नाही हे त्यांनी मुद्दाम सांगितले आहे. युरोपात जसा धर्म आणि विज्ञान यांच्यात संघर्ष झाला व वैज्ञानिकांचा छळ करण्यात आला, तसा भारतात झाला नाही.

शंकराचार्यांचा दाखला देऊन विनोबांनी सांगितले आहे की ज्ञान हे मनुष्याच्या इच्छेवर अवलंबून नसून वस्तूच्या स्वरूपावर निर्भर असते. आणि वस्तूच्या स्वरूपावर कुणाचीही आज्ञा चालत नाही याची जाणीव भारतीयांना होती. (‘ज्ञानं न पुरुषतंत्रम्‌, किन्तु वस्तुतंत्रम्’) आपल्याकडे वेदप्रामाण्याचा फार बोलबाला होता, पण विनोबा म्हणतात की खुद्द शंकराचार्यांनीच सांगितले आहे की अग्नी थंड आहे असे वेदांनी सांगितले तरी ते मानण्याचे कारण नाही. अर्थात वेद विज्ञानविरोधी असे काही सांगत नाहीत ही गोष्ट वेगळी. मुद्दा असा की प्राचीन विचार व विज्ञान यामध्ये विरोध नाही आणि दिवसेंदिवस वैज्ञानिक भौतिकवाद हा अद्वैतसिद्धांताच्या अगदी निकट येतो आहे. हे विलक्षण सुंदर दर्शन विनोबांनी घडवलं आहे.

मात्र विज्ञान त्याच्या क्षेत्रात काय करतंय एवढंच सांगून विनोबा थांबत नाहीत, तर विज्ञानाचा सामाजिक संदेश काय आहे हेही त्यांनी सांगितले आहे. त्याचाच पुढचा टप्पा म्हणजे आजच्या विज्ञानाचा आग्रह ‘मनाच्या वर उठा’ हा आहे असे ते सांगतात. आणि हे त्यांनी उपनिषदांचा दाखला देऊन आपल्या विशेष शैलीत सांगितले आहे. उपनिषदात म्हटले आहे की प्रथम अन्न ब्रह्म होते, मग प्राण ब्रह्म होता, नंतर मन ब्रह्म होते आणि त्यानंतर विज्ञान ब्रह्म असेल. आजचे युग हे विज्ञानयुग आहे असे आपण सर्वजण बोलतो पण या युगात विज्ञान हेच ब्रह्म असेल हे सांगणे ही विनोबांची खासीयत आहे. इथल्या ‘ब्रह्म’ या शब्दाने दचकून जाण्याचे कारण नाही. याचा अर्थ असा की, मनुष्याच्या उत्क्रांतीमध्ये आदिम अवस्थेत केवळ जगण्याला म्हणजे अन्न मिळवण्याला महत्त्व होते. तेव्हा अन्न ब्रह्म होते. म्हणजे सर्वस्व होते. नंतर प्राणाला म्हणजे उपजत प्रेरणांना (इन्स्टिक्टना) महत्त्व आले. त्यानंतर मनाला महत्त्व येऊन माणसाच्या मनात उत्पन्न होणाऱ्या विकार-विचारांवर आधारित समाजरचना झाली, जी आज चालू आहे. मनुष्यसमाजात जात, लिंग, भाषा, धर्म, पंथ यांचे जे भेद निर्माण झाले आणि ज्यामुळे अन्याय, हिंसा, शोषण आणि दुःख निर्माण झाले; ते सर्व मानवी मनाच्या खेळामुळे. हे भेद कृत्रिम आहेत. मानवी मनाने निर्माण केले आहेत. आता विज्ञानयुगात त्या भेदांच्या पार जावे लागेल. कारण आता तुमच्या मनात काय आहे याला महत्त्व नाही तर वस्तुनिष्ठ सत्य काय आहे त्याला महत्त्व आहे. विनोबांनी सुंदर शब्द वापरला आहे, की आता ‘अपार्थिव विज्ञानयुग’ आहे. म्हणजे आता जडाची पातळी सोडून त्याच्या वर उठावे लागेल. क्षुद्र भेद टाकून देऊन हिंसा, शोषण व अन्यायरहित समाजरचना करावी लागेल. असे झाले तरच आपण खऱ्या अर्थाने विज्ञानयुगात राहायला पात्र होऊ आणि विज्ञानब्रह्माची प्राप्ती आपल्याला होईल.

विज्ञानाबाबतचा एक नेहमीचा प्रश्न किंवा संदेह असा आहे की ते ‘मूल्यरहित’ (व्हॅल्यू फ्री) आहे की नाही? त्याला काही नीती, तत्त्व ज्ञान, मूल्ये आहेत की नाहीत, की ते पूर्णपणे स्वतंत्र, स्वत:ला हवे ते करण्यास मोकळे आहे? वरवर पाहता, विज्ञानाच्या वस्तुनिष्ठ पद्धतीमुळे ते मानवी नीतिमूल्यांच्या पार आहे, असावे असे वाटते. पण मग त्यातून क्लोनिंगसारखा प्रश्न निर्माण होतो. शास्त्रज्ञांना क्लोनिंग करून माणसे बनवू द्यायची की नाही? सध्या हा ज्वलंत प्रश्न आहे. त्यासोबतच विज्ञानाच्या योगाने जे तंत्रज्ञान निर्माण झाले व ज्यामुळे मानवी व्यवहारात हिंसा, शोषण व प्रदूषण निर्माण झाले त्यामुळे विज्ञानाला काही दिशा किंवा दृष्टी असायला हवी की नको? आणि असल्यास कोणती हे प्रश्नही आपल्यासमोर उभे राहिलेले आहेत.

या प्रश्नांचा उलगडा करताना विनोबांनी म्हटले आहे की सर्वोदयाचा मार्ग स्वीकारूनच विज्ञान उपकारक होऊ शकेल. सर्वोदय म्हणजे काय? सोप्या भाषेत, सर्वांचे भले करण्याची दृष्टी म्हणजे सर्वोदय. ज्या व्यवस्थेत कोणा ठरावीक लोकांचाच फायदा न होता सर्व मानवजातीचे भले होते, अन्याय व विषमता राहात नाही त्याला सर्वोदय म्हणता येईल. प्रथमदर्शनी सर्वोदयाचा अर्थ ‘सर्वांचा उदय’ असा वाटतो, पण त्याचा खरा अर्थ ‘प्रत्येकाचा उदय’ असा आहे. विनोबा म्हणतात त्याप्रमाणे विज्ञानामागचे सध्याचे जे पाश्चात्त्य तत्त्वज्ञान आहे ते ‘जास्तीत जास्त लोकांचे जास्तीत जास्त भले’ असे मानणारे आहे. यामध्ये कमजोर, निराधार, गरीब लोकांचा विचार नाही. जे स्पर्धेत टिकू शकत नाहीत त्यांना जगण्याचा हक्क नाही, असे हे तत्त्वज्ञान मानते. शिवाय भौतिक सुखे पदरात पडूनही मनुष्यजीवनाला स्वास्थ्य व समाधान मिळत नाही. जगात सर्वत्र भीती आणि असंतोष पसरत राहतो. यावर उपाय म्हणजे सर्वांचेच भले झाले पाहिजे ही दृष्टी. ज्याला सर्वोदय म्हणतात. विज्ञानाला या दृष्टीची जोड दिली तर ते कल्याणकारी होईल.

या सोबतचीच दुसरी गोष्ट म्हणजे विज्ञानाने अहिंसाही स्वीकारली पाहिजे. आज वैज्ञानिक चर्चेत अहिंसेचा विचार नाही. ‘युद्ध नको, शांतता हवी’ असे तोंडाने म्हणत असताना राज्यकर्ते आणि तंत्रज्ञ मात्र विज्ञानाचा उपयोग अधिकाधिक संहारक शस्त्रे बनवण्याकरताच करत राहतात. विज्ञानाचा हिंसक वापर करूनच राज्यकर्ते सत्ता गाजवीत असतात. धर्मही विज्ञानाचा वापर करून हिंसक बनतो. अशा रीतीने विज्ञानाची आणि हिंसेची जोडी जमते. त्याऐवजी विज्ञानाचा हात अहिंसेच्या हातात दिला पाहिजे; म्हणजे मनुष्यजीवन संपन्न आणि शांतिमय होईल. विज्ञान अणूचा अभ्यास करते. अणूंची जोडणी केली तर त्यातून सृष्टी निर्माण होते; पण त्यांचे विघटन केले तर विनाश होतो. विनोबांना याचे नेमके भान आहे.

विनोबांच्या ह्या प्रतिपादनाला दुसरेही एक अंग आहे; ज्यामुळे त्यांच्या विचाराला पूर्णता येते. सर्वोदय व अहिंसा या कल्पनांचा विज्ञानाने स्वीकार केला पाहिजेच, पण या कल्पनासुद्धा विज्ञानयुगातच साकार होणाऱ्या आहेत. सर्वोदयाला आणि अहिंसेला विज्ञानयुग पोषक आहे. कारण सर्वांच्या प्राथमिक गरजांची पूर्तता करून मानवी जीवनातील दैन्य, विषमता आणि असंतोष काढून टाकण्याचे सामर्थ्य विज्ञानात आहे. तसेच विज्ञान सगळ्या जगाला जवळ आणून परस्पर स्नेहभावनेचीही वाढ करू शकते. विज्ञानामुळे सर्व जगाचे एक कुटुंब होऊ शकते आणि त्यामुळे क्षुद्र भेदभावांचा निचरा होऊ शकतो. सर्व विश्व एक आहे अशी समत्वाची भावना विज्ञानच निर्माण करू शकते. म्हणून सर्वोदय व अहिंसा हे विचार विज्ञानयुगातच सिद्ध होऊ शकतील. विज्ञानाचे हे सामर्थ्य ओळखणे हेही विनोबांच्या प्रज्ञेचे खास वैशिष्ट्य आहे.

विनोबांच्या या विचारात थोडी भर घालायचे ठरवले तर असे म्हणता येईल की, पारंपरिकरीत्या विज्ञानाने सृष्टीला जड मानले तर अध्यात्माने चैतन्यमय. आता विज्ञानाला चैतन्यमयतेचे भान येऊ लागले आहे तसेच जडतेचे म्हणजे व्यावहारिक प्रश्नांचे भान अध्यात्माला यायला हवे. आजपर्यंत अध्यात्म म्हणजे तथाकथित पारलौकिक जीवनाचा विचार असे मानले जाई. पण मानवी अस्तित्वाचे आणि त्यातील समस्यांचे प्रश्नही अध्यात्माने सोडवले पाहिजेत. संसार हा असार आहे, हे विश्व म्हणजे माया आहे किंवा देह हा खरा नव्हेच, अशा प्रकारची प्रतिपादने ही अध्यात्मविद्येला संकुचित करणारी आहेत. या उलट देह हा भौतिक व अभौतिक अशा दोन्ही गोष्टींनी बनलेला आहे, जड आणि चैतन्याचे त्याच्यामध्ये एकरूपत्व आहे आणि म्हणून जड व चेतनरूप अशा दोन्ही आकांक्षांची पूर्ति व्हायला पाहिजे असा अर्थ घ्यायला हवा. आत्म्याची भूक जशी भागायला पाहिजे तशी पोटाचीही भागायला पाहिजे. कारण ती दोन्ही एकच आहेत. पोट आणि आत्मा ह्या वेगवेगळ्या गोष्टी नव्हेत. पोटातच आत्मा आहे आणि आत्मा हेच पोट आहे. आधी पोटोबा मग विठोबा असे नव्हे किंवा आधी विठोबा मग पोटोबा असेही नव्हे. जडामध्ये जसे चैतन्य आहे तसेच चैतन्यालाही जड रूप आहे. म्हणून व्यावहारिक समस्यांचे निराकरण करणे हेही आध्यात्मिक उद्दिष्ट आहे.

विज्ञान आणि अध्यात्म यावर लिहीत असताना विज्ञानाचे कार्य काय हे जसे विनोबांनी सांगितले आहे तसेच अध्यात्म म्हणजे काय हेही वेळोवेळी सांगितले आहे. ब्रह्म, माया, पिंड, ब्रह्मांड यांची वावदूक, अगम्य व रिकामटेकडी चर्चा म्हणजे अध्यात्म असे आपल्याकडे मानले जाते; त्यामुळे सर्वसामान्य लोकांना त्यामध्ये रस वाटत नाही. शिवाय अध्यात्म म्हणजे काय हे थोडेबहुत समजले तरी ते प्रत्यक्षात आचरणात कसे आणायचे हा प्रश्न राहतोच. विनोबांनी ठिकठिकाणी आणि परत परत सांगितले आहे की अध्यात्म म्हणजे दुसरे तिसरे काही नसून मन शुद्ध करण्याची प्रक्रिया आहे. आपल्या मनात येणारे क्षुद्र, हिणकस आणि संकुचित विचार बाजूला करून ते शांत, समाधानी आणि प्रेमळ करणे म्हणजेच अध्यात्माची उपासना करणे होय. हे काम कुणाही माणसाला करता येईल. त्यासाठी मोठ्या अवजड तत्त्वज्ञानाची गरज नाही; संन्यास घेण्याची तर अजिबात आवश्यकता नाही.

विज्ञानयुग येण्याचा आणखी एक परिणाम विनोबा सांगतात. तो म्हणजे परंपरागत राजकारणाचे आणि धर्मसंप्रदायांचे दिवस संपण्याचा. राजकारण आणि पंथसंप्रदायांनी पूर्वी काही उपकारक काम केले; पण सध्या मात्र ते माणसांना तोडण्याचे काम करीत आहेत. तेव्हा त्यांना जावे लागेल हे समजावण्यासाठी विनोबांनी सुंदर दृष्टान्त दिला आहे. रोपटे लहान असते तेव्हा कुंपण त्याचे रक्षण करते; पण ते मोठे होते तेव्हा त्या कुंपणाचा अडथळा होऊ लागतो. झाडाच्या वाढीसाठी त्या कुंपणाला तोडावे लागते. राजकारण व पंथसंप्रदायाऐवजी आता विज्ञान व अध्यात्म यांची स्थापना करावी लागेल. मात्र हे सांगताना धर्म, अध्यात्म आणि पंथ-संप्रदाय यांमधील फरक विनोबांनी केला आहे. ज्याला आपण धार्मिक उपासना मानतो ती प्रत्यक्षात पंथाची व संप्रदायाची उपासना असते. धर्माचे खरे स्वरूप आपण जाणतच नाही. ते सर्व धर्मांचे एकच आहे. ते आध्यात्मिक आहे. भेद हे पंथ व संप्रदायांमध्ये असतात. कारण संप्रदाय बाह्य गोष्टींवर अधिक भर देतो तर अध्यात्म हे आंतरिक विकासावर, म्हणजे मन शुद्ध करण्यावर भर देते. एकदा मन शुद्ध झाले, लौकिक पातळीवरून वर उठले की सांप्रदायिक अवडंबराची, पूजापाठाची काहीच गरज राहात नाही.

विनोबांनी अगदी स्पष्ट शब्दांत सांगितले आहे की बुद्धीच्या प्रयोगामुळे एखादा धर्म तुटत असेल तर खुशाल तुटू द्यावा. जो बुद्धीची कसोटी सहन करू शकतो तोच खरा धर्म. सर्व धर्मांत अनेक प्रकारची अंधश्रद्धा आणि मिथ्याभिमान आले आहेत. बुद्धीच्या आणि विवेकाच्या वापराने ते जर खंडित होत असतील तर होऊ दिले पाहिजेत. सर्वच परंपरागत श्रद्धा व मानलेली नीती यांची वारंवार चिकित्सा झाली पाहिजे. अशा चिकित्सेतून तो धर्म शुद्ध व सिद्ध होईल. म्हणजेच त्याचे रूपांतर अध्यात्मात होईल. विज्ञान व अध्यात्म यांची एकरूपता असल्याने अशा अध्यात्मालाच विज्ञानयुगात स्थान राहील, संप्रदायांना नव्हे.

याच संदर्भात विनोबांनी ‘हिंदू’ म्हणजे कोण यावरचे आपले अप्रतिम भाष्य केलेले आहे. विनोबांचा हा लेख फार प्रसिद्ध आहे. हिंदू शब्दाचा उगम किंवा व्युत्पत्ती शोधण्याच्या भानगडीत न पडता त्यांनी हिंदू शब्दाची फोड करून सांगितली आहे. (अशा प्रकारची शब्दाची फोड करणे, ज्याला अवघड भाषेत “निरुक्ती’ म्हणतात. हे विनोबांचे खास वैशिष्ट्य आहे. दुसऱ्या एका ठिकाणी त्यांनी ‘मोक्ष’ या शब्दाची ‘मोहाचा क्षय’ अशी विलक्षण सुंदर आणि अचूक फोड केली आहे.) ‘हिंसेने दुःखी’ होतो तो हिंदू अशी ती साधी सोपी फोड आहे परंतु त्यामध्ये शेकडो वर्षांच्या इतिहासाचे आणि संस्कृतीचे सार आलेले आहे.

विनोबांनी म्हटले आहे की हिंदू धर्म हा मुळातच मानवधर्म आहे. म्हणून त्याचा कोणताही एक ग्रंथ नाही, पंथ नाही, संस्थापक नाही. आपल्या खास शैलीत त्यांनी म्हटले आहे की हिंदू धर्माचे गाठोडे जसे कोणत्याही विशिष्ट ग्रंथाच्या रुमालात बांधलेले नाही तसे ते कोणा विशिष्ट व्यक्तीच्या खुंटीवरही टांगलेले नाही. हिंदू धर्म ईश्वराबरोबर किंवा प्रेषिताबरोबर जोडलेला नाही. अमुक केले किंवा तमुक केले तरच तो हिंदू असे त्याचे स्वरूप नाही. सहजस्फूर्त माणुसकी हे त्याचे मूळ स्वरूप आहे आणि त्याचीच आपण आठवण केली पाहिजे. अशी माणुसकी ही अहिंसेच्या पायावर उभी असते. म्हणून हिंदू माणूस हिंसा करू शकणार नाही. हिंसेने जो दु:खी होतो तोच हिंदू.

विनोबांच्या म्हणण्याचा अर्थ फार खोल आहे. आजच्या काळात तर तो फार महत्त्वाचा आहे. हिंदू शब्दाचा अर्थ लावताना विनोबा फक्त शब्दाचा खेळ करताहेत असे नाही. हिंदू मन सहजगत्या हिंसा करू शकत नाही ही वस्तुस्थिती आहे. याची साक्ष शेकडो वर्षांच्या इतिहासात तर सापडेलच, पण आपल्या प्रत्येकाच्या मनात डोकावून पाहिले तरी मिळेल. याचा अर्थ भारतातील लोकांत युद्धे झाली नाहीत असा नाही किंवा इथे लोक मांसाहार करीत नव्हते असाही नाही. याचा अर्थ असा की हिंसा हा हिंदू मनुष्याचा स्थायीभाव नाही. हिंदू धर्माने तर आपल्या प्रसाराकरिता हिंसेचा वापर कधीही केलेला नाही. हिंसा घडते ती एक प्रकारच्या अनिच्छेने; नाइलाज म्हणून. गीतेची शिकवण ही अशीच आहे की आता नाइलाज आहे; हे दुष्ट भाऊबंद आता शस्त्रे घेऊन समोर उभेच ठाकले आहेत आणि यांना मारण्यावाचून गत्यंतर नाही म्हणून धनुष्य उचल.

सध्या हिंदू धर्माचे संघटन करण्याचा विचार बळावतो आहे. या संघटनाला हिंसेचे वावडे नाही. एक सामर्थ्यशाली, विजिगीषु एकसंध हिंदू समाज निर्माण झाला तरच त्याचे अस्तित्व टिकेल असे मानले जाते. या विचाराला अर्थातच इतिहासाचा काही संदर्भ आहे. गेल्या सुमारे हजार वर्षांत हिंदू समाज विस्कळीत, असंघटित असल्याने त्यावर आक्रमणे झाली, त्याचा सदोदित पराभव होत राहिला, परकी यांची गुलामगिरी सहन करावी लागली म्हणून आता तरी संघटित झाले पाहिजे असा हा तर्कवाद आहे. त्याचा मुख्य रोख इस्लामकडे आहे हे उघड आहे.

कुठल्याही समाजाने स्वत:चे अस्तित्व प्राणपणाने राखले पाहिजे आणि त्यासाठी परकीय आक्रमणाचा मुकाबला केलाच पाहिजे हे सूर्यप्रकाशाइतके स्वच्छ आहे. त्यात कोणताही संदेह नाही. आक्रमण वेगवेगळ्या पद्धतीचे असते म्हणून त्याचा मुकाबला वेगवेगळ्या तर्‍हांनी करावा लागतो. परकीय सैन्य चालून आले तर त्याचा मुकाबला सेनेने करावा लागेल, व्यापारी आक्रमण व्यापारी पद्धतीने परतवावे लागेल तर भाषिक आक्रमण भाषा समर्थ करून थोपवावे लागेल. खरा प्रश्न हिंसेचा आहे. आपण हिंसा करू नये हे सर्वसामान्य माणसाला पटते; पण दुसरा माणूस जेव्हा आपल्यावर चाल करून येतो तेव्हा काय? विनोबांनी एका ठिकाणी याचे उत्तर दिले आहे. ते आधी प्रश्न विचारतात की तलवारीचा मुकाबला कशाने होतो? सर्वसामान्य माणूस म्हणेल की तलवारीने! हे उत्तर काही प्रमाणात खरे आहे, पण पूर्णपणे नाही. कारण तलवारीच्या लढाईत दोघेही जखमी होण्याची किंवा मरून पडण्याची शक्यता आहे. दुसरा कोणी म्हणेल की प्रेमाने मुकाबला करावा. तलवारीसमोर हात जोडून उभे राहावे. पण हे उत्तरही खरे नाही; कारण स्वत:चा जीव घालवणे अपेक्षित नाही. विनोबा म्हणतात की तलवारीचा मुकाबला ढालीने होतो. ढाल इतकी मजबूत असते की त्यावर तलवार आपटल्यास तलवार बोथट होऊन जाते, तिचे तुकडे होतात. ढाल पुढे करण्यात वीरवृत्ती आहे, पण दुसऱ्याबद्दल शत्रुत्व नाही. स्वत:चे रक्षण करण्याची इच्छा नक्कीच आहे, पण दुसऱ्याचा संहार करण्याची नाही. ढाल पुढे केल्यावर कोणाचीच हिंसा होत नाही उलट हिंसकवृत्तीचाच पाडाव होतो. या उदाहरणातील अलंकारिक भाग सोडून दिला तर सारांश असा की आत्मरक्षण तर केलेच पाहिजे एवढेच नाही तर दुसऱ्याच्या हातातील तलवार काढून घेऊन त्याला दंडही दिला पाहिजे. पण हिंसेचे उत्तर प्रतिहिंसा असू शकत नाही.

इथे विनोबा गांधीजींच्या शिकवणुकीचा पुढे विस्तार करतात. विनोबा गांधीजींचे केवळ शिष्य नाहीत तर त्यांच्या शिकवणुकीत भर घालून ती वाढवणारे उत्तराधिकारी आहेत. बहुतेक लोकांचा गांधीजींविषयी असा समज आहे की आपल्या एका गालावर मारले तर दुसरा गाल पुढे करावा असे गांधीजी सांगतात. खरे तर गांधीजींनी असे काही लिहिलेले नाही. हा त्यांच्या शिकवणुकीचा विपर्यास आहे. माणसाला प्रेमाने जिंकले पाहिजे असे त्यांनी जरूर सांगितले आहे. या उदाहरणात विनोबा असे सांगतील की दुसऱ्याने गालावर मारण्याच्या आधीच त्याचा हात वरच्यावर घट्ट पकडावा, वेळप्रसंगी पिरगाळावा पण नंतर राग न धरता क्षमा करावी. हे करण्याचे सामर्थ्य अंगात बाणवावे. यालाच अहिंसा म्हणतात. वेदान्त हे चिंतन, तर अहिंसा हे आचरण. विनोबा इथे भगवद्गीतेच्या पुढे एक पाऊल जातात.

दुसरा मुद्दा हिंदूंच्या संघटनेचा आहे. सध्या असे सांगितले जाते की हिंदू संघटित झाला तर त्याचे अस्तित्व टिकेल. आता जातिभेद, विषमता. अंधश्रद्धा इत्यादींचा नाश करून समाज एकसंध करणे असा त्याचा अर्थ असेल तर तो योग्य आहे. पण तसे न करता केवळ एक कठोर, हिंसक आणि मठाधीशांची सत्ता मानणारे संघटन असा त्याचा अर्थ असेल तर तो हिंदूंना मारक ठरेल. मुख्य म्हणजे ते इतिहासाशी विसंगत ठरेल.

इतिहासाचा दाखला असा आहे की आक्रमण पचवण्याची हिंदू समाजाची पद्धत निराळी आहे. शक, कुषाण, मोंगल, ग्रीक, रोमन यांनी संघटित आक्रमणाला संघटित राजसत्तेच्या साहाय्याने उत्तर देण्याचा प्रयत्न केला. काही काळ ते त्यात यशस्वी झाले; त्यांची निरनिराळ्या काळात निरनिराळी साम्राज्ये बनली. पण साम्राज्ये बनली तशीच तुटूनही गेली. एक समाज म्हणून त्यांचे सातत्य राहिले नाही.

ह्या उलट हिंदू समाजाचे होते. राजकीयदृष्ट्या हा समाज संघटित झाला नाही. किंबहुना सर्वसाधारण समाज व राजशक्ती हे एकरूप नसत. समाजाची बांधणी राजकीय तत्त्वांवर न होता सांस्कृतिक तत्त्वांवर झाली. त्याचा सर्वात मोठा फायदा असा झाला की राजे नष्ट झाले तरी समाज नष्ट होत नसे. समाज आपल्या पद्धतीने चालत राही. ती चालू राहण्याची पद्धत पूर्णपणे निर्दोष होती असे नाही. माणसामाणसांत भेदभाव करून, प्रत्येकाला एकेक दर्जा बहाल करून, अलग अलग ठेवण्याची ही पद्धत होती. त्याला जातिभेदाचा कलंक कायमचा लागला गेला. पण समाज टिकून राहिला.

इथून पुढे इतिहासाचा हा दाखला लक्षात घेऊन, सर्व भेदाभेद गाडून टाकून, हिंदू समाजाची जी सर्वसमावेशक, विविधतापूर्ण, असंघटित अशी जीवनपद्धती आहे तिचाच पुरस्कार करावा लागेल. कठोर, एकछत्रानुवर्ती संघटन हे त्याचे उत्तर नाही. तसे करावे असे जर कोणी म्हणत असेल तर त्यांना इतिहास कळलेलाच नाही असे म्हणावे लागेल.

गांधी काय किंवा विनोबा काय, आपण हिंदू असण्याचा त्यांनी कधीही इन्कार केला नाही. प्राचीन हिंदू दर्शनावरच त्यांचे जीवन आधारलेले होते. मात्र त्यांची हिंदुत्वाची कल्पना ‘हिंसेने दुःखी होतो तो हिंदू’ अशी होती. आणि म्हणून अहिंसा आणि सर्वोदय या मार्गाचा त्यांनी पुरस्कार केला. त्यांनी परंपरेचा धागा तोडला नाही पण आपला धर्म व समाजाचे ते कठोर टीकाकार होते. त्यांचा उपदेश इतिहासाशी तर सुसंगत आहेच, पण विज्ञानयुगातही उपकारक आहे.

विनोबांचा संघटनेला विरोध नाही. ‘संघटन हीच अहिंसेची कसोटी आहे’ असं गांधीजींचे वाक्य त्यांनी सांगितले आहे. अहिंसेच्या संघटनेचे स्वरूप कसे असले पाहिजे याबद्दल त्यांनी सविस्तर लिहिले आहे. त्याचे सार असे की माणसामाणसांतील बंधुभाव आणि चैतन्य हाच कोणत्याही संघटनेचा प्राण असतो. माणसे परस्परांशी प्रेमाने वागतात तेव्हा त्यांची कल्याणकारक शक्ती वाढते. अभिमानी संघटन हे हिंसक संघटन होते. व्यूहरचना, रणनीती, संख्याबळ यांना शक्तीचे साधन मानण्याऐवजी मनाची शुद्धी हे शक्तीचे साधन आहे. विनोबांची सर्वच वाक्ये सुभाषितासारखी आहेत, पण एक तर कोरून ठेवण्यासारखे आहे: ‘आंदोलन विचाराला मूर्तरूप देते; तर संस्था मर्तिरूप देते’ म्हणन वैचारिक आंदोलन चालवावे पण जड संस्था करू नये.

सामाजिक विषयांवर बोलत असतानाही विनोबा आपले जे मुख्य सूत्र आहे-आत्मशुद्धी, ते कधीही सोडत नाहीत किंवा आध्यात्मिक विषयावर बोलताना सामाजिक संदर्भ विसरत नाहीत; किंबहुना सामाजिक, राजकीय आणि आध्यात्मिक अशी त्रिवेणी ते कायमच गुंफत असतात. माणसाने अहंकार सोडला पाहिजे असं आपण नेहमी बोलत असतो. पण ते व्यवहारात कसे आणायचे? विनोबा सांगतात की, निरंहकारितेचा खरा अर्थ सतत काम करीत राहणे हा आहे. त्यांनी परखडपणे सांगितले आहे, की भारतातले लोक शेकडो वर्षांच्या गुलामगिरीने निराशावादात बुडून गेले आहेत आणि निराशावादाला निरहंकार समजू लागले आहेत. कर्मशून्य व आळशी बनले आहेत. विनोबांचा आळसाला विरोध आहे. फळ ईश्वराला समर्पण केले पाहिजे. त्या फळाबद्दल अहंकार नको, पण बी हे पेरलेच पाहिजे. एक बी पेराल तर सृष्टी शतपटीने देईल पण शून्य पेरले तर शून्यच मिळेल. अध्यात्मज्ञान हे कर्मशून्यतेकडे नेते अशी ज्यांची समजूत आहे त्यांच्या डोळ्यात विनोबांचा हा लेख चांगले अंजन घालेल.

ईश्वराविषयीचे चिंतन हा तर विनोबांसारख्या संताच्या विचाराचा गाभाच असतो. संगीताच्या मैफिलीत पाठीमागे जसा तानपुरा सतत वाजत राहतो तसा हा झंकार त्यांच्या सर्व लिखाणातून ऐकू येत असतो. विनोबांची ईश्वराची जाणीव ही अर्थातच देव, मूर्ती, पूजा-अर्चा, नैवेद्य-प्रसाद अशा स्वरूपाची नाही. चराचर सृष्टीमध्ये भरून असणाऱ्या ब्रह्मतत्त्वाला ते ईश्वर समजतात. माणसाने ते परमतत्त्व ओळखावे आणि त्याच्याशी एकरूप होण्याचा प्रयत्न करावा हाच वेदान्त त्यांनी पुन्हा पुन्हा सांगितला आहे आणि त्याला अनुरूप असे व्यावहारिक ज्ञानही दिले आहे. जीवनगाथा या प्रकरणाच्या शेवटी त्यांनी म्हटले आहे की ईश्वराचे तीन साक्षात्कार असतात : एक सामान्य जनतेच्या म्हणजे जनताजनार्दनाच्या रूपात, दुसरा विशाल प्रकृतीच्या रूपात आणि तिसरा अंतर्यामीच्या रूपात. तिन्ही मिळूनच परमात्म-साक्षात्कार पूर्ण होतो.

विनोबांची ही दृष्टी असामान्य आहे. ढगांच्या आड, हिशेबाच्या वह्या उघडून कोणीतरी शंख-चक्र-गदा-पद्मधारी ईश्वर बसलेला आहे अशा प्रकारची ही कल्पना नाही. तर ईश्वर ही जाणण्याची गोष्ट आहे, त्याचा साक्षात्कार करून घेतला पाहिजे अशी ही शिकवण आहे. एका ठिकाणी त्यांनी म्हटले आहे की हिंदू धर्माची त्रिमूर्ती म्हणजे काय, तर माझ्यात सर्व जीव अधिक परमेश्वर ही पहिली मूर्ती. सर्व जीवांत मी आणि परमेश्वर ही दुसरी मूर्ती आणि परमेश्वरात मी आणि सर्व जीव ही तिसरी मूर्ती. अशा रीतीने त्रिमूर्ती सिद्ध होते. विनोबांची ही दृष्टी केवळ अद्भुत अशी आहे.

ईश्वराने मनुष्याचे जीवन दुःखी बनवलेले नाही तर आपणच ते दुःखी केलेले आहे असे ते सांगतात. एवढेच नाहीतर आपण ते दुःखी कसे केले आहे त्याचेही वर्णन करतात. सुखाची इच्छा धरण्यात चूक नाही तर वैयक्तिक स्वार्थ किंवा वैयक्तिक सुखाची इच्छा हे आपल्या दुःखाचे मूळ कारण आहे. वैयक्तिक सुखाऐवजी सगळ्यांच्या सुखाची आपण इच्छा धरली तर दु:ख राहणार नाही. याची प्रचीती आपल्याला दैनंदिन आयुष्यातही येईल. आपल्याला दुःख का होते याचे कारण दुसरा कोणीतरी आपल्या हिताचा विचार करत नाही हे आहे आणि आपल्या हातूनही तसेच होते. आपण आपल्या स्वार्थाचा विचार करत असताना दुसऱ्याच्या हिताचा विचार करत नाही. अशा रीतीने प्रत्येकजण स्वत:चा विचार करत असल्याने समाजात दुःख निर्माण होते. म्हणून सामूहिक सुख, सामूहिक कर्तव्य व सामूहिक साधना याचा पुरस्कार विनोबा करतात. यालाच त्यांनी सर्वोदय असे म्हटले आहे.

सामूहिक साधनेला दिलेले महत्त्व हेही विनोबांच्या विचाराचे एक वैशिष्ट्य आहे. या वैशिष्ट्यामुळे इतर साक्षात्कारी पुरुषांपेक्षा विनोबा वेगळे आहेत. पारंपरिक आध्यात्मिक साधना ही वैयक्तिक पातळीवर केली जाते. त्यामुळे वैयक्तिक जीवनाचे सार्थक होते; पण संपूर्ण समाजाचा उद्धार होत नाही. विनोबांनी ही त्रुटी नेमकी ओळखली आहे. भारतासारख्या देशाने आता सामूहिक साधना केली पाहिजे असे त्यांनी आग्रहाने सांगितले आहे.

अशा व्यावहारिक प्रश्नांचा उलगडा आणि त्यावरचे मार्गदर्शन विनोबा अनेक ठिकाणी करतात. त्यांनी लिहिले आहे की बुद्धी आणि भावना या गोष्टी परस्परविरोधी नाहीत. आपण असे समजतो (आणि बऱ्याचदा असे दिसतेही) की बुद्धिवान मनुष्य भावनाहीन असतो, तर भावनाशील मनुष्य बुद्धीच्या आधाराने चालत नाही. पण प्रत्यक्षात तसे असण्याची आवश्यकता नाही. बुद्धीची परिपक्वता म्हणजेच भावना. त्यामुळे जिथे बुद्धी आहे तिथे भावना असलीच पाहिजे आणि मुळात भावना असणे हेच बुद्धीचे लक्षण आहे. बुद्धी व भावना एक रूपच आहेत. प्रकाश व उष्णता यांचे जे नाते तेच बुद्धीचे आणि भावनेचे.

आपले मन शुद्ध करत जायचे म्हणजे आध्यात्मिक साधना असे विनोबांनी म्हटलेच आहे. ते करण्याचा व्यावहारिक मार्ग कोणता? तर गुणदर्शन, गुणग्रहण आणि गुणस्तवन. आपले आणि दुसऱ्यांचे केवळ गुणच बघायचे, त्यांचेच वर्णन करायचे, केवळ तेच अंगात बाणवायचे. दुसऱ्याचे गुण बघा हा संदेश सर्वच साधुसंतांनी दिला; पण आपण आपलेसुद्धा गुण बघितले पाहिजेत, त्यांचे कौतुक केले पाहिजे, ते वाढवले पाहिजेत असे विनोबा सांगतात. त्यासाठी त्यांनी अतिशय सुंदर दृष्टान्त दिला आहे. ते म्हणतात, गुण हा घराचा दरवाजा आहे तर दोष ह्या भिंती आहेत. एखाद्याच्या घरात शिरायचे असेल तर भिंतीतून शिरून चालेल का? दरवाजातूनच शिरायला पाहिजे. म्हणजे एखाद्या माणसाच्या हृदयात प्रवेश करायचा असेल तर त्याच्या गुणांद्वारेच करता येईल, त्याचे दोष दाखवून नव्हे! आपल्या आध्यात्मिक चिंतनाचे सार ‘गुणग्रहण’ आहे असे विनोबा म्हणतात. कारण या दुनियेत परमात्मा गुणरूपाने प्रकट झाला आहे. प्रत्येकात काही ना काही गुण आहे. त्या गुणाचा विकास करत परमोत्कर्ष गाठणे म्हणजे परमात्म्याला स्पर्श करणे. हे किती सुंदर आहे! सगळ्या जीवनाचे सत्त्वच विनोबांनी प्रसादासारखे हातावर ठेवले आहे.

याच व्यावहारिक संदर्भात त्यांनी सांगितले आहे की सुख जे आहे ते समत्वात आहे. जास्त सुखही नाही आणि जास्त दु:खही नाही अशा अवस्थेत चित्त प्रसन्न राहते. हे स्पष्ट करण्याकरता त्यांनी रस्त्याने चाललेल्या बैलगाडीचा दृष्टान्त दिला आहे. रस्ता जर सरळ, सम पातळीवर असेल तर बैल सहजतेने गाडी ओढतात. रस्ता उताराचा असेल तर बैल वेगाने धावू लागून कपाळमोक्ष होण्याचा धोका असतो. चढण चढताना तर कष्ट होतातच. तसेच माणसाच्या मनाचे आणि समाजाचे आहे. जेथे समान रस्ता आहे, समत्व बुद्धी आहे आणि समस्थिती आहे; तेथे समाज सुरक्षित आहे आणि माणसाचे मनही सुरक्षित आहे. या विचारालाच विनोबांनी साम्ययोग असे म्हटले आहे. सगळ्या साधुसंतांनी हाच विचार वेगवेगळ्या रीतीने सांगितला आहे, पण ‘साम्ययोग’ असे संबोधून विनोबांनी त्याला वेगळ्याच उंचीवर नेले आहे.

अहिंसा आणि सर्वोदय ही गांधी आणि विनोबांच्या विचाराची मूलतत्त्वे आहेत. अलंकारिक भाषेत बोलायचे तर अहिंसा हा त्या विचाराचा प्राण आहे आणि सर्वोदय त्याचे शरीर. त्यामुळे ह्या दोन्ही विषयांवर विनोबांनी भरभरून लिहिले आहे. सर्वसामान्य माणसाला अहिंसा समजायला अडचण पडत नाही कारण ती एकंदर भारतीय जीवनाचाच भाग आहे. पारंपरिक धर्म आणि अध्यात्म अहिंसेची शिकवण देतच असतात. सर्वोदयाचा विचार मात्र नवीन आहे. तो गांधीजींपासून सुरू झाला. त्याला सामाजिक अंग आहे. त्यामुळे कदाचित तो समजायला कठीण जातो.

विनोबांनी अनेक ठिकाणी सर्वोदय म्हणजे काय हे सोप्या शब्दांत समजावून सांगितले आहे. सर्वोदयाचा शब्दश: अर्थ सर्वांचा उदय असा आहे हे अगोदर म्हटलेलेच आहे. यातील ‘सर्वांचा’ या शब्दावरच विनोबांचा जोर आहे. सर्वोदय म्हणजे कुणा एकाचा उदय आणि कुणा एकाचा अस्त असे नाही. सध्याची विकासाची प्रक्रिया ही काही लोकांची भरभराट आणि त्यामुळे बाकीच्यांची पिछेहाट या तत्त्वावर आधारलेली आहे. काहींना भरती, काहींना ओहोटी. या ऐवजी ‘सर्वभूतहिते रता:’ ही कल्पना गांधींना आणि विनोबांना अभिप्रेत आहे. ही भावना प्रत्यक्षात कशी आणायची? सर्वोदय म्हणजे सर्वांना कपडे वा भांडी वाटायची सरकारी योजना नव्हे. तर विनोबा म्हणतात त्याप्रमाणे ‘मी सर्वांमध्ये आहे आणि माझ्यात सर्व आहेत’ ही भावना. ही भावना हृदयात स्थिर होण्यासाठी ‘माझे माझे’ करायच्या ऐवजी ‘आपले आपले’ म्हणायला पाहिजे. तसे झाले की मग दुसऱ्याविषयी द्वेष वा असूया राहात नाही. मग स्वत:बरोबर सगळ्यांचेच हित चिंतण्याची भावना होते. ‘माझे माझे’ या विचाराने मन क्षुद्र होते, तर ‘आपले आपले’ म्हटल्याने विशाल होते. ह्या विशाल भावनेतूनच सर्वोदय अस्तित्वात येतो.

विनोबा हे केवळ साक्षात्कारी संत नसल्यामुळे, माणसाच्या मनात काय बदल व्हायला पाहिजे हे सांगतानाच सामाजिक पातळीवर कोणत्या योजना करायला पाहिजे हेही ते सांगत असतात. या संदर्भात स्वदेशी आणि स्वराज्य या संकल्पनांचा त्यांनी वारंवार उच्चार केला आहे. सर्वोदयाची कल्पना समजायला कठीण वाटली तरी पटायला अवघड नाही. समाजात सर्वांचेच हित पाहिले पाहिजे हे कुणालाही मान्य होईल. मात्र सध्याच्या युगात स्वदेशीसारखी कल्पना चटकन पचनी पडणारी नाही. आपल्या मनात त्याविषयी शंका उभ्या राहतात. आपल्याला असं वाटतं की इंग्रजी राजवटीत परकीय मालावर बहिष्कार घालणे योग्य होते; पण आता देश स्वतंत्र झाला आणि सर्व जगात व्यापारी देवाणघेवाण चालू असते, तेव्हा स्वदेशीचा अट्टहास कशाला?

विनोबांचे निधन १९८२ साली झाले. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरचा तीस-पस्तीस वर्षांचा काळ त्यांनी स्वत: पाहिलेला होता. त्यामुळे सध्याच्या काळात स्वदेशीचा वा स्वराज्याचा अर्थ काय हे सांगण्याचा अवकाश त्यांना लाभलेला होता. आत्ताच्या इतकी नसली तरी जागतिकीकरणाची प्रक्रियाही त्यांनी पाहिली होती. त्यामुळे सध्याच्या काळाचा संदर्भ त्यांना चांगला माहीत होता. मुख्य म्हणजे सध्या स्वावलंबन, स्वदेशी, स्वराज्य या गोष्टी लोकांच्या उपहासाच्या व चेष्टेच्या विषय झालेल्या आहेत हेही त्यांना माहीत होते. आजच्या परिस्थितीत स्वदेशीचा अर्थ काय हेच सांगण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला आहे.

विनोबांनी अत्यंत स्वच्छ शब्दांत लिहिले आहे की सर्वोदयाचा सिद्धांत स्वावलंबनाचा नसून परस्परावलंबनाचा आहे. जेथे गहू चांगले होत नाहीत तेथे गव्हाची लागवड करण्याचा आग्रह आपण धरणार नाही पण त्याचबरोबर रोज गहू खाण्याचा अट्टहासही करता कामा नये. तेथे भात वा ज्वारी होत असेल तर तीच जास्त खाल्ली पाहिजे. गहू खावेसे वाटले तर त्यात काही पाप नाही. बाहेरून थोडे खरेदी करून आणू, पण तिथले जीवन कायम गव्हावर अवलंबून ठेवणे धोक्याचे होईल. ज्या चीजवस्तू त्या त्या भागात व त्या त्या हवामानात पिकतात त्यावरच तिथले जीवन प्राधान्याने अवलंबून असायला हवे. ह्याचेच नाव स्वदेशी आहे. स्वदेशात याचा अर्थ भारत देशात असा नव्हे तर आपल्या स्थानिक प्रदेशात. स्वदेशीत बाहेरच्या लोकांबरोबर व्यापार-व्यवहार जरूर चालतील पण ते बरोबरीच्या तत्त्वावर चालतील आणि अत्यावश्यक असतील तेव्हाच. कापूस गावात पिकतो. तो कापूस शेकडो मैल दूर मुंबई-अहमदाबादला पाठवून त्याचे कापड बनवून ते परत गावात विकण्यात काय हशील आहे? ही व्यवस्था विचित्र तर आहेच, पण कायमस्वरूपी टिकणारी नाही. याचे प्रत्यंतर आपणाला सध्या आलेच आहे. मुंबई व अहमदाबादमधील कापड गिरण्या बंद पडलेल्या आहेत आणि विकेंद्रित पद्धतीने सर्वत्र पॉवरलूमद्वारे कापडनिर्मिती होते आहे. ज्या भागात कापूस पिकतो तिथेच प्राधान्याने वस्त्रनिर्मिती होणे आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य तर आहेच, पण प्रादेशिक विकासाच्या दृष्टीनेही सुसंगत आहे. आणि गावात कापड बनवणे याचा अर्थ चरखा चालवणे नव्हे, तर पॉवरलूमसारखे सुयोग्य तंत्र वापरणे होय.

सध्या जगात परस्परावलंबनाचा जयघोष चालू असला तरी प्रत्यक्षात त्यामध्ये अवजड, एककेंद्री आणि मूठभर लोकांची मक्तेदारी असलेल्या व्यवस्थाच तयार होत आहेत. एकाच अजस्र कारखान्यात प्रचंड प्रमाणावर वस्तू बनवून त्या सर्व जगभर वितरित करायच्या अशी ही व्यवस्था आहे. त्यामुळे तो उत्पादक बलदंड होतो आणि बाकी लोक त्या कौशल्यात पांगळे होतात. उदाहरणार्थ, सध्या मुलांची खेळणी जवळजवळ सर्व चीनमध्ये तयार होतात आणि तिथून सर्व जगभर जातात. असे असण्याची काय आवश्यकता आहे? प्रत्येक गावात मुलांसाठी वेगवेगळ्या तर्‍हेची खेळणी बनू शकतात. हीच गोष्ट औषधांबाबत, कपड्यांबाबत, खाद्यपदार्थांबाबत आहे. एकाच ठिकाणी आइस्क्रीम बनवून सर्व देशभर वितरित करायच्या ऐवजी गल्लीगल्लीत आइस्क्रीम बनले तर ते विविध चवींचे आणि आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर तर होईलच, पण हजारो लोकांसाठी रोजगारही तयार होईल.

विज्ञानाची प्रगती जसजशी होईल तसतसे आपल्या लक्षात येईल की आज अस्तित्वात असलेली अवजड, केंद्रीभूत औद्योगिक व्यवस्था व्यवहार्य न राहता छोट्या स्वरूपाची, विकेंद्रित व्यवस्थाच व्यवहार्य होईल. त्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत. स्वदेशीचा अर्थ हाच आहे. स्वदेशीचा संकुचित अर्थ आपण घेता कामा नये. विनोबासारख्यांनी तो फार विशाल करून पण नेमक्या भाषेत सांगितला आहे. ‘स्वावलंबी लोकांचे परस्परावलंबन’ असा त्याचा अर्थ आहे.

मिठापासून मोटारीपर्यंत प्रत्येक गोष्ट एकाच खेड्यात बनली पाहिजे असा त्याचा अर्थ नाही. तर जेवढ्या मीठाची व जितक्या मोटारींची समाजात आवश्यकता आहे तेवढ्याचीच पूर्ती केली जावी. बहुतेक ठिकाणी मीठ व मोटर बाहेरूनच आणावी लागेल, पण जेवढ्या मर्यादेपर्यंत शक्य आहे तेवढ्या मर्यादेपर्यंत त्या वस्तीने, भूभागाने, समाजाने स्वयंपूर्ण असायला हवे.

गांधी आणि विनोबांच्या विचारात दारिद्र्यपूजा अजिबात नाही. समाजातील दैन्य नाहीसे होऊन तो संपन्न व्हायला हवा अशीच इच्छा आहे. मात्र संपन्नतेचा अर्थ भोगविलास, उधळपट्टी किंवा शोषण असा नाही. आपल्याकडच्या दारिद्र्यात विषमताही सामावली आहे. दारिद्र्य गेले पाहिजे तसेच विषमताही. संपन्नता हवी, पण सगळ्यांसाठी; असा त्याचा अर्थ आहे.

अशीच गोष्ट स्वराज्याबाबत आहे. महात्मा गांधींना ब्रिटिश पद्धतीची संसदीय लोकशाही कधीच पसंत नव्हती. विनोबांची भूमिका तुलनेने सौम्य असली तरी दोघांचाही भर गावपातळीवरच्या लोकशाहीवर, गावोगावच्या स्वराज्यावर आहे. देश स्वतंत्र झाला तेव्हा ही भूमिका इतरांना विचित्र वाटली तरी लोकशाहीचे आजचे स्वरूप पाहता या दोघांचा दृष्टिकोन किती अचूक होता याची खात्री पटते.

विनोबा म्हणतात की इंग्रजांच्या काळात देश पराधीन होता आणि गावेही पराधीन होती. आज देश स्वतंत्र आहे पण गावे पराधीनच आहेत. स्वराज्याचे पार्सल लंडनहून दिल्लीला आले आणि मुंबई-पुण्याला, फार फार तर जिल्ह्याच्या गावाला पोहचले, पण गावोगावांत पोहचलेच नाही. विनोबांनी फार सुंदर दृष्टान्त दिला आहे. दिल्लीत सूर्योदय झाला आणि गावात तार आली की, उठा, सूर्योदय झाला आहे; तर गावकऱ्यांनी ते मानायचे काय? गावात सूर्य दिसेल तेव्हाच गावकरी मानतील की सूर्योदय झाला आहे. त्याचप्रमाणे सर्व प्रगती, विकास, उत्कर्ष हा गावात झाला पाहिजे; तरच देशाची प्रगती झाली असे मानता येईल. गाव हे देशातील मानवी वस्तीचे मूलभूत ‘युनिट’ असल्याने गाव मजबूत झाले तरच देश मजबूत होईल. विनोबांनी स्पष्ट सांगितले आहे की दिल्ली मजबूत होत राहिली व गावे कमजोर होत राहिली तर देशाला तो मोठा धोका आहे. आज नेमके हेच होत आहे. दिल्ली-मुंबई संपन्न आणि बलदंड आहेत, गावे मात्र दरिद्री आणि दुबळी.

दुसरी गोष्ट अशी की, संसदीय लोकशाही म्हणजे सर्वश्रेष्ठ व्यवस्था, मानवी संस्कृतीचा कळस अशी काहीतरी विचित्र समजूत आपण करून घेतली आहे. संसद म्हणजे पवित्र, सर्वोच्च; तिच्या पलीकडे काहीही नाही असे मानायला आपल्याला शिकवले जाते. हा खरं तर सत्ताकांक्षी राजकीय पक्षांचा कावेबाजपणा आहे आणि आपले विचारवंत त्याला बळी पडत असतात.

गांधी आणि विनोबांचा संसदीय लोकशाहीवरचा आक्षेप दोन कारणांमुळे होता. पहिला आक्षेप म्हणजे ही पाश्चात्त्य व्यवस्था आपण जशीच्या तशी उचलली आहे. आपल्या परंपरेशी जोडून तिचे भारतीयीकरण केलेले नाही. विनोबा म्हणतात की केवळ दोनचारशे वर्षांच्या पाश्चात्त्य जीवनातून जी व्यवस्था उभी राहिली, तिची आपण आंधळी नक्कल करत आहोत. आपला हजारो वर्षांचा इतिहास कुचकामी आहे असे आपण मानू लागलो आहोत आणि ही फार मोठी चूक आहे. पाश्चात्यांची लोकशाही रचना ही ‘ग्रेटेस्ट गुड ऑफ ग्रेटेस्ट नंबर’ म्हणजे जास्तीतजास्त लोकांचे जास्तीतजास्त हित अशी आहे. त्यांच्यात ‘हितविरोधाची’ कल्पना आहे आणि बहुमतापोटी अल्पमताचे बलिदान करण्यात चुकीचे मानले जात नाही. या उलट भारतीय परंपरेत ‘सर्वभूतहित’ ही कल्पना आहे आणि तोच लोकशाहीचा पाया असायला पाहिजे. परस्परांच्या हितामधला विरोध दूर करून सर्वानुमताने-बहुमताने नव्हे-निर्णय घेणे याला खरी लोकशाही म्हणता येईल.

दुसरा आक्षेप या लोकशाहीच्या केंद्रीकरणाला आहे. केंद्रीभूत व्यवस्था ही हिंसक असते. विनोबांनी स्पष्ट सांगितले आहे की आजच्या लोकशाहीचा अंतिम आधार लष्कर हाच आहे. हिंसेच्या आधारावर उभी असणारी लोकशाही कधीच लोकांचे कल्याण करू शकत नाही. म्हणून संसद सर्वोच्च मानण्याऐवजी लोक सर्वोच्च मानून, अहिंसक विकेंद्रित लोकसमूहांकडे स्थानिक सत्ता सोपवली पाहिजे. पश्चिमेची लोकशाही आपण स्वीकारली हे ठीक आहे; पण आता तिला पारंपरिक लोकपंचायतीची जोड द्यायला पाहिजे. विनोबांनी या संदर्भात ‘स्वराज्यशक्ती’चा उल्लेख केला आहे. लोकांमध्ये स्वराज्यशक्तीचा गुण विकसित झाला तरच खरे स्वातंत्र्य मिळाले असे मानता येईल. नाहीतर १५ ऑगस्ट हा दिवस पराधीनतेची आठवण म्हणून साजरा करावा लागेल.

यासोबत विनोबांनी हेही सांगितले आहे की संसदीय लोकशाहीमध्ये आर्थिक स्वातंत्र्याचा विचार मुळातच नसतो आणि आर्थिक स्वातंत्र्याशिवाय राजकीय स्वातंत्र्याला अर्थ उरत नाही. जो समाज अन्यायाने, विषमतेने आणि शोषणाने त्रस्त झालेला असतो त्यामध्ये लोकशाही कशी येणार?

गांधी आणि विनोबा यांनी आयुष्यभर ग्रामस्वराज्याचा पुरस्कार केला. गांधीजींची ‘हिंदस्वराज’ ही पुस्तिका आणि विनोबांची ‘स्वराज्यशास्त्र’ यांमधून त्या विचाराची माहिती कळते. आजच्या संदर्भात ग्रामस्वराज्याचा अर्थ काय? कारण दिवसेंदिवस समाजाचे शहरीकरण होत चालले आहे. पूर्वीसारखी गावे अस्तित्वात राहणार नाहीत. मुख्य म्हणजे गावांचे अस्तित्व हे आता पूर्वीसारखे स्वयंपूर्ण वेगळे न राहता एका व्यापक, वेगवान, जागतिक व्यवस्थेचा भाग बनत चालले आहे. अशा वेळी ग्रामस्वराज्याचा आग्रह धरणे योग्य आहे काय?

ह्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी ‘ग्राम’ या शब्दाचा पारंपरिक अर्थ न घेता ‘लोकसमूह’ वा माणसांची वस्ती असा घेतला पाहिजे. ती गावात असेल वा शहरात. अशा वस्तीचे युनीट काहीही असेल : वाडी, पाडा, खेडे, गाव, मोहल्ला, गल्ली, कॉलनी, वॉर्ड, उपनगर. त्या त्या ठिकाणच्या माणसांनी स्थानिक शासन हे आपल्या हातात घेतले पाहिजे. मग त्याचे रूप ग्रामपंचायत असो वा वॉर्ड कमिटी. ‘आमच्या गावात (वस्तीत) आम्हीच सरकार’ अशी त्यांची घोषणा असली पाहिजे. ७३ आणि ७४ व्या घटनादुरुस्तीचा उद्देश तोच आहे. अर्थात हे फक्त ग्रामपंचायत चालवण्यापुरतेच मर्यादित नाही तर गावातील शिक्षण, आरोग्य, शेती, पिण्याचे पाणी, स्थानिक बाजार, साधनसंपत्ती इत्यादी सर्व बाबीही त्या समूहानेच ठरवणे याला ग्रामस्वराज्य म्हणता येईल. शहरात ह्याला मर्यादा राहील पण मध्यम आकाराच्या हाऊसिंग सोसायट्यांच्या माध्यमातूनही काही प्रमाणात असा कारभार शक्य होईल.

गांधीजींना पाश्चात्त्य व्यवस्थेविषयी तिटकारा होता; पण खरे तर युरोप-अमेरिकेतील लहान लहान गावांमधूनच आज ग्रामस्वराज्याची संकल्पना साकार होताना दिसते. आर्थिकदृष्ट्या ही गावे जागतिक व्यवस्थेचा भाग आहेत, पण स्वत:चा कारभार स्वत:च हाकतात. शाळा, दवाखाना, लायब्ररी, पोलीस, ज्युरी, फायर ब्रिगेड अशा गोष्टी गावसमूहच चालवतो. लोकशाही, इहवादी, समान नागरी पद्धतीने स्थानिक शासन चालते. या कारभारात केंद्रीय सरकारही ढवळाढवळ करत नाही. याचा अर्थ ग्रामस्वराज्याची कल्पना कालबाह्य नाही. जो समाज आज प्रगत मानला जातो आणि ज्याचे अनुकरण करण्यात आपण धन्यता मानतो त्याच समाजाने ही कल्पना अंमलात आणलेली आहे. अक्राळविक्राळ आणि बकाल महानगरे हे भारतासारख्या देशांचेच वैशिष्ट्य आहे. सुविद्य, संपन्न, लहानसे गाव हेच मानवी वस्तीचे आदर्श एकक आहे.

गावसमूह हाच विचाराचा केंद्रबिंदू असल्याने त्या समाजाबद्दल आणि त्यात करायच्या समाजकार्याबद्दल विनोबांनी वेळोवेळी लिहिले आहे. मात्र विनोबांचे ग्रामीण समाजाबद्दलचे आकलन भावुक नाही. त्या समाजातील दोषांची आणि मर्यादांची त्यांना अचूक जाणीव आहे. गावातली श्रमशक्ती आणि ज्ञानशक्ती गाव सोडून चालली आहे व त्यामुळे गाव क्षीण होते आहे याची त्यांना कल्पना आहे. मुख्य म्हणजे गाववासियांना एकमेकांविषयी प्रेम वाटत नाही आणि त्यामुळे परस्पर सुखदुःखात सामील होण्याचे थांबते आहे हे ते स्पष्टपणे सांगतात. प्रेम आणि सहयोग याच्या आधारावरच गावसमाज एखाद्या कुटुंबासारखा राहू शकेल हे त्यांनी आग्रहाने सांगितले आहे.

ग्रामीण भागात कार्य करणाऱ्या कार्यकर्त्यांसाठी तर विनोबांनी केलेले चिंतन असाधारण स्वरूपाचे आहे. सेवा कुणाची करायची आणि भक्ती कुणाची करायची असा कार्यकर्त्यांपुढे प्रश्न असतो. विनोबांनी सांगितले आहे की सेवा व्यक्तीची करायची तर भक्ती समाजाची करायची. व्यक्ती ही दृश्य, प्रत्यक्ष खरी गोष्ट आहे, तिची भक्ती करायला गेलो तर आसक्ती वाढते. म्हणून जे अदृश्य, अव्यक्त आहे (समाज) त्याची भक्ती करायची. सेवा मात्र अव्यक्ताची होऊ शकत नाही म्हणून ती प्रत्यक्ष, दुःखी, पीडित व्यक्तीची करायची.

दुसरीही एक फार महत्त्वाची गोष्ट सांगितली आहे. शहरी मध्यमवर्गीय कार्यकर्ता जेव्हा खेड्यात जातो तेव्हा त्याचे राहणीमान गावकऱ्यांपेक्षा उजवे असते. या फरकामुळे गावकऱ्यांशी समरस होता येत नाही. विनोबा म्हणतात की कार्यकर्त्याने आपल्या गरजा कमी कमी करत जाव्यात तर लोकांच्या गरजा व उत्पन्न वाढवीत जावे; म्हणजे गावकरी संपन्न होतील व दोघांमधला फरक मिटून जाईल. लोकांना संपन्न केले पाहिजे ही यातली शिकवण फार महत्त्वाची आहे. गांधीविचार म्हणजे दारिद्र्यपूजा अशी ज्यांनी गैरसमजूत करून घेतली आहे त्यांनी विनोबांचे हे मत लक्षात घेण्यासारखे आहे.

विनोबांचे आपल्या समाजाविषयीचे चिंतन किती सूक्ष्म आहे याचा प्रत्यय त्यांनी समाजातील त्रिदोषांचे जे वर्णन केले आहे त्यावरून येतो. कुपोषण, स्वैराचार आणि वातावरणाचे प्रदूषण असे तीन दोष त्यांनी सांगितले आहेत. यातील कुपोषण; आणि स्वैराचार म्हणजे बेशिस्त बकालपणा, असंयम हे दोष त्यांच्या नजरेत भरावेत हे साहजिक आहे. पण पर्यावरणाचे भान ठेवून त्यांनी हवा-पाण्याच्या प्रदूषणावरही बोट ठेवावे हे विशेष आहे.

सामाजिक कार्य सुरू करणे सोपे असते पण ते सदैव जिवंत, गतिमान, रसरशीत कसे ठेवायचे हा मोठा प्रश्न असतो. विनोबांनी त्या संदर्भात सुरेख मार्गदर्शन केले आहे. ते सांगतात की, कामातला जीवनरस कायम ठेवण्यासाठी व्यक्तिगत साधना आणि सामाजिक कार्य यांतील भेद मिटवून टाकावा लागेल. आपण या दोन भिन्न गोष्टी समजतो. त्यामळे आपले व्यक्तिगत जीवन आणि सामाजिक कार्य यांमध्ये ओढाताण होत असते. व्यक्तिगत आध्यात्मिक चिंतन आणि सामाजिक कर्मयोग हे दोन्ही एकच मानले पाहिजेत. म्हणजे आपली कार्ये सदैव प्राणवान राहतील. त्यांच्यात निरुत्साह, हताशा येणार नाही. याचाच दुसरा अर्थ चिंतन आणि सेवा बरोबरच चालली पाहिजेत. चिंतन हीसुद्धा सेवा आहे आणि सेवेमध्ये चिंतन केले पाहिजे.

आणखी एक गोष्ट त्यांनी सांगितली आहे की रचनात्मक कार्याची कसोटी ते व्यापक आत्मदर्शनाचे अल्प प्रयत्न बनून राहते की नाही यामध्ये आहे. रचनात्मक कामाचा नुसता बडिवार उपयोगाचा नाही. त्यातून आत्मदर्शन साधले पाहिजे.

ज्ञान आणि कर्म यांचा संबंध काय हे स्पष्ट करण्यासाठी विनोबांनी एके ठिकाणी फार सुंदर दृष्टान्त दिला आहे. मातीचा घडा आहे. आता मातीपासून घडा वेगळा आहे का? की दोन्ही एकच आहेत? विनोबा म्हणतात की दोन्ही एक आहेत असेही सांगता येणार नाही आणि दोन्ही वेगवेगळे आहेत असेही सांगता येणार नाही. त्या दोहोंमध्ये एक प्रकारचा संबंध (समवाय) मात्र आहे. असाच संबंध ज्ञान आणि कर्म यामध्ये आहे.

आध्यात्मिक आणि राजकीय विषयांवर लिहीत असतानाच भाषा, शिक्षण आणि साहित्य या विषयांवरही विनोबांनी विपुल चिंतन केलेले आहे. प्रज्ञावंत माणसाचे ते एक लक्षण असतेच. माणसामाणसांत बोलली जाणारी भाषा आणि अपत्यांना दिले जाणारे शिक्षण हे मानवी समाजधारणेचे मूलभूत घटक आहेत. म्हणूनच की काय भाषा आणि शिक्षण हे विनोबांच्या खास आवडीचे विषय होते. ते स्वत: भाषापंडित होतेच. भारतातील चौदा-पंधरा भाषा ते सहजतेने बोलू-वाचू शकतच, पण अनेक परदेशी भाषाही त्यांना येत. त्यांना प्रतिभेची अशी देणगी होती की कोणतीही भाषा त्यांना लीलया अवगत होई. अर्थात असे असले तरी मातृभाषा मराठी हेच त्यांच्या भाषिक आविष्काराचे पहिले साधन होते. आपली सर्वोत्कृष्ट साहित्यनिर्मिती ‘गीताई’ त्यांनी मराठीतच सिद्ध केली. गीताईवरून लक्षात येतेच की त्यांच्यामध्ये एक कवीसुद्धा दडलेला होता. आपल्या जीवनगाथेत त्यांनी म्हटलेच आहे, की लहानपणी त्यांना कविता करण्याची आवड होती आणि तरुणपणी काशीला गंगेच्या किनाऱ्यावरही ते कविता करत असत. पण कविता तयार झाली की गंगेला समर्पण करून मोकळे होत.

विनोबांचे भाषा, शिक्षण आणि साहित्य यासंबंधीचे विचार वेगवेगळे नाहीत. त्यांच्या इतर विचारांप्रमाणेच त्यामध्येही सुसंगती आहे. गांधी काय किंवा विनोबा काय, शिक्षणाचा उद्देश पदवी मिळवणे आणि नोकरी शोधणे हा आहे असे ते मानत नाहीत. विनोबांनी म्हटले आहे की माणसाला स्वतंत्र, स्वावलंबी बनवते तेच खरे शिक्षण. अर्थात स्वावलंबनाचा अर्थ स्वत:ची रोजीरोटी कमावणे इतकाच नाही.

शरीरश्रम करून काही ना काही उद्योग करायला प्रत्येकाने शिकलेच पाहिजे. पण त्यासोबत बुद्धीही स्वतंत्र, स्वयंभू असायला हवी आणि आपल्या मनावर आणि इंद्रियांवर संयम ठेवायलाही शिकले पाहिजे. शिक्षणाने मनुष्य स्वाधीन व्हायला हवा. कुठल्याही प्रकारची पराधीनता नको; ना पोटाची, ना इंद्रियांची ना बुद्धीची. शरीर, मन आणि बुद्धी या तिन्हींच्या पराधीनतेतून शिक्षणाने मनुष्याला मुक्त केले पाहिजे.

पण व्यावहारिक पातळीवर हे शिक्षण कसे द्यायचे? विनोबा म्हणतात की बालकांना प्रथम तारकांचे दर्शन करू द्या. आधी त्यांना आभाळ, सूर्य, चंद्र, नक्षत्रे, ढग, वारे यांचे दर्शन घडू द्या. मग पृथ्वी, आपला देश, आपले राज्य, जिल्हा, गाव, वस्ती, कुटुंब असे ज्ञान द्या. यामुळे काय होईल? तर त्यांना सृष्टीच्या आणि जीवनाच्या विशालतेची कल्पना येईल. आजचे शिक्षण याच्या उलट जाते. मी, माझे कुटुंब, माझी जात, माझे गाव, माझी भाषा, माझे राज्य, माझा देश अशी सुरुवात होते. विश्वाचा परिचय सर्वांत शेवटी होतो. त्यामुळे इतिहास, भूगोल, भाषा इत्यादी शिकताना माणसाची दृष्टी प्रथमपासूनच संकुचित राहते. त्याचे क्षुद्र अभिमान जागृत होतात. तसे न करता त्याचे मन मोठे होईल असेच शिक्षण सुरुवातीपासून दिले गेले पाहिजे.

शिक्षणाबाबतच्या हा दृष्टिकोन, विनोबांची विचार करण्याची जी खास स्वतंत्र शैली आहे (जिचा उल्लेख लेखाच्या सुरुवातीस केला) तिच्याशी सुसंगत आहे. विनोबांची दृष्टी हीच आहे की माणसाचे मन क्षुद्र अभिमानातून, इतिहासाच्या जोखडातून, अंधश्रद्धांतून पूर्णपणे मुक्त व्हायला पाहिजे आणि त्यासाठी त्याने आपल्याभोवती जे अफाट भव्य, विश्व पसरले आहे त्याचा आधी वेध घ्यायला हवा. शिक्षणाने ही ताकद त्याच्यामध्ये आणायला पाहिजे. मुख्य म्हणजे शिक्षण हे शरीरश्रमातून मुक्ती मिळवण्याचे साधन मानता कामा नये. आज शिक्षणाचा मुख्य उद्देश शरीरश्रमापासून सुटका मिळवणे हा दिसतो. त्यामुळे उत्पादक औद्योगिक क्षेत्राची पिछेहाट तर होतेच, पण उच्चनीचतेची भावनासुद्धा वाढत जाते. या विषमतेमुळेच भारतासारख्या देशाची प्रगती थांबली. ती जर परत सुरू करायची असेल तर माणसाला स्वावलंबी करणारे शिक्षण मिळायला हवे.

असे शिक्षण हे मातृभाषेतूनच मिळू शकते हे वेगळे सांगायची आवश्यकता नाही. विनोबांचे याबाबतीतले लिखाण अप्रतिम सुंदर आहे. त्यांनी अगदी सोप्या शब्दांत सांगितले आहे की मनुष्याचे हृदय ग्रहण करू शकेल अशी भाषा फक्त मातृभाषाच असते. मातृभाषेऐवजी परक्या भाषेतून शिक्षण दिले तर मुले निर्बोध बनतील. यासाठी त्यांनी एक सुंदर उदाहरण दिले आहे. ते म्हणतात की, इंग्लंडमधील मुलांना जर कन्नड किंवा तेलगू भाषेतून शिक्षण दिले तर त्या मुलांचे काय होईल? तसेच आपल्याकडच्या मुलांचे होत आहे. त्यांनी अगदी स्पष्ट शब्दांत सांगितले आहे की शिक्षणासाठी इंग्रजी माध्यमाची गोष्ट करणे हे शंभर टक्के मूर्खपणाचे आहे!

याचा अर्थ विनोबांचा इंग्रजी भाषेला विरोध आहे असे नाही. माणसाने जितक्या भाषा शिकता येतील तितक्या शिकाव्यात असाच त्यांचा संदेश आहे. मात्र इंग्रजांनी स्वत:च्या सोयीसाठी इंग्रजी भाषा भारतात लादली आणि त्यामुळे आपण गुलाम मनोवृत्तीने तिच्याकडे पाहतो आहोत असे ते सांगतात. जीवनातील सर्व व्यवहारांत इंग्रजी भाषेचा उपयोग करण्याच्या अट्टहासामुळे भारतातील विषमता वाढली आणि ह्यामुळे सर्वसामान्य लोकांचे नुकसान झाले. मुख्य म्हणजे विज्ञान हे इंग्रजी भाषेतच राहिल्याने त्याचा सर्वसामान्यांपर्यंत प्रसार झाला नाही. मातृभाषेतून शिक्षणाचा पाया पक्का करून मग आवश्यक त्या तंत्रकौशल्यासाठी इंग्रजीचा उपयोग केला पाहिजे असा त्यांच्या सांगण्याचा अर्थ आहे.

बऱ्याच लोकांचा असा समज आहे की आजच्या काळातील गुंतागुंतीचा व्यवहार पार पाडण्यासाठी आपल्या भाषा समर्थ नाहीत. विनोबा म्हणतात की, हा एक भ्रम आहे आणि तो आपण मनातून काढून टाकला पाहिजे. आपल्याकडे शेकडो वर्षांपासून विविध प्रकारचे सामाजिक ज्ञान विकसित होत आले आहे आणि त्यामुळे विविध प्रकारचे, विविध अर्थाचे शब्द व संज्ञा प्रचलित आहेत. त्यांचा वापर आपण व्यवहारात करायला पाहिजे. शिवाय इतर भाषांतून शब्द स्वीकारून आपल्या भाषा मजबूत केल्या पाहिजेत. यासाठी भाषिक पुरुषार्थ हवा. आमच्या भाषेचे काय होणार म्हणून रडत बसण्याऐवजी मेहनत घेऊन, अभ्यास करून, ईर्षेने आपल्या भाषा संपन्न बनवायला हव्यात. विशेष म्हणजे, भारतीय भाषांमध्ये संबंध वाढवायला हवा; म्हणजे विविधतेत एकता हे जे भारतीय जीवनाचे उद्दिष्ट आहे ते साध्य होईल.

विनोबांसारखे संतपुरुष हे साहित्य-कला यांच्यापासून फटकून राहिले असतील असे कोणालाही वाटेल. पण तसे अजिबात नाही. शब्दांमध्ये अपार शक्ती आहे याचे त्यांना भान होते आणि म्हणून साहित्यकारांचे समाजात आगळे स्थान आहे असे त्यांनी म्हटले आहे. आपण पूर्वी कविता करत असू; पण कविता चांगली झाली की लहानपणी अग्नीला आणि तरुणपणी गंगेला समर्पित करत असू असे ते म्हणतात. हे करण्यामागे नुसतीच निरिच्छता नव्हती तर आपली साहित्यिक शक्ती भाराभर शब्द लिहिण्यात खर्च न करता मनातल्या मनात रिचवून, वाढवत नेण्याचीही दृष्टी होती. विनोबा म्हणतात की असे करण्यात आपण काही गमावत नाही तर त्यातून आपली आत्मनिष्ठा वाढत जाते. (कवी मर्ढेकरांनीही ‘आत्मनिष्ठा’ हाच शब्दप्रयोग अशा संदर्भात केला आहे.)

अपार चिंतन व मनन करून मग साहित्य बाहेर यायला हवे. साहित्य त्यालाच म्हणायचे की जे आत्म्यासहित आत्म्याबरोबर चालते. सहित, सोबत चालणारा साथी. मनाच्या एका खोल गुहेतून साहित्य वरती येते आणि सगळ्यांना पावन करते. समाजातली नैतिक सत्ता ही साहित्यकार निर्माण करत असतात. आपल्या या शक्तीचे त्यांना भान हवे. समाज आपली पर्वा करो न करो; त्यांनी आंतरिक निष्ठेने साहित्यनिर्मिती केली पाहिजे. विनोबांचे हे सांगणे सगळ्या साहित्यकारांनी कायम ध्यानात ठेवण्यासारखे आहे.

विनोबा गांधीजींचे उत्तराधिकारी होते असा उल्लेख आधी आलाच आहे. उत्तराधिकारी म्हणजे शिष्य किंवा अनुयायी नव्हे. शिष्य हे गुरूने सांगितलेल्या वाटेवरून निमूटपणे चालत राहतात. उत्तराधिकारी मात्र गुरूच्या वारशाचा विस्तार करतो. त्यात स्वत:ची भर घालतो. विनोबांनी अनेक प्रकारांनी ते केले. पण दोन प्रकार महत्त्वाचे आहेत. एक म्हणजे सर्वोदयाचा विचार भूदानाच्या कल्पनेतून प्रत्यक्षात कसा आणता येईल हे त्यांनी दाखवले आणि दुसरे म्हणजे गांधीजींच्या सत्याग्रह कल्पनेला प्रेमाची जोड दिली.

भूदानाची संकल्पना ही भारताच्या सामाजिक जीवनाला विनोबांनी दिलेली खास देणगी आहे. आपल्या जीवनगाथेत विनोबांनी म्हटले आहे त्याप्रमाणे १९५१ साली आंध्रप्रदेशात शिवरामपल्ली येथे सर्वोदय संमेलन भरणार होते. तेथे जाण्यासाठी विनोबा वर्ध्याहून पायी निघाले. संमेलन संपल्यावर तेलंगणात, जिथे जमिनीच्या प्रश्नावरून असंतोष होता, अशा भागात फिरताना ते पोचमपल्ली नावाच्या खेड्यात आले. तिथे अनेक दलित भूमिहीन कुटुंबे होती. तिथल्या सभेत त्यांनी विनोबांना सांगितले की आम्हांला थोडी जमीन मिळाल्यास आम्ही मेहनत करून पोट भरू. त्यांची हृदयद्रावक कहाणी ऐकून गावातल्या एका मोठ्या शेतकऱ्याने तिथल्या तिथे शंभर एकर जमीन दान दिली. ते पाहिल्यावर विनोबांना एक निराळेच सूत्र सापडल्याचा साक्षात्कार झाला.

भारतातला गरिबीचा प्रश्न हा जमिनीच्या असमान मालकीचा आहे हे आपणा सर्वांना माहीत आहे. स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा महाराष्ट्रासारखे काही भाग सोडले तर भारतात सर्वत्र जमीनदारी पद्धत होती. ब्रिटिशांनी आपल्या सोयीसाठी ती अधिकच बळकट करून ठेवली होती. बहुतेक सर्व ठिकाणी सर्वसामान्य शेतकरी हा जमीनदाराकडे कूळ म्हणून वा मजूर म्हणून राबत होता. जमीनदारांकडची लाखो एकर जमीन काढून ती शेतकऱ्यांना कशी द्यायची हा मोठा प्रश्न होता. त्यासाठी कूळकायदा केला गेला, पण त्याला मर्यादित यश येत होते. त्यामुळे ग्रामीण भागात संघर्षही पेटत होता. विनोबांच्या असे लक्षात आले की कायद्याने, सक्तीने वा झगडे करून जमीन मिळवण्याऐवजी मोठ्या शेतकऱ्यांच्या सदसद्विवेकबुद्धीला आवाहन करून जर जमीन मिळवली तर हा प्रश्न मुळातच सुटेल आणि त्यासाठी रक्त सांडायची गरज पडणार नाही.

म्हणून मग १९५१ सालापासून विनोबांनी भारतात सर्वत्र पायी फिरून भूदान मागण्यास सुरुवात केली. त्यांनी त्यासाठी पुढची तेरा वर्षे भारतभर पदयात्रा केली. आज विश्वास बसणार नाही पण जवळ जवळ ४२ लाख एकर जमीन त्यांना ‘भूदान’ म्हणून मिळाली. तिचे वाटप करण्याकरता सरकारने विशेष कायदा केला. भूदानाच्या कल्पनेतूनच ग्रामदानाची कल्पना निघाली. भूदानामध्ये काही लोकांनी केलेले जमिनीचे वैयक्तिक दान अभिप्रेत होते; पण केवळ तेवढ्याने सर्वोदयाला अभिप्रेत अशी समाजाची पुनर्रचना होत नव्हती. ग्रामदानामध्ये गावातल्या सर्व लोकांनी आपल्या जमिनीचे दान करायचे, वैयक्तिक मालकी विसर्जित करायची आणि मग प्रत्येकाच्या गरजेप्रमाणे, पण मालकी हक्क न ठेवता, तिचा उपयोग करायचा अशी कल्पना होती. सध्या ही कल्पना अनेकांना विचित्र वाटेल; पण भारतात प्रत्येक राज्यात ग्रामदानी गावे आहेत आणि त्या गावांच्या व्यवस्थापनासाठी सरकारने विशेष ग्रामदान कायदाही केला आहे.

विनोबांनी १९६४ पर्यंत भूदान यात्रा चालवली. नंतरही काही काळ ते त्यामध्ये सक्रिय होते, पण मग हळूहळू ते त्या कामापासून निवृत्त झाले. एवढेच नाही तर नंतर त्यांनी त्या विषयाचा पाठपुरावा केला नाही. भूदानयज्ञाचा झंझावात हळूहळू विझत गेला. सुमारे बारा लाख एकर जमिनीचे प्रत्यक्षात वाटप झाले. पण नंतर हे काम थंडावले. आज अनेक गावात कागदोपत्री भूदानाच्या जमिनी आहेत, पण त्यांचे वाटप भूमिहीनांमध्ये झालेले नाही. ग्रामदानाचेही तसेच आहे. कायद्याची चौकट उपलब्ध आहे, पण प्रत्यक्षात त्याप्रमाणे व्यवस्थापन होत नाही.

विनोबांनी भूदानाचा पाठपुरावा का केला नाही हे सर्वच लोकांना पडलेले कोडे आहे. कारण तसा पाठपुरावा न झाल्यानेच भूदान चळवळ आपले ध्येय गाठू शकली नाही. विनोबांनी पाठपुरावा न करण्याचे मुख्य कारण असे असावे की सुमारे बारा-तेरा वर्षे भूदान यात्रा झाल्यावर आता हे काम पुष्कळ झाले असे त्यांना वाटले असणार. आपण आपल्या पद्धतीने जे करायचे ते केले. आता त्यात अधिक मन व शरीर गुंतवणे योग्य नव्हे. आता हा भार इतरांनी वाहावा अशी त्यांच्या मनाची धारणा झाली असावी. त्यांच्या एकूण विरागी वृत्तीशी ते सुसंगतच होते. १९६४ साली पवनारला आल्यानंतर मग ते लौकिक पद्धतीच्या सामाजिक कामातून निवृत्त होत गेले. त्यांचे मन अधिकाधिकरीत्या आध्यात्मिक साधनेतच रंगून गेले. एखादा साधक जेव्हा अशा ‘परमध्येया’च्या उपासनेला लागतो तेव्हा मग भौतिक किंवा सामाजिक उद्दिष्टे त्याला मोह पाडू शकत नाहीत.

विनोबांच्या सर्व आध्यात्मिक चिंतनाचा सारांश म्हणजे त्यांना ‘प्रेमाचा’ झालेला साक्षात्कार. गांधीजींनी सत्य आणि अहिंसा या कल्पनांचा पुरस्कार केला. त्यांना प्रेमाचे महत्त्व माहीत नव्हते असे नाही, पण विनोबांनी त्या कल्पनेचा अधिक विस्तार केला. केवळ सत्य आणि अहिंसेच्या पुरस्कारात एक प्रकारची कठोरता येते. सत्याच्या आग्रहामध्ये तर ती जाणवतेच. विनोबांची दृष्टी प्रेमाची आहे आणि तोच त्यांचा मुख्य संदेश आहे.

माणसाने एक दुसऱ्याशी प्रेमाने वागले पाहिजे असा उपदेश साधू, संत, महात्मे गेली शेकडो वर्षे देत आहेत. पण तरीही माणसातला दुष्टपणा कमी होत नाही. याचे कारण हा उपदेश नुसता कानावरून जातो. नदीतला गोटा प्रवाहातून बाहेर काढला की कोरडा, खडखडीत होतो तसा. प्रेमाची भावना ही हृदयात स्थिर व्हायला हवी, हे विनोबांनी मूलत: सांगितले. तिचा हृदयात वास झाला की मग सभोवतालच्या जगाकडे पाहण्याची आपली दृष्टी एकदम बदलते. मनातली कटुता नष्ट होते. आपले आचरण आणि व्यवहार बदलून जातात. आपला आपल्यालाच एक वेगळा आनंद होत जातो. भलेमोठे तत्त्वज्ञान समजले नाही तरी चालेल, पण दुसऱ्याबद्दल राग, द्वेष, मत्सर न बाळगता प्रेमाने वागावे एवढे समजले तरी पुरे आहे. विनोबा सांगतात की, प्रेम हेच ब्रह्मविद्येचा आधार आहे. संसाराचे सार आहे. जीवनातले अमृत आहे.

या बाबतीत विनोबांची नाळ गांधीजींपेक्षा ज्ञानेश्वरांशी जुळते. विनोबांचे साहित्य वाचत असताना सदैव जाणवत राहते की हा मराठीचा दुसरा ज्ञानेश्वर आहे. तीच अफाट प्रज्ञा, तसेच नैष्ठिक ब्रह्मचर्य, तेच आभाळासारखे विचार, तेच आपल्या भाषेवरचे प्रेम आणि सर्व भूतमात्रांविषयीचा तोच आंतरिक कळवळा. ज्ञानेश्वरीसारखीच विनोबांनीही गीताई लिहिली हा निव्वळ योगायोग नाही. ती एक अत्यंत विचारपूर्वक केलेली भाषिक कृती आहे. विनोबांचा वेदाचा, उपनिषदाचा आणि षट्दर्शनांचा गाढा अभ्यास होता. प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञान त्यांना चांगले अवगत होते आणि ज्ञानेश्वराप्रमाणेच त्या सगळ्या तत्त्वज्ञानाचे सार भगवद्गीतेमध्ये एकवटले आहे याचेही ज्ञान होते. ते ज्ञान त्यांच्या हृदयात स्थिर झाले होते यात काही शंका नाही. पण जे आपल्याला समजले ते आपल्याजवळच न ठेवता इतरांनाही सांगितले पाहिजे ही त्यांची प्रेरणा समान होती. त्याहीपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे ते आपल्या भाषेत सांगितले पाहिजे ही श्रद्धा महत्त्वाची होती. ज्ञानेश्वराने जर त्याच्या काळात उर्दू किंवा पर्शियन या ज्या प्रतिष्ठित राजभाषा होत्या त्यात आपले ज्ञान सांगितले असते तर तो आज जागतिक कीर्तीचा तत्त्वज्ञानी म्हणून ओळखला गेला असता. विनोबांना तर तसे करणे सहज शक्य होते. त्यांनी जर इंग्रजीचे माध्यम आपल्या आविष्कारासाठी वापरले असते तर विसाव्या शतकातील सर्वश्रेष्ठ विचारवंत म्हणून जगाने त्यांना डोक्यावर घेतले असते. पण त्यांनी तसे केले नाही. ही त्यांची कमजोरी नाही. मोठेपणा आहे. ज्ञानेश्वराने विठ्ठलभक्तीची परंपरा सुरू केली. विनोबा म्हणतात की, विठ्ठल हाच परम विकसित देव आहे. कारण तो अहिंसक आहे. इतर सर्व देवांच्या हातात शस्त्रे असतात. पण विठ्ठल मात्र कमरेवर हात ठेवून उभा आहे. तो सांगतो की घाबरू नका, भवसागराचे पाणी फक्त कमरेइतके आहे. प्रेम आणि भक्ती यांच्या साहाय्याने तो पार करता येईल.

विनोबांच्या सगळ्या विचारांचे सूत्र काय? या प्रश्नाचे उत्तर अवघड नाही. विनोबांनीच ते निरनिराळ्या ठिकाणी देऊन ठेवले आहे. ते म्हणजे ‘आत्मज्ञान हेच आयुष्याचे प्रयोजन.’ जीवन जगताना निरनिराळी कार्ये आपल्या हातून होतात. काही परिस्थितीमुळे होतात. काही आपण हेतूपूर्वक घडवतो. काही जणांचे आयुष्य सुतासारखे सरळ निघून जाते. काहींच्या हातून मोठमोठे पराक्रम घडतात. ज्यांच्या हातून पराक्रम घडले त्यांचे आयुष्य सार्थक आणि जे सरळ, साधेपणाने जगले त्यांचे निरर्थक असे मानायचे का? विनोबा याचे उत्तर ‘नाही’ असे देतात. पराक्रम घडणे, त्यातही मानवी संस्कृतीला उपकारक असे पराक्रम घडणे चांगलेच. त्याचे महत्त्व वादातीत आहे. पण पंतप्रधान बनणे, अब्जाधीश होणे किंवा नोबेल प्राइज मिळवणे असे काही आयुष्याचे प्रयोजन ठेवता येत नाही. ह्या गोष्टी होतात, झालेल्या चांगल्या, त्याबद्दल दुःख तर अजिबात नको; पण तसे घडवायचेच हे काही मानवी आयुष्याचे प्रयोजन नव्हे. आयुष्याचे प्रयोजन, हे आपल्या भोवतालचे विश्व कसे आहे, ते कसे चालते, त्यात आपले स्थान काय, कर्तव्य कोणते आणि ते कसे पार पाडायचे हे समजून घेण्याचे आहे. ह्यालाच आत्मज्ञान म्हणतात.

आधुनिक विज्ञानातील एक सिद्धांत असा आहे की पृथ्वीवर बुद्धिमान जीवन अस्तित्वात यावे आणि निरंतर वाढावे यासाठीच हे विश्व निर्माण झाले आहे. त्यामुळे बुद्धिमान जीवनाचे परम-लक्ष्य विश्वाचे आकलन करून घेणे हेच असू शकते. वेगळ्या भाषेत असं म्हणता येईल की, स्वत: आणि सृष्टी यांच्यामधील संबंधाला समजून घेणे म्हणजे आत्मज्ञान. तसे ते समजून घेणे हे मानवी जीवनाचे उद्दिष्ट आहे. ते ज्याला समजते त्याचे आयुष्य सार्थ होते. असा माणूस शांत, समाधानी असतो आणि प्रसन्नतेने जीवन जगतो. सुखदुःखात त्याचे मन स्थिर असते. चिंता, काळज्या त्याला पोखरत नाहीत. राग-लोभापासून तो मुक्त असतो. मुख्य म्हणजे या ज्ञानातून एक वेगळा आनंद त्याला सदैव प्राप्त होत असतो. त्या आनंदात मग्न राहणे हे आयुष्याचे उद्दिष्ट आहे.

विनोबांचे लिखाण वाचताना या आनंदाचा अनुभव आपल्याला कायम येत राहतो. संपूर्ण विश्वामध्ये जे गूढ रहस्य भरलेले आहे त्याचे ज्ञान या माणसाला झालेले आहे हे सदैव जाणवत राहते. ते ज्ञान आपल्याला पुनःपुन्हा सांगण्यात त्याने आयुष्यभर धन्यता मानली. हे ज्ञान सर्वश्रेष्ठ प्रकारचे आहे. ते सामाजिक गोष्टींबद्दलचे जसे आहे तसेच राजकीयसुद्धा. पण त्याहीपेक्षा ते आत्म्याचे समाधान करणारे आहे. असे ज्ञान की जे मिळवून शेकडो वर्षे इथले ऋषी-मुनी पावन होत गेले. मध्यंतरीच्या काळात ते ज्ञान पाखंडाच्या गाठोड्यात अडकून पडले होते. विनोबांनी पुन्हा एकदा ते आपल्या सगळ्यांकरता मोकळे केले आहे. तसे करताना ते स्वत:तर कृतकृत्य होऊन गेलेच, पण आपल्यालाही तो मार्ग त्यांनी दाखवून दिला आहे. स्वत:च स्वत:चा दिवा होऊन वाटचाल करण्यासाठी.