Category Archives: स्त्रीवाद

ती बाई होती म्हणुनी….

इंग्लंडमधल्या विपश्यनाकेंद्रात एका जर्मन साधक-गुरूची गाठ पडली. त्यांच्याशी बोलताना ते असं म्हणाले, “कोणताही आध्यात्मिक विषय शाळांमध्ये आणताना आम्हांला खूप परवानग्यांना सामोरं जावं लागतं. कारण पुन्हा आम्हांला मूलतत्त्ववादाकडे जायचं नाही…कारण तुम्हांला माहीतच आहे…!” असं म्हणून ते खजील होऊन हसले. मला उगीचच अपराधी वाटलं… त्यांच्या अकारण अपराधी वाटण्याबद्दल…! खरं तर त्यांचा जन्मच हिटलरच्या अंतानंतर झालेला. कुठल्याही प्रकारे ते त्या अत्याचारी कालखंडाचे समर्थक असण्याची शक्यताच नव्हती. पण तरीही त्यांचा चेहरा अपराधी झाला. जणु काही ‘हिटलरच्या देशातला म्हणून माझी मान आता कायमच शरमेने खाली राहणार,’ असं त्यांना म्हणायचं होतं. एक पुरुष म्हणून माझी मान अनेकदा अशीच खाली जात राहते!

आपण स्त्री म्हणून जन्माला येणं अगर पुरुष म्हणून, ही आपल्या हातातली गोष्ट नाही. पण विशेषतः आपल्या देशात अनेक स्त्रिया आपल्या जन्माला कोसत बसलेल्या दिसतात पण एकही पुरुष आपल्या पुरुषजन्माला दोष देत बसलेला मलातरी अजून आढळलेला नाही. ‘आपण बिच्चारे पुरुष’ असे बावळट विनोद मी इथं गृहीत धरत नाही…! मनापासून आम्हां पुरुषांना ‘बरं’ वाटत असतं, पुरुष असल्याबद्दल. चोर-उचक्के, दरोडेखोर आपल्याला लुबाडतील ही भीती वगळता एरवी आम्ही पुरुष निवांत असतो. कारण बाईला पकडून लुबाडली जाईल अशी गोष्ट आमच्याकडे नसते. ‘अब्रू…इज्जत…’…! पण म्हणजे पुरुषाला अब्रू नसतेच? जवळजवळ नसते. खानदान, जातपात, धर्म, राष्ट्र असे काही पुरुषाच्या सन्मानाला धक्का लावणारे घटक असतात. पण त्याच्या पुरुषत्त्वाला हिरावून घेतलं जाण्याच्या भीतीने तो कधीच ग्रासलेला नसतो. याउलट सर्व वयाच्या ‘स्त्री’ला या भीतीपासून मुक्त राहायचं असेल तर एक वेगळं शौर्य अंगी बाणवावं लागतं. आणि त्याचं कारण तिच्या भोवतालचे पुरुष. आणि हीच गोष्ट पुरुष म्हणून शरम वाटायला लावणारी आहे.

‘स्त्री-पुरुष समानता समाजात येऊन खूप वर्ष झाली…आता असमानतेची तक्रार करणाऱ्या स्त्रिया या कांगावखोर आहेत’ असं काही विचारवंत म्हणवणारे पुरुष आजकाल म्हणत असतात. धीटपणाचा आव आणत काही स्त्रियाही अशा विचाराला पाठिंबा व्यक्त करत असतात. जणु काही आजही स्त्रीला असुरक्षित मानणं हे त्या त्या स्त्रीच्या कमीपणाचं द्योतक आहे. मला वाटतं, हे खरं नाही. बंडखोर, स्वतंत्र स्त्रीला देखील एका अमूर्त दहशतीखाली आणलं जाईल असं वातावरण निर्माण करण्यात आम्ही भारतीय पुरुष यशस्वी झालो आहोत.

स्त्रीवादी विचारवंतांनी स्त्री-पुरुषांच्या आदिम प्रेरणांचा अभ्यास करत करत सृष्टि-चक्र चालवण्याच्या आणि समाजव्यवस्था चालू ठेवण्याच्या रहाटगाडग्याच्या प्रक्रियेतलं पुरुषांचं निमित्तमात्र असं दुय्यम स्थान अधोरेखित केलं आहे. बाईच्या गर्भात बीज सोडणं वगळता संगोपनादी बाकी सर्व गोष्टी करणारी स्त्री, ही आपल्यापेक्षा कमी प्रतीची ठरवण्यासाठी पुरुषांना किती शतकं खर्च करावी लागली आहेत. मालकीहक्काच्या दावणीला बाईला बांधलं नाही तर जन्मलेल्या पोरा-बाळांवर आणि तयार होत जाणाऱ्या कुटुंब नावाच्या नातेसंबंधावर आपल्याला काही अधिकारच सांगता येणार नाही, हे पुरुषांच्या टोळीला कधी काळी लक्षात आलं असेल आणि त्यातूनच पुरुषाच्या स्वामित्त्व भावनेला सुरुवात झाली असेल, असं मानलं जातं.

म्हणजे पुरुष हा प्राणी मूलतःच दुष्ट, हिंसक, स्वार्थी, राजकीय खेळी करणारा आहे का? आणि स्त्रीच्या समाजातल्या दुय्यम स्थानाला पुरुषांचं इतकं नियोजित राजकारण कारणीभूत आहे का? पुरुषांना हे ऐकायला खूप त्रास होतो. आपली काळी प्रतिमा रंगवली जाते आहे, याचा राग येतो. क्षणभर त्यांचा विचार करून ही आरोपात्मक दिशा बाजूला ठेवू. कारण मालक-मजूर, गोरे-काळे, दलित-सवर्ण यांच्यापेक्षा स्त्री-पुरुष संघर्ष नक्कीच वेगळा मानावा लागेल. कारण इथे तथाकथित ‘शत्रू’ अनेक नात्यांनी स्त्रीच्या आयुष्यात असतो. कधी प्रेमळ पिता तर कधी खंबीर भाऊ. पण या प्रेमळ नात्यांमध्ये वावरणारे पुरुष त्यांच्या त्यांच्या आयुष्यातल्या जोडीदाराशी कसे वागतात, हे पाहिलं की पुन्हा पुरुषाच्या मनोवृत्तीबद्दल संभ्रम निर्माण होतो. फार कशाला, याच प्रेमळ नात्यांना थोडं खरवडून बघितलं तर दुर्दैवानं त्याच पुरुषसत्ताक पद्धतीचं प्रतिनिधित्व करणारे नमुने सापडू लागतात. मुलगी, बहीण या नात्यातली बाई आपल्याला हवं तसं वागत नसली, आपल्या घराण्याच्या इभ्रतीला साजेसं तिचं वर्तन नसेल तर तिला बळजबरी करून हवं तसं वाकवायला किंवा ती बधत नसेल तर तिला हिंसक शिक्षा द्यायला हे बाप-भाऊ मागे पुढे पहात नाहीत. ऑनर किलिंगला आपल्या समाजात असणारी मूक संमती किंवा सहानुभूती ही हाच नियम सिद्ध करत असते. स्त्री ही तिच्या स्वतःच्या मनाप्रमाणे निर्णय घ्यायला मुखत्यार आहे, हे साधारणपणे कुटुंबसंस्थेला मान्य असलेलं जवळजवळ कधीच आढळत नाही. ही दुर्दैवी वस्तुस्थिती आहे. आपले लोकप्रिय चित्रपट नायक पहिले तरी अनेकदा स्वतः नायिकेबरोबर उडाणटप्पूपणा करणारा नायक, आपल्या बहिणीच्या हातून जर काही ‘चूक’ झाली, (बऱ्याचदा लग्नाआधी दिवस जाणे, मूर्ख माणसाच्या प्रेमात पडणे वगैरे) तर स्वतः तिला खडे बोल सुनावतो, प्रसंगी मुस्काडीत भडकावतो, अशी दृश्यं आपण प्रेमाने पहात आलो आहोत. थोडक्यात बाईला वठणीवर आणण्यासाठी थोडीफार मारामारी आपण कुटुंबव्यवस्थेत मान्य करून टाकली आहे.

हीच वृत्ती थोडी अधिक ताणली तर लक्षात येईल की पुरुष मोठा होत असतानाच त्याला बाई ही बरोबरीची जोडीदार न वाटता, त्याच्यावर अवलंबून असणारी, जिचे निर्णय आपणच घ्यायला हवेत अशी, जिच्या वागण्याचे नीतिनियम आपण ठरवायला हवेत अशी, आणि जर ती ‘बहकली’ तर जिला ‘सरळ’ करण्याची जबाबदारी आपलीच आहे अशी, आणि पुढे जाऊन साध्या शब्दांत आपल्या मालकीची वस्तू अशी वाटायला लागते. त्यामुळे स्वतःला भला माणूस समजणारे, हिंसक किंवा वाईट न मानले गेलेले पुरुषही मनातून या भावनेतूनच त्यांच्या त्यांच्या आयुष्यातल्या स्त्रीकडे पहात असतात. जसं आपल्या देशाला लोकशाही पचलेली नाही तसं कौटुंबिक पातळीवरदेखील आपल्याला प्रत्येक माणसाचं स्वातंत्र्य उमगलेलंच नाही. एक कुटुंबप्रमुख – म्हणजे पुरुष – आणि त्याच्या पंखाखाली इतर सर्व, हे मॉडेल आपण मनातून मान्य करून असतो. मग त्यातला मोठा होत गेलेला मुलगा कुटुंबप्रमुख बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करू लागतो. पण बाई मात्र मुलगी म्हणून, आई म्हणून, बहीण म्हणून, बायको म्हणून त्या त्या पुरुषांच्या – किंवा त्या सर्व पुरुषांच्या मर्जीवर अवलंबून असणारं आयुष्याच जगत राहते. या सगळ्यात प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष हिंसेला कुटुंबव्यवस्थेने मान्यता देऊन टाकलेली असते. बायकोला मारणारा नवरा, हा त्याची तक्रार बायकोने पोलीसस्टेशनवर नेल्यावर, पुरुषपोलिसांनाच काय महिलापोलिसांनाही ‘नॉर्मल’च वाटत असतो. उलट घरातली गोष्ट चव्हाट्यावर आणणारी बाई हीच ‘चुकीची’ वाटत असते. ही जगरहाटी आपण तयार केली आहे.

या सगळ्या पार्श्वभूमीवर पहायला लागलं तर बलात्कार ही गोष्ट फारच सहज वाटायला लागते. तो करणारे पुरुष आणि इतर पुरुष यांच्यात एक प्रकारचं समर्थनाचं वातावरण आपल्याला जाणवतं. एकाऐवजी अनेक स्त्रिया उपभोगणारा पुरुष हा ‘मर्दानी, मर्दुमकी गाजवणारा’ वाटतो. याउलट एकापेक्षा अधिक पुरुषांवर मनातल्या मनातदेखील प्रेम करणारी स्त्री ‘चवचाल’, ‘उठवळ’ मानली जाते. स्त्रीला उपभोग्य वस्तू मानणं हा वाक्प्रयोग आपण वापरून वापरून इतका गुळगुळीत केला आहे की त्याचा अर्थही आता हरवून गेला आहे. आपल्या आयुष्यातल्या स्त्रीला आपल्या हक्काची वस्तू मानणं ही कुटुंबातल्या पुरुषांच्या दृष्टीनं सहज गोष्ट आहे. पण शहरीकरण वाढता वाढता, जाहिरातींनी आपलं आयुष्य व्यापून टाकता टाकता, जगभरातल्या माध्यमांचा स्फोट होता होता, पोर्नोग्राफीचे अनेक नमुने सहज उपलब्ध असताना, पुरुषांना आकर्षित करणाऱ्या हजारो स्त्री-प्रतिमा त्यांच्या डोळ्यांवर आघात करायला लागल्या आहेत. अशा या कालखंडात शिक्षणातून येणारी प्रगल्भता, समानता, प्रेम, नाजुक शृंगार यांच्याशी तोंडओळखही न झालेल्या आपल्या समाजातल्या पुरुषांना, भोवताली दिसणारी प्रत्येक स्त्री आपल्याला खरं तर हवी तेंव्हा हवी तशी भोगता आली पाहिजे, असं वाटलं नाही तरच नवल!

AIDS या विषयावर लघुपट करण्यासाठी आम्ही काही राजस्थानी खेड्यांमधल्या तरुणांशी बोलत होतो. तेंव्हा लक्षात आलं, की प्रेम आणि शारीरिक उपभोग यातला फरक त्यांना कोणी कधी समजावून सांगितलाच नाही. शारीरिक जवळीक करण्याचे काही धाडसी प्रयोग म्हणजेच प्रेम अशी त्यांची निरागस समजूत होती. आणि मग या समजुतीला बळी पडलेल्या तरुणीदेखील घरच्या जाचक बंधनांना झुगारून देऊन अशा लैंगिक धाडसांना तयारच नव्हे तर उत्सुकही असायच्या. आणि मग अनेकदा नंतर त्या त्या तरुणांनी घाबरून पळ काढल्यावर पुन्हा कुटुंबाच्या कोषात गपचूप गुडूप व्हायच्या किंवा हे प्रकरण उघडकीला आलं तर त्यातून तयार झालेल्या भयानक हिंसक शिक्षांना सामोरं जायच्या. तरीही या गोंधळामध्ये एकमेकांची संमती हा त्यातल्या त्यात सुसह्य भाग होता. इथे खऱ्या अर्थाने निसरडा भाग सुरू होतो. परस्परसंमती सहजगत्या झाली तर काही काळ तरी नकळत नात्याचा गोडवा त्या दोघांना अनुभवता तरी आला असेल. पण जर मुलीची संमती नसेल तर ती पचवण्याची कुठलीच रीत या तरुण मुलांना कोणीच शिकवलेली नसल्यामुळे संताप आणि उद्रेक हेच त्याचं उत्तर असणार होतं.

आज भारताची प्रतिमा मलिन करणारा बलात्काराचा उसळलेला डोंब आपल्याला अचंबित करतो आहे, तो या सगळ्या प्रक्रीयेतून गेलेल्या पुरुषांसाठी अगदीच ‘साहजिक’ आहे. हे भयानक वास्तव आहे. या सगळ्याला जात, वर्ग, आर्थिक स्तर, जीवनशैलीतला फरक या सगळ्या घटकांनी गुणल्यावर तर या ‘सहजतेचं’ रूपांतर एका लाटेत झाल्यासारखं होतं. घरात डांबून ठेवलेल्या, चार भिंतीत राहणाऱ्या बायका या घरातल्या पुरुषांना हक्काच्या वाटत राहतात. तर कामानिमित्त, शिक्षणानिमित्त बाहेर पडणाऱ्या, स्वतःला टापटीप, व्यवस्थित राखून असणाऱ्या, आत्मविश्वासाने समाजात वावरणाऱ्या, प्रवास करणाऱ्या, वाहने वापरणाऱ्या स्त्रिया या मुळातच पुरुषांच्या संकुचित अहंकाराला आव्हान देत असतात. त्यांनी एवढं ‘स्वातंत्र्य’ घेतलंय याचाच अर्थ त्या लैंगिक ‘व्यभिचारा’ला तयारच काय पण उत्सुकही असणार असा अजब तर्क बुरसटलेल्या पुरुषांच्या मनात सुरू होतो. आणि माध्यमांच्या दंग्यातून त्यांना अनुमोदन मिळत असतं. त्यामुळे मित्राबरोबर चित्रपट पाहून परतणारी दिल्लीतली तरुणी, एका बसमधून दंगा करत, हुल्लडबाजी करणाऱ्या सहा जणांना मुळात शिक्षा देण्याजोगीच वाटली. उशिरापर्यंत मित्राबरोबर बाहेर राहिलेली मुलगी ही कोणत्याही पुरुषाने उपभोग घ्यावा, अशी वाईट चालीची असणार यावर ‘त्या’ सहा जणांचं तर एकमत झालंच असणार, पण देशभारतल्या हजारो पुरुषांच्या मनातही हीच भावना असणार. (इथे मी पुरुषांच्या मनात म्हणतोय, पण त्यांच्या आयुष्यात दुय्यमपणे समाधानाने जगणाऱ्या अनेक बायकांचीही या विचाराला छुपी संमती असणार!) आणि अश्या परिस्थितीत जर त्या मुलीनं धीटपणा करून विरोध केला तर तो या पुरुषांच्या अहंकाराला डिवचणारा फार मोठा गुन्हा ठरतो. दिल्लीतल्या तरुणीला बलात्काराच्याही पुढे जाणारी शरीराच्या चिंध्या करणारी विटंबना सोसावी लागली त्याचं कारण या सगळ्यामध्ये सापडतं.

कंपनीच्या गाडीतून एकटी प्रवास करणारी स्त्री असेल, निर्जन रस्त्यावर चालणारी असेल, अंधाऱ्या ठिकाणी मित्राला-मैत्रिणीला भेटायला आलेली असेल, एकाकी मिलमध्ये फोटो काढायला आली असेल किंवा अगदी घरात एकटी असेल – ती आपल्याला उपभोगासाठी उपलब्ध हवी यावर आजच्या खूप मोठ्या पुरुष लोकसंख्येचं एकमत आहे हे नक्की. कुणी संधीची वाट पहात आहे तर कुणी घाबरून ती संधी वापरायला कचरत आहे…!! पण मनातल्या मनात बलात्काराला सुरुवात खूप मोठ्या संख्येने पुरुषांच्या मनात झाली आहे. नजरेचे, मनात चालणारे बलात्कार क्षणोक्षणी घडत आहेत. याचं आणखी एक मोठं कारण म्हणजे स्त्रीबद्दल वाटणारी दुय्यमतेची भावना वाढत जाऊन ती ‘use & throw’ पातळीवर जाऊन पोचली आहे. हुंडाबळीच्या घटनांमध्ये आपल्याला ती भावना दिसलीच होती.

घरात येणारी सून ही स्वतः व्यक्ती नसून घरातल्या तरुण पुरुषाला लैंगिक भोग मिळावा म्हणून आणलेली वस्तू आहे यावर त्या मुलीच्या आई-बापांपासून सर्वांचं एकमत असतं. एका सुखाने चालणाऱ्या घरात नाइलाजाने ही वस्तू मागवली गेल्यामुळे ती वस्तू विकत न घेतली जाता उलट वस्तू देणाऱ्यांनी आयुष्यभर त्या वस्तूचा ‘मेंटेनन्स’ दिला पहिले, असा ‘रास्त’ आग्रह मुलाकडच्यांचा असतो. त्या वस्तूचा आणखी एक उपयोग आहे- वंशाचा दिवा निर्माण करणे! मुलगा जन्माला घातल्यावर नापीक जमिनीप्रमाणे त्या वस्तूची विल्हेवाट लावायला त्या कुटुंबाची हरकत नसते. ‘मेंटेनन्स’ पुरेसा मिळत नसेल तर ती वस्तू आम्ही का बाळगत बसायची? मग ती जाळायला हरकत नाही, अशी ही विचारसरणी आहे. याच वातावरणात जगणाऱ्या तरुणांना त्याक्षणी लालसेपोटी आकर्षक वाटणारी स्त्री ही उपभोग संपताच तुटक्या बाहुलीसारखी फेकून द्यावीशी वाटली नाही तरच नवल!

न्याय मागायला गेल्यावर पोलिसांनीच बलात्कार केल्याच्या घटना ऐकून किंवा न्यायव्यवस्थेमधला नुसता कोडगेपणा आणि उशीर नव्हे तर पीडित स्त्रीच्या अब्रूचे धिंडवडे काढण्याचा पुरुषवकिलांच्या विकृत उत्साहाबद्दल वाचून कोण बलात्कारित स्त्री तक्रार करायला धजावेल? पण गेल्या काही वर्षांत तक्रारींच्या संख्येत लक्षणीय वाढ होते आहे. कारण या सगळ्या निराश वातावरणातसुद्धा, अक्षरशः कुठून कोण जाणे पण बळ आणून, भारतातल्या अनेक तरुणी सक्षम होतच आहेत. शिक्षण, स्वतःच्या कर्तृत्त्वातून आलेला आत्मविश्वास आणि कुटुंबात असणारा थोडासा संवाद यामुळे त्या बोलायला तयार होत आहेत. आणि त्यामुळेच ‘use & throw’ gangचा संताप अनावर झाला आहे. आम्ही वापरून फेकून दिलेली वस्तू जर आमच्यावर boomrang सारखी उलटणार असेल, तर मग ती नष्ट करण्यावाचून आम्हांला पर्याय नाही, असा हा भयानक विचार आहे.

या सगळ्यावर ‘पुरुषांची मनं बदलणं’, हा एकमात्र उपाय आहे. पण या पुरुषी, हिंसक जगात उपाय म्हणून भलभलत्या गोष्टी सुचवल्या जात आहेत. एक सगळ्यात लोकप्रिय उपाय म्हणजे बायकांनी फारसं बाहेर न पडणं, वेळेत घरी येणं आणि हो, पुरुषांना आकर्षित करतील असे पोषाख न घालणं! ‘सर्वांसमोर फाशीची शिक्षा’, ‘चौकात सर्वांसमोर दगडाने ठेचून मारा’ हे काही मार्ग आपण समाज म्हणून मध्यमयुगीन मानसिकतेकडे प्रवास करत असल्याचं द्योतक आहेत. फाशीच्या शिक्षेच्या भीतीने बलात्कार करून सोडून देण्याऐवजी मारून टाकण्याचाच मार्ग अवलंबण्यासाठी गुन्हेगार जास्त प्रवृत्त होतील, हे साध्या माणसांच्या ध्यानात येणं कठीण आहे. (बलात्काराच्या अनेक घटना समोर आल्यावर, एरवी फाशीच्या शिक्षेचं समर्थन न करणाऱ्या माझ्यासारख्यालासुद्धा ‘या बाबतीत मात्र ती शिक्षा हवी’ असं वाटल्यावाचून राहवत नाही…) वकिलांनी न्याय मिळवून देणं आणि सत्य-शोधन हे त्याचं काम न मानता आपल्या अशिलाला कोणत्याही प्रकारे न्यायव्यवस्थेच्या चोरवाटांचा वापर करून सोडवणं हे आपलं ध्येय बनवल्यापासून सामान्य माणसांचा त्या प्रक्रियेवरचा विश्वास उडणं साहजिक आहे. पण हैद्राबादमध्ये न्यायप्रक्रिया सुरू होण्याच्या आधीच कायदा हातात घेऊन ‘fake-encounter’ करणाऱ्या पोलिसांना राखी बांधायला निघणाऱ्या महिलांना आपण पुन्हा एका हिंसक पुरुषी संस्कृतीचीच पाठराखण करतोय हे ध्यानात येत नाही…! मुळात या सगळ्यामध्ये खरे बलात्कारी मोकाट राहून (किंवा कदाचित काळजीपूर्वक सुरक्षित ठेवले जाऊन) भलत्याच गोर-गरिबांना गोळ्या घालून पीडित स्त्रीला वेळीच मिळणारी मदत नाकारल्यातून बिघडलेली प्रतिमा सुधारण्याचा डाव पोलीस खेळू शकतील, ही शक्यता उरतेच! प्रत्येक वेळी बलात्काराचा गुन्हा घडला की असे खोटे गुन्हेगार धरून आणणं भ्रष्ट पोलिसांना फार अवघड नाहीये…! असा ‘fake’ झटपट न्याय आपल्याला हवाय का? उन्नावमध्ये सत्ताधारी पक्षाचा एक आमदार बलात्कार करून मोकाट रहातो, पीडित तरुणीच्या वडिलांना चौकशीसाठी पोलीस बोलावून कोठडीत त्यांचाच अंत घडवतात, पीडित तरुणी आणि तिची वकील यांचा ‘अपघात’ होतो आणि वकील महिला मारली जाते… या सगळ्याबद्दल देश शांत राहतो आणि तो गुन्हेगारही ताठ मानेने हिंडत राहतो, या पार्श्वभूमीवर हैद्राबादच्या पोलिसांना बांधलेल्या राख्या या स्त्रियांच्या असहाय वैचारिक गोंधळाच्या प्रतीक ठरतात किंवा राजकीय सोयीस्कर डावपेचाचं चिह्न ठरतात.

पुरुषसत्ताक समाजव्यवस्था आणि हिंसा यांचं अतूट नातं आहे. जिथे जिथे पुरुषांच्या हातात अमर्याद सत्ता आली आहे तिथे तिथे त्यांनी बलात्कार हा त्या सत्तेच्या आविष्काराचा भाग बनवला आहे. दरोडा घालण्यासाठी गेलेल्या टोळीने संपत्ती लुटण्यावर समाधान न मानता घराच्या तरुण, म्हाताऱ्या सर्व बायांवर बलात्कार केल्याची घटना ताजी आहे…! जेत्यांनी पराजित प्रजेतील स्त्रियांचा उपभोग घ्यावा, शत्रूच्या स्त्रियांवर बलात्कार करणे ही शत्रुपक्षातल्या पुरुषांना नामोहरम करण्याची एक खेळी आहे, युद्धात जिंकलेल्या स्त्रियांना गुलाम बनवून त्यांची विक्री करायलाही हरकत नाही… ही सगळी मध्ययुगीन, जुनाट, बुरसटलेली, दूर फेकून द्यावी अशी वृत्ती आहे. पण आजही मध्य-पूर्वेतल्या मुस्लीम दहशतवादी संघटना हे करताना दिसत आहेत. पण व्हिएतनाममधले अमेरिकन सैनिक असोत किंवा पूर्वेकडे तैनात केलेलं भारतीय दल असो – यांनी असे अत्याचार केलेच नाहीत, हे सिद्ध झालेलं नाही. मणिपूरच्या आया-बहिणी सर्व वस्त्र फेडून ‘Indian army, rape us’ असं म्हणत उभ्या असल्याचा फोटो पाहून आपण आपल्या सेनेच्याही खोट्या पौरुषावर प्रश्न उठवायला हवेत. राष्ट्रप्रेमाने आंधळे होऊन त्याकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. कारण मध्ययुगातल्या अंधकारातसुद्धा शत्रूच्या महिलांचा सन्मान करणारे छत्रपती शिवाजी महाराज आपल्याच देशात जन्माला आले होते!

खोट्या पौरुषाला फक्त सत्ता आणि मर्दुमकी समजते. आपल्या स्त्रियांचं रक्षण करणं, हे त्या मर्दुमकीमध्ये जरूर असतं, पण त्यातही स्त्रीला दुय्यम लेखण्यापासून मुक्ती नाही. स्त्री आणि पुरुष दोन स्वयंभू, स्वतंत्र, स्वतःच्या विचारांनी चालणारी व्यक्तिमत्व आहेत… त्यांच्यात शारीरिक भेद आहेत पण सांस्कृतिक फरक आपण करत आलेले आहोत. एका मानवी पातळीवर ते समानच आहेत आणि त्यांच्यात तयार होणारे नाजुक भाव-बंध त्या दोघांनाही अत्यंत आनंद देणारे असतात. प्रेमाचा एक अविष्कार म्हणजे शारीरिकता. आणि शारीरिक संबंधांचा मूलभूत पाया म्हणजे उभयपक्षी मनःपूर्वक संमती. नुसती संमतीच नव्हे तर उत्कटता. यातलं काही नसेल तर स्त्री ही पुरुषासाठी एक मांसाचा तुकडाच ठरणार. मग भले त्या स्त्री-पुरुषांचा विवाह झालेला असला तरी…!

पुरुषाचं लिंग आणि स्त्रीची योनी या एकमेकांमध्ये गुंतलेल्या दोन अवयवांना एक श्रेष्ठ आणि एक कनिष्ठ असं कुणी ठरवलं? वायरिंगचं काम करताना किंवा वेगवेगळ्या plugs आणि sockets बद्दल बोलताना ‘male-female’ असा सर्रास उल्लेख होतो. त्या दोन्हींच्या वापरातून विद्युत-प्रवाह किंवा जो signal जायला हवा तो जात असतो. तिथे कधीच श्रेष्ठ-कनिष्ठ हा मुद्दा मनात येत नाही. मग लिंग हे पुरुषाचं हत्यार कसं बनलं? ते हत्यार तो स्त्रीच्या योनीवर अत्याचार करण्यासाठी वापरतो, या भावनेतूनच बलात्कार या संकल्पनेचा जन्म झाला आहे. नाहीतर पुरुषांवर स्त्रियांनी बलात्कार केल्याचे प्रसंग सहज दिसून आले असते. (आज पुरुषांनी पुरुषांवर बलात्कार केल्याचे प्रसंग मात्र घडू लागले आहेत!) पुरुषाचं लिंग हा त्याला मिळालेला एक पंचेन्द्रियांपैकी त्वचा या इंद्रियाचा एक छोटा भाग आहे, योनीवर सत्ता गाजवण्यासाठी दिलेलं हत्यार नाही हे पुरुषांना उमजायला हवं. देवळात शिवलिंगासमोर नतमस्तक होणाऱ्या पुरुषांना हे कोण समजावणार की योनी आणि लिंग यांच्या समागमाची, पुरुष आणि प्रकृती यांच्या एकत्र येण्याची तो पूजा करतो आहे. ही आणि अशी अनेक चिह्न पुरुष बावळटपणे नजरेआड करत राहतो, खोट्या पौरुषाच्या कल्पना कुरवाळत राहतो आणि खऱ्या समानतेतून मिळणाऱ्या समाधानाला मुकत राहतो.

आणि बाई? समानतेचा आनंद वाट्याला न आल्याच्या दुःखात पिचत तरी राहते नाहीतर बंडखोरी करून ते आयुष्य बदलण्याचा प्रयत्न तरी करत राहते. पण हे सर्व एका अदृश्य दहशतीखाली… बलात्काराच्या, acid attack च्या, मृत्यूच्या….हे सावट तिच्यावर का? का नाही तिनं स्वच्छंद जगायचं? केवळ.. ती बाई आहे म्हणून?

शिक्षणात लैंगिकताशिक्षणाचा उतारा हवाच हवा

वेळोवेळी उघडकीस येणाऱ्या लैंगिक अत्याचारांच्या घटनांचा धिक्कार करावा तेवढा थोडाच. पण यावर दीर्घमुदतीचा आणि सर्वात परिमाणकारक उपाय म्हणजे, मुलामुलींना अगदी शालेय जीवनापासून लैंगिकताशिक्षण देणे. दुर्दैवाने ‘फाशी’, ‘नराधम’, ‘हिंसा’ वगैरेच्या चर्चेत हा मुद्दा बाजूलाच राहतो.

लैंगिकताशिक्षणाला नाव काहीही द्या. ‘जीवन शिक्षण’ म्हणा, ‘किशोरावस्था शिक्षण’ म्हणा किंवा आणखी काही म्हणा. पण व्हॉट्सअॅप, फेसबुक आणि इंटरनेटच्या जमान्यात पुढच्या पिढीपर्यंत, या बाबतीतली अत्यंत विपर्यस्त, चुकीची आणि चुकीच्या स्रोतांद्वारे पसरवली जाणारी माहिती सदासर्वदा पोहोचत असते. ती थोपवणे आता सरकार, पालक, शिक्षक, शाळा कोणालाच शक्य नाही. तेव्हा योग्य त्या वयात, योग्य त्या स्रोतांकडून, योग्य ती माहिती उपलब्ध होईल अशी व्यवस्था करणे, एवढेच आपण करू शकतो. दोन्हींतले काय निवडायचे हा अर्थात ज्याच्या त्याच्या सदसद्विवेकबुद्धीचा प्रश्न राहील.

वास्तविक हाच मुद्दा इथे सर्वांत महत्त्वाचा आहे. हा सदसद्विवेक जागृत ठेवणे हेही या अभ्यासक्रमाचे काम आहे. हे लैंगिक शिक्षण नाहीच. हे ‘लैंगिकता’ शिक्षण आहे. Sex आणि Sexuality असा हा फरक आहे. Sex (समागम) ही शारीर क्रिया झाली. Sexuality (लैंगिकता) ह्याला मानसिक, भावनिक, सामाजिक, आर्थिक, नीतिविषयक अशी इतरही अनेक अंग आहेत. लैंगिकता तुमचे बाल्य, तारुण्य, वार्धक्य हे सारे सारे व्यापून असते. समागमातून एखादा ब्रह्मचारी सुटका करून घेईलही स्वतःची, पण लैंगिकतेतून त्याचीही सुटका नाही. शरीरातील, मनातील नैसर्गिक बदल थोपवता येत नाहीत. त्यामुळे कोंबडं झाकलं तरी उजाडायचं राहत नाही. तेव्हा लैंगिकताशिक्षणाला पर्याय नाही.

ही शाळेची/ कॉलेजचीच जबाबदारी आहे. ‘पपा, ‘फक्‌ यू’ म्हणजे काय हो?’ अशा प्रश्नाने गांगरणारे मम्मी/पप्पा ह्या कामी कुचकामी आहेत. लैंगिकता शिकवणे हेही एक कौशल्य आहे. ते शिक्षकांना सहजप्राप्य आहे. आईबाबांना नाही. तेव्हा शिक्षकांचीच ती जबाबदारी आहे. ह्यात स्त्री-पुरुष समानता, प्रेम आणि त्याचा अर्थ, परस्परांबद्दल आदर, जोडीदाराची निवड, हुंडा, बालविवाह, स्त्रीभृणहत्या, लैंगिक व्यवहाराबद्दल समज गैरसमज, जबाबदार पालकत्व, लैंगिक आरोग्य, लैंगिक शोषण, गर्भनिरोधन असे अनेक विषय येतात.

लैंगिकताशिक्षण म्हटले की लोक दचकतात. जरा हळू बोला म्हणतात. त्यांना असे वाटते, की हा माणूस आता समागमाची सचित्र माहिती देणार. (ह्यांचीच पोरंपोरी समागमाची चित्रफीत मोबाईलमध्ये बघत असतात ते ह्यांना दिसत नाही.) काही तरी असभ्य, अश्लील, अचकट विचकट बोलणार. पण इथेच सगळे चुकते. असभ्य, अश्लील, अचकट विचकट बोलण्यापासून ते नृशंस लैंगिक अत्याचारापर्यंत घडणाऱ्या घटना ह्या लैंगिकताशिक्षण दिल्यामुळे घडत नाहीत; तर बरेचदा ते न दिल्यामुळे घडतात. अगदी प्रत्येकवेळी शाळा-कॉलेजमध्ये या विषयावर कार्यशाळा घेतल्यावर, उपस्थित शिक्षक खिन्न मनाने येऊन सांगतात, ‘आम्ही शाळेत असताना तुम्ही हे शिकवायला यायला हवं होतं.’

लोकांना वाटते की हे ‘ज्ञान’ प्राप्त झाले की ते वापरण्याचा जास्तच मोह होईल (कुंती परिणाम). खरेतर मोह, उत्सुकता, जिज्ञासा हे सारे असतेच. वयानुरूपच आहे हे. अज्ञानात ते उलट जास्त फोफावते. त्याचे तण माजते. ब्लू फिल्म्स, गावगप्पा यातून ‘माहिती’ प्राप्त होण्यापेक्षा, ‘ज्ञान’ प्राप्त झाले तर या साऱ्याला जबाबदारीचे कोंदण मिळते. हे कोंदण देण्याचे काम लैंगिकताशिक्षणात अभिप्रेत आहे. वयात येणे म्हणजे काही नुसते दाढी-मिशा फुटणे किंवा पाळी येणे नाही. वयात येण्यामधे स्वतःची मूल्य ठरवणे, स्वतःच्या निर्णयाची जबाबदारी घेणे, हेही आले. शिक्षणाने हे दुष्कर काम सुकर नाही का होणार?

जगभरातल्या अभ्यासात असे दिसून आले आहे की तरूणांचे लैंगिक वर्तन शिक्षणाने सुधारते, बिघडत नाही. या शिक्षणाने माणसे बिघडतील असे म्हणणे म्हणजे भाषेच्या अभ्यासाने माणसे फक्त उत्तमोत्तम शिव्या देतील असे म्हटल्यासारखे आहे. उलट भाषेवर प्रभुत्व असेल तर शिव्या न देताही अगदी तोच परिणाम साधता येतो. शेवटी तुम्ही काय आणि कसे शिकवता हे महत्त्वाचे आहे. शिक्षण हे दुधारी असते. इतिहास शिकवता शिकवता द्वेषही पसरवता येतो हे मान्यच आहे की. पण यावर उपाय लैंगिकता शिक्षणावर बंदी हा असूच शकत नाही. अभ्यासक्रमाची अधिकाधिक सुयोग्य रचना हा असू शकतो.

ज्या वयात अभ्यास आणि करिअर घडवायचे त्या वयातच हे पुढ्यात येते. विकृत पोर्नक्लिप्स, मुलींबद्दल गलिच्छ शेरेबाजी, स्वतःची ‘पुरुषी’ प्रतिमा जपण्यासाठी व्यसनांची साथ, वेश्यागमन असे अनेक भाग ह्यात असतात. पुढे स्वतःबद्दल नकारात्मक भावना, अपराधगंड यांनी अभ्यास पार उद्ध्वस्त होतो. यावर लैंगिकताशिक्षण हा उपाय आहे. शिक्षण ह्या निसरड्या वाटेवरून तुमचे बोट धरून तुम्हाला नेते. तुमचा हात धरून चालते. तुमचे पाऊल वाकडे पडेल ते शिक्षणाच्या अभावानी.

बरेच पालक म्हणतात, ‘हे असले काही मुलांना सांगायचे, म्हणजे त्यांना आमच्याबद्दल काय वाटेल?’ ही भीतीही अगदीच अनाठायी आहे. शरम, लाज, संकोच हा बहुतेकदा पालकांच्या मनात असतो. मुलांना असते निव्वळ उत्सुकता. एकदा परिपक्व पद्धतीने, सजीवांचा जगण्याचा नियम म्हणून ही गोष्ट सांगितली तर मुलांना काही विशेष वाटणार नाही. जसे गुरुत्वाकर्षणाच्या नियमाला ती आपल्या आई-बाबांना जबाबदार धरत नाहीत, तसेच ह्यालाही आई-बाबांना जबाबदार धरणार नाहीत. काळजी नसावी.

‘पाण्यात पडल्यावर पोहायला येतंच की’ असलाही युक्तिवाद असतो. पाण्यात पडल्यावर आपोआप पोहता येत नाही. आधी गटांगळ्या खाव्याच लागतात. शिवाय पोहोता येईलच असेही नाही. कदाचित बुडूही. कित्येक बुडालेले आहेत. शिकण्याचा हाही एक मार्ग आहे, मान्य आहे. पण असेल त्या पोराला, दिसेल तो क्लास लावणाऱ्या पालकांनी, आपल्या पोरांना पोहोण्याचा क्लास लावायचा की द्यायचे ढकलून, हे ठरवायची वेळ आली आहे.

‘प्राण्यांना कोण शिकवतं हो?’ अशीही पृच्छा येते. प्राण्यांची आणि मानवाची बरोबरी निदान या क्षेत्रात तरी होऊ शकत नाही. प्राण्यांची वागणूक ही सर्वस्वी निसर्गस्वाधीन असते. समाज, धर्म, संस्कार असे अनेक घटक, मानवी लैंगिक वागणूक नियंत्रित करत असतात. समाज, धर्म, संस्कार विरुद्ध निसर्ग असा काहीसा हा लढा असतो. लढा म्हटल्यावर आधी त्याचा धडा नको? बिनधड्याचे शिपाई हे ऐन लढाईत शेंदाडशिपाई ठरतात, नाही का?

बलात्कार हे पुरुषी कामजन्य हिंसेच्या हिमनगाचे फक्त टोक आहे. त्याखाली निव्वळ ‘नजरेने बलात्कार’, कामाच्या ठिकाणचे लैंगिक शोषण, लिंगाधारित भेदभाव, छेडछाड, बालकांचे लैंगिक शोषण, वैवाहिक जीवनातला बलात्कार असे अनेक स्तर आहेत आणि या साऱ्यावर लैंगिकताशिक्षण हा उतारा आहे. आपण फक्त दरवेळी मिडीयात गाजणाऱ्या बलात्कारालाच जागे होणार का? पण आज परिस्थिती अशी आहे की, जागतिक आरोग्य संघटना, इंटरनॅशनल प्लँड पेरेंटहूड आणि अनेक शिक्षण मंडळांनी सुचवून, आग्रह धरूनही, काही वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रातल्या सर्वपक्षीय आमदारांनी विधानसभेत एकमुखी ठराव करून हा विषय अभ्यासक्रमात येऊ दिला नाही. आता तरी शहाणे होऊ या. पुढच्या पिढीच्या निरामय कामजीवनासाठी योग्य त्या वयात, योग्य त्या स्रोतांकडून, योग्य त्या लैंगिकताशिक्षणाचा आग्रह धरूया. विधानसभेत गाजायला पाहिजे असेल तर ही मागणी गाजू दे.

पुनःप्रकाशित, साभार.

बलात्कार प्रतिबंधार्थ – एक सूचना पण एकमेव नव्हे

काही वर्षांपूर्वी, वर्षाअखेरीस, जपानच्या टोकिओ शहरात, सुमारे आठवडाभरच्या सुट्टीमुळे, विनाकाम अडकून पडल्याने, आम्ही शहरात पायी भटकून त्या शहरातील बरीच ठिकाणे (गिंझा, अखियाबारा, आदि) नजरेखालून घातली आणि तेव्हा तेथून मिळविलेली माहिती नंतर आमच्या मित्रांना सांगता ते आश्चर्यचकित झाले. कारण त्यांनी तेथील काही विभाग आमच्याएवढे नजरेखालून घातलेच नव्हते. मुंबईकराने राणीचा बागही पाहू नये, अगदी तसाच हा प्रकार.

असेच भटकत असताना आम्ही त्या शहराच्या आडवळणांनाही स्पर्शून आलो आणि आता अडचणीत सापडतो की काय असे वाटून घाबरून परतलो. अशाच एका ठिकाणी लैंगिक समाधानाची साधने विक्रीस होती व आसपास संबंधित विषयांचे व्हिडीओ दाखविणारे अड्डेही खुल्लमखुल्ल्ला होते. तेथील माणसेही आम्हांला एकेकटे, जपानी मित्रांशिवाय, तेथे पाहून चकित झालेली दिसली.

यानंतर सुमारे ३ वर्षांनी स्विट्झर्लंडच्या झुरिक शहरात मी गेलो असता सकाळी तेथील वर्तमानपत्र विक्रेतीच्या ठेल्यावर वृत्तपत्रांएवढीच, सचित्र लैंगिक मासिके/ पुस्तकेही सहजतेने उपलब्ध असल्याचे दिसले. एवढेच नाही, तर त्या विक्रेतीने कुठले पुस्तक जास्त चांगले आदि सल्लावजा माहिती मला निर्व्याजपणे देऊ केली.

ही अशी प्रकाशने आपण आपल्या देशात क्वचित हाती लागल्यास, शालेय वयातच काय तर एरवीही, लपून छपून पाहतो वा मित्रांना दाखवितो. लैंगिक समाधान साधनांबाबत तर विचारूच नका. अगदी चोरून ड्रग घेण्यासारखा प्रकार. कारण आपल्या देशात त्यांच्यावर असलेली बंदी वा आपले खोटे सोवळेपण.

पण बंदी घातल्याने त्या त्या बाबी बंद होतात असे मुळीच नाही. उलट ‘कायदा असला की तो मोडायचाच’ या न्यायाने लपूनछपून त्या त्या गोष्टी आपल्या देशात होतात वा उपभोगिल्या जातात. उदा. मद्यपानबंदीत मद्यपान करणे वा हेल्मेट वापराची सक्ती झुगारणे. कायदा न पाळण्याने अगदी जीवही का जाईना, पण तो न पाळणे हीच आमची बढाई वा फुशारकी वा स्वातंत्र्याची अभिव्यक्ति. खरे स्वातंत्र्य कशाशी कोळून पितात हे कुणास ठाऊक. गैरविचाराचे वा गैरवर्तणुकीचे स्वातंत्र्य हे आम्हांला अधिकात अधिक भावते, कारण ते करताना जबाबदारीने वागावे लागत नाही. ‘जितकी बंदी अधिक तितके तिच्याविरुद्ध वागणारे छंदीफंदी जास्त’ म्हणूनच (आमच्यातल्या?) जनावराला जितके मोकळे सोडावे तितके जास्त बरे. अशी जनावरे स्वतःच्या गैरकृत्यांच्या अतिरेकाने नष्ट होतात व ती तशीच बरी.

पण उपरोक्त सर्व गोष्टी का होतात?

अन्न, वस्त्र, निवारा या प्राथमिक गरजांत अन्न म्हणजेच भूक ही सर्वात महत्वाची; जिच्याशिवाय जगणे अशक्य आणि भूक ही जशी पोटाची तितकीच प्राथमिक शारीरिक सुखाचीही. अर्थात इतर सुखेही ईप्सितात येतात. तसेच धर्म, अर्थ, नंतर काम येतोच व त्याला विविध कंगोरे!

पण या इच्छेचे वा कामाचे समाधान सर्वांचे होतेच असे नाही किंवा बहुतांचे थोडे झाले तरी ते संपूर्णतः नष्ट होत नाही. जशी भूक रोज लागते तसेच ही गरजही पुनर्भवा. ती काहींची काही कारणाने पूर्ण होऊ शकत नाही. असाध्यच राहते. अशातूनच बलात्कारादि गोष्टी घडतात म्हटले तर ते अगदी चुकीचे ठरू नये. अर्थात याला बुभुक्षिताची भिरभिरती नजरही तितकीच कारणीभूत आहे.

बलात्कार रोखण्याकरिता वा झाल्यावर आपण बहुधा सरकारकडून प्रतिबंधाची अपेक्षा करतो. पण सर्वार्थाने ते योग्य आहे असे नाही आणि शक्यही नाही. सरकारबरोबरच विविध प्रतिबंधक उपाय आपण नेहमी विचारात घेत असतो व ते प्रयत्न विविध पातळ्यांवर चालूच राहिले पाहिजेत.

उपरोक्त लैंगिक समाधानकारक साधनांना प्रतिबंध नसला तर काही बुभुक्षितांना तरी त्यांचा उपयोग करता येऊन काही प्रमाणात तरी हे गुन्हे कमी होतील अशी अपेक्षा! पूर्णतः अर्थातच नाही. पण त्यांच्या वापराचा थेट संबंध लैंगिक गुन्हे प्रतिबंधाला असू शकेल, होईल आणि तेही नसे थोडके. ती सहजी उपलब्ध असावीत वा काही विशिष्ट ठिकाणी (वाहनतळाच्या आसपास, बंदरांच्या आसपास, वेश्यावस्तीजवळ, आदि). अशा वस्तूंचा मोकळा बाजार झाल्यास, तशी दुकाने स्वतःहूनच फोफावतील, अगदी मोबाईल प्रसारासारखीच. पण असे हे प्रसारणही तितके सोपे, सहज असेल असे कुणी मानू नये. त्यालाही LGBT सारखाच बराच प्राथमिक कडवा विरोध होईल.

जर्मनीत तर एक प्रौढ नागरिक प्लास्टिकच्या मानवी आकाराच्या बाहुलीला प्रॉममध्ये बरोबर घेऊन फिरतो, तिच्याबरोबर नांदतो व ती त्याची आवश्यक ती गरज भागवते. तो तिला बाबागाडीत बसवून फिरायला नेतो, तेव्हा इतर नागरिक तिचे कौतुकही करतात. अशा अर्थाचा एक व्हिडीओ बघितल्याचे मला आठवते.

असे लैंगिक मोकळेपण असले तर त्याचा प्रत्यक्ष/ अप्रत्यक्ष फायदा जरूर होईल असे मला वाटते. पण त्याबरोबरच लैंगिक सचित्र वाङमय सहजी उपलब्ध असावे असे मी म्हणणार नाही. कारण याने सवंगपणा बोकाळू शकेल. लोकांना उद्दीपित होण्याचे ते एक कारण होऊन परिणाम उलटाही होऊ शकेल. तो एक बलात्कार प्रतिबंधक उपाय असेल असे मला वाटत नाही.