Category Archives: शिक्षण

‘योगा’वर दावा कुणाचा?

 भारतासाठी जसे ‘मॅक्डोनाल्ड’ तसे उत्तर अमेरिकेसाठी ‘योगा’. दोन्हीही मूळ स्थानापासून दूर परदेशात पक्के रुजलेले. अमेरिकेतील शहरी आणि ग्रामीण परिसरातील व्यायामशाळा, आरोग्य केंद्रे, चर्चेस अगदी सिनेगॉग्समध्येही योगाचे शिकवणी वर्ग चालू असतात. अमेरिकेतील जवळपास सोळा लाख लोकांच्या दररोजच्या व्यायाम प्रकारात योगाच्या कोणत्या ना कोणता प्रकाराचा समावेश असतोच. त्यामुळे दररोजच अमेरिकेतील लोक योगाबद्दल काही ना काही बोलत असतात, अर्थात व्यायामाच्या अंगाने. त्यांच्या व्यायामात शरीराला ताण देणारे, श्वासोच्छ्वासाचे किंवा आसनाचे हठयोगी व्यायाम प्रकार मुख्यत: असतात. ही आसने शिकविण्यासाठी बी.के.एस. अय्यंगार अथवा शिवानंद यांच्या पद्धतीने शिकविणारे, पट्टाभी जोईस यांचा ‘अष्टांग विन्यासा’ किंवा ‘पॉवर योगा’ शिकविणारे किंवा नुकताच ‘हॉट योगा’चा कॉपीराईट मिळविणारे बिक्रम चौधरी यांच्या पद्धतीने शिकविणारे भारतीय मूळ असलेले शिक्षक असतात. विवेकानंद, शिवानंद यांच्या अनुयायांनी लोकप्रिय केलेला “ध्यानयोग” मात्र फारसा लोकप्रिय नाही. अमेरिकेतील लोकांचा ओढा आसनांकडेच आहे यात काहीच आश्चर्य नाही कारण भारतातही टीव्हीस्टार योगी बाबा रामदेवचे लाखो भक्त आसनाभीमुख योगच शिकतात.
अमेरिकेतील योग उद्योगाने आपल्या योग शिकवणीचा उगम कोठे आहे हे लपवून ठेवलेले नाही. उलट अमेरिकेसारखा जो देश तुलनेने तरुण आहे आणि सतत बदलत जाणारा आहे त्या देशात योगाची मानण्यात आलेली प्राचीनता (5000 वर्षापूर्वीची व्यायाम पद्धती वगैरे), पौर्वात्य अध्यात्मिक परंपराशी असलेला योगाचा संबंध अशा सर्व गोष्टी योगविक्री प्रक्रीयेतील एक भाग बनून गेल्या आहेत. नमस्ते करणे, ओमचे सूरयोजन, संस्कृत मंत्रांचे उच्चार ह्याही गोष्टी अमेरिकेतील योगाच्या भाग होऊन गेल्या आहेत. अमेरिकेतील योगाच्या अनेक स्टुडीओतून भारतीय शास्त्रीय संगीत किंवा कीर्तन संगीताची धून वाजविणे, सुगंधी वास, ओमची चिन्हे अशाप्रकारच्या उपखंडातील छोट्या-मोठ्या वस्तू लावून अध्यात्मिक वातावरण निर्मिती केले जाते. अय्यंगार योगशाळेत त्यांची सत्रांची सुरवात दुसऱ्या शतकात होऊन गेलेल्या योगसूत्रांचा निर्माता ‘पतंजली’ याच्या प्रार्थनेने केली जाते. काही शाळेत पतंजलीची मूर्तीही बसविलेल्या आहेत. हे हिंदूकरण काही तंतोतंत सजवलेले नसते. योग शिकविण्याचा परवाना मिळविण्यासाठी योगशिक्षकांना हिंदू तत्वज्ञानाची आणि धर्मग्रंथांची जुजबी ओळख असणे गरजेचे असते.
अमेरिकेतील हिंदूंना या सगळ्याचा सार्थ अभिमान वाटत असेल, असे एखाद्याला वाटेल. पण अमेरिकेतील हिंदूंची वकिली करणारी संस्था, “हिंदू अमेरिकन फौंडेशन” (Hindu American Foundation, एचएएफ)ला मात्र अभिमान वगैरे काही वाटत नाही. उलट अलीकडेच त्यांनी आरोप केला कि अमेरिकेतील योग उद्योग हिंदुत्वाकडून योगाची चोरी करीत आहे. आपले प्रत्येक ‘आसन’ बौद्धिक मालमत्तेची चोरी आहे हे ऐकून अमेरिकेतील लाखो लोकांना धक्काच बसला. कारण त्यांनी योगाच्या मातृ परंपरेला मान्यता दिलेली नाही. एचएएफचे सहसंस्थापक आणि मुख्य प्रवक्ता असीम शुक्ला हे आता त्यांच्या हिंदू साथीदारांना सांगत आहेत की “योग आपला आहे तो आपल्याकडे ‘वापस’ घ्या आणि अध्यात्मिक परंपरेच्या बौद्धिक मालमत्तेचा दावा ठोका.”
ही ‘योगवापसी’ मोहीम राबवणाऱ्या बहाद्दरांना अमेरिकेतील योग संस्था आणि इतर सांस्कृतिक संस्था, योगातील हिंदू चिन्हे आणि हिंदू कर्मकांडे यांची वाढती दृश्यात्मकता फारशी प्रभावित करू शकलेली नाही. त्यांची जेथे नजर जाते तेथे त्यांना हिंदूबाबतची न्यून भावना दडलेली वाटते. त्यांना वाटते की अमेरिकतील लोकांनी आता योगाचा विचार ‘पातंजलीच्या योगसूत्रा’ संदर्भात आणि हिंदुत्वाचा विचार ‘महान वेदांच्या’ संदर्भात केला पाहिजे. त्यांनी आता हिंदूंच्या संदर्भातील तो जुना पठडीबद्ध जात, गाय आणि आमटी (Indian curry) चा विचार सोडला पाहिजे. शुक्ला यांच्या भाषेत बोलायचे तर “हिंदुत्वाचा संबंध आता पवित्र गायीपेक्षा गोमुखासनाशी (एक कठीण आसन) जास्त तर रंगीबेरंगी आणि भटक्या साधूंपेक्षा अध्यात्मिक प्रेरणा देणाऱ्या पातंजलीशी जास्त आहे.” त्यामुळे ही ‘योग वापसी’ मोहीम ‘योगा’ वगैरेपेक्षा भारतीय मानसिकतेतील बचावात्मकता आणि हिंदू विद्व्तेबद्दलची अतिरंजित भावना यांचे विचित्र मिश्रण, संस्कृताळलेपण – हे जे हिंदू धर्माचे आणि संस्कृतीचे कंगोरे – आहेत त्याबद्दलच असल्याचे दिसून येत आहे.
न्युयॉर्क टाइम्सने आपल्या पहिल्या पानावर “योगावर मालकी कोणाची?” हा मुद्दा घेऊन चर्चा छेडली. त्यामुळे साऱ्या जगाचेच लक्ष याकडे वेधले गेले. पण त्याच्याही वर्षभर आधी या वादाची सुरुवात झाली होती. वाशिंग्टन पोस्टने प्रायोजित केलेल्या ऑनलाईन ब्लॉग वरून एचएएफचे शुक्ला आणि आधुनिक गुरु दीपक चोप्रा यांच्यात हे युद्ध खेळले गेले. शुक्लांची तक्रार होती की हिंदू पद्धती आणि कल्पना यांच्या आधाराने धंदा करत असताना चोप्रा ‘हिंदू’ हा शब्द टाळत आहेत. कारण चोप्रा स्वत:ला हिंदू ऐवजी ‘अद्वैत वेदांती’ असे संबोधतात. चोप्रांनी जाहीर केले की हिंदुत्वाकडे काही योगाचे पेटंट नाही. योगाचा जन्म ‘जाणीवेत आणि फक्त जाणीवेत’ हिंदुत्वाच्या कितीतरी आधी झालेला आहे, ब्रेड आणि वाईन एशु ख्रिस्ताच्या ‘लास्ट सपर’च्याही आधीपासून अस्तित्वात होते. त्यामुळे ‘ब्रेड आणि वाईन’वर ख्रिश्चनांचा जितका दावा आहे तेवढाच हिंदूंचा ‘योगा’वर आहे. शुक्लानी त्यांना हिंदू वारश्याचा आदर न करणारा ‘नफेखोर तत्वज्ञानी’ म्हणून हिणवले तर चोप्रांनी त्यांच्यावर ‘हिंदू मूलतत्ववादी’ असल्याचा आरोप केला.
ना अनादी ना वैदिक
हा संपूर्ण वाद हिंदू इतिहासाच्या दोन सारख्याच मूलतत्ववादी दृष्टीकोनांचे दर्शन घडवितो. 21व्या शतकातील योग पद्धतीला जवळजवळ 2000 वर्षापूर्वीच्या ‘योग-सूत्रां’शी जोडायचे आणि त्या दोन्हीची सांगड 5000 वर्षापूर्वीच्या ‘वेदां’शी घालायची हे या मांडणीचे अधोरेखित उद्दिष्ट आहे. दोन्हीतील फरक फक्त एवढाच आहे की दीपक चोप्रा योग हिंदुत्वाच्याही अगोदर अस्तित्वात होता असे म्हणत आहेत तर शुक्ला आणि एचएएफ संपूर्ण पाच हजार वर्षांचा वापर हिंदुत्वाच्या गौरवासाठी करत आहेत. चोप्रांच्या मते योग हा ‘पूर्वेकडील अमर्याद विद्वत्तेचा’ भाग आहे. तर ‘योग आणि वेद यात भेदच नाही ते अनादी काळापासून एकरूप आहेत’ असे एचएएफचे मत आहे.
पण वस्तुस्थिती ही आहे की, आज ज्याला ‘योगा’ म्हटले जाते ते अनादी काळापासून चालत आलेले नाही किंवा ‘वेदा’च्या अथवा ‘योगसूत्रां’च्या समानार्थीही नाही. उलट, आधुनिक योगाचा जन्मच मुळी 19व्या शतकाच्या शेवटी आणि 20व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. हे हिंदू प्रबोधन काळाचे आणि भारतीय राष्ट्रवादाचे अपत्य आहे. ज्यात विज्ञान, उत्क्रांती, सुप्रजननशास्त्र, आरोग्य आणि शारीरिक तंदुरुस्ती या बद्दलच्या पाश्चिमात्य कल्पनांनी ‘मातृ परंपरा’ म्हणून कळीची भूमिका पार पाडली. या काळात वेगवेगळ्या स्तरांवर प्रचंड सरमिसळ झाली, योग आणि तंत्राचे सुलभीकरण झाले. मूळच्या अमेरिकेतील पण भारतात प्रस्थापित झालेल्या थियासॉफिकल सोसायटीने ‘अध्यात्मिक विज्ञाना’च्या कल्पना भारतात प्रस्तावित केल्या आणि त्या सर्व कल्पना योगात अंतर्भूत करण्याचे काम योग प्रबोधनाचे नेतृत्व करणाऱ्या स्वामी विवेकानंदानी केले.
परिणामी योगाचा जो शारीरिक कंगोरा होता त्याची सरमिसळ कवायत, जिम्नॅस्टिक्स आणि शरीर सौष्ठवाची तंत्रे यात होऊन त्याचा प्रचार स्वीडन, डेन्मार्क, ब्रिटन आणि इतर अनेक पाश्चिमात्य देशात झाला. हीच योगपद्धती 5000 वर्षापासून चालत आलेली आहे हे ठसविण्यासाठी या नवीन बदलांवर सृजनशीलपणे योगसूत्रांचे आरोपण करण्यात आले, ज्या योगसूत्रांचे नेमके वर्णन ऑस्ट्रीयात जन्मलेल्या अघेहानंद भारती या हिंदू तांत्रिकाने, “ज्या लोकांनी ब्राम्हणी तत्वे स्वीकारली आहेत त्यांच्यासाठी बनविलेली सूत्रे” असे केले आहे. एचएएफचा आजचा आग्रह म्हणजे 20व्या शतकात जोरकसपणे चालविल्या गेलेल्या चुकीच्या जाहिरातबाजीच्या मोहिमेचा एक भाग आहे.
जरी ही समजूत सर्वदूर पसरवली गेली असली तरी आज हे आधुनिक गुरु जी आसने शिकवितात त्यापैकी बहुसंख्य आसने प्राचीन शिकवणीत कोठेच आढळत नाहीत. प्रचंड कर्मकांडी स्वरूपाच्या यज्ञाभिमुख असणाऱ्या वेदांना पातजंलीच्या शुद्ध जाणिवानुभवाच्या शोधाशी काहीच घेणे-देणे नव्हते. आणि खरोखरच, ज्या 195 सूत्रांनी योगसूत्र बनले आहे त्यापैकी फक्त तीन छोटी सूत्रे पतंजलीनी आसनांसाठी घेतलेली आहेत. महाभारतात योगाचा उल्लेख 900 वेळा आहे. पण आसनांचा मात्र फक्त दोन वेळा आहे आणि भगवद्गीतेत तर अजिबातच नाही.
योगाच्या आसनकेंद्रित, हठयोग अशा पद्धती अर्थातच आहेत. पण त्याचे प्रणेते आहेत ते जटाधारी, राख फासलेले साधू. ज्यांना एचएएफ पाश्चिमात्यांच्या कल्पनेच्या बाहेर ठेऊ इच्छिते. खरेतर हिंदू परंपरेत या शारीरिक योगाच्या पेटंटवर जर कोणाचा हक्क असेल तर तो या जात धुडकावणाऱ्या, गांजेकस, लैंगिक मुक्ताचारी असणाऱ्या, शिव आणि शक्तीला जादूटोण्यासाठी पुजणाऱ्या, रसायनांची किमया साधणाऱ्या आणि लोहार, कुंभार यांच्यासारखे कौशल्य असलेले जटाधारी व राख फासणाऱ्यांचा! त्यांना काही या भौतिक जगाचा कायापालट करायचा नव्हता. त्यांना आपल्या शरीरावर आणि या भौतिक जगावर ताबा मिळविण्यासाठी जादूई शक्ति “सिद्धी” प्राप्त करून घ्यायच्या होत्या. म्हणूनच त्यांनी इतके सगळे कष्ट, त्रास सोसले, खडतर जीवन स्वीकारले.
मैसूरच्या राजवाड्यातील रहस्य
काही ऐतिहासिक दस्तऐवज आणि तोंडी इतिहासाच्या सहाय्याने केलेल्या नवीन संशोधनाच्या प्रकाशात पट्टाभी जोईस आणि अय्यंगार योगाच्या ‘अष्टांग विन्यासाचा’ सांधा प्राचीनतेशी कितपत आहे याबाबत शंका निर्माण झाली आहे. जोईस (1915-2009) आणि बी.के.एस. अय्यंगार (1918-2014) या दोघांनीही योगाचे शिक्षण मैसूरचे महाराजा कृष्णराज वडेयर चौथा (1984-1940) यांच्या कारकिर्दीत टी. कृष्णम्माचार्य यांच्याकडून घेतले.
हा महाराजा मैसूरच्या गादीवर 1902 पासून त्याच्या मृत्यूपर्यंत होता. त्याच्या कारकिर्दीत त्याने भारतीय सांस्कृतिक आणि धार्मिक कार्यक्रम बऱ्यापैकी राबविले आणि त्याचबरोबर पश्चिमेकडील काही सकारात्मक कल्पनाही आपल्या सामाजिक कार्यक्रमात समाविष्ट केल्या. शारीरिक शिक्षणाच्या बाबतीत तो खूपच आग्रही होता. त्याच्या कारकिर्दीत शारीरिक शिक्षणाच्या संदर्भात मैसूर हे देशातील एक प्रमुख केंद्र बनले. आपल्या तरूण राजकुमारीला ‘योगा’चे शिक्षण देण्यासाठी त्यांनी कृष्णम्माचार्य यांना बोलावले तसेच त्यांनी कृष्णम्माचार्य व त्यांच्या सहकाऱ्याना देशभरात फिरून योग प्रात्यक्षिके दाखविण्यासाठी आणि त्या आधारे योग पुनर्जीवित करून लोकप्रिय करण्यासाठी निधीही उपलब्ध करून दिला.
मैसूरच्या राजघराण्याला पूर्वीपासूनच ह्ठ्योगात रुची होती. वडेयर चौथे यांचे पूर्वज मुम्माडी कृष्णराजा वडेयर तिसरे, (1799-1868) यांनी श्रीतत्त्वनिधी नावाचे अतिशय सुंदर चित्रमय पुस्तक लिहिले. त्याचा शोध 1980सालच्या मध्यास नॉर्मन जोमान नावाच्या एका स्वीडिश योग विद्यार्थ्याला मैसूर राजवाड्याच्या ग्रंथालयात लागला. या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य हे होते की, यात हठयोगाच्या आसनांचा मेळ भारतीय मल्ल जे व्यायामप्रकार व्यायामशाळेत करीत त्याच्याशी घातला होता. हे नाविन्यपूर्ण होते.
अमेरिकास्थित अभ्यासक जोमान आणि मार्क सिंगल्टन या दोघांनीही 1930 च्या सुमारास म्हणजे मैसूर राजवाड्याच्या भरभराटीच्या काळात, जे राजवाड्याशी व राजघराण्याशी संबंधित होते त्यांच्या मुलाखती घेतल्या. त्यांच्या मते आधुनिक योगाचे बीज या श्रीतत्त्वनिधी सारख्या नाविन्यपूर्ण पुस्तकात आहे. कृष्णम्माचार्य हेही या पुस्तकाशी परिचित होते. त्यांनीही आपल्या पुस्तकात श्रीतत्त्वनिधी कडून प्रेरणा घेत पूर्वीच झालेल्या पारंपारिक भारतीय कुस्ती, कवायती आणि हठयोगी आसनाच्या सरमिसळीत विविध पाश्चिमात्य जिम्नॅस्टिक्स आणि कवायती यांचा मेळ घालत श्रीतत्त्वनिधी चा हा नाविन्यपूर्ण वारसा पुढे चालविला.
कृष्णम्माचार्य ह्यांना मैसूर राजवाड्यातील पाश्चिमात्य पद्धतीच्या व्यायामविद्येच्या (gymnastics) हॉलमध्ये मुक्त प्रवेश होता. त्यांनी आपल्या दैनंदिन योगामध्ये तेथील वालरोप्स आणि इतर व्यायामासठीची साधनं वापरायला सुरुवात केली. कृष्णम्माचार्यांना पाश्चिमात्य व्यायामविद्येवरील पुस्तके उपलब्ध होती. या पुस्तकातूनच त्यांनी व्यायामविद्येची अनेक तंत्रे अवगत करून घेतली व ती त्यांच्या शिकवणीत उतरली, जी पुढे जोईस आणि बी.के.एस. अय्यंगार यांनी पुढे नेली, असे जोमानचे म्हणणे आहे. उदाहरणार्थ, मांडी घालून केलेले जंपबॅक (jumpback), कमान करणे वगैरे 20व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या वर्षात नेल्स बख (Niels Bukh 1880-1950) या डेन्मार्कच्या जिम्न्यास्टने कोणत्याही साधनांशिवाय करण्यात येणारी स्वीडिश कवायत आणि दैनंदिन जिम्नॅस्टिक्स विकसित केले. ब्रिटीशानी भारतात ती पद्धत प्रस्तावित केली आणि वायएमसीएने ती लोकप्रिय केली. सिंगल्टनचा असा दावा आहे कि, “बखच्या पुस्तकाच्या पहिल्या आवृत्तीतील जवळ जवळ 28 प्रकारांची पद्धत आणि पट्टाभी जोईस यांच्या अष्टांगयोगातील किंवा बी.के.एस. अय्यंगार यांच्या लाईट ऑन योगातील प्रकारांची पद्धत जवळ जवळ सारखीच आहे.” ही सांधेजोड सांगताना सिंगल्टन म्हणतो, “जिम्नॅस्टिक्स पद्धतीची आसने आणि पारंपारिक पातंजली पद्धत यांच्या आधुनिक सांधेजोडी मागील प्रमुख सूत्रधार कृष्णम्माचार्यच!”
मग आता योगाची मालकी कोणाकडे?
आज आपल्याला माहित असलेला ‘योगा’ म्हणजे प्रचंड प्रमाणावर झालेली सरमिसळ आहे. त्यामुळे “पाश्चिमात्यांनी योगाची चोरी केली” ह्या एचएएफच्या कर्कश आरडाओरड्याला काहीच अर्थ उरत नाही. आजच्या काळातला योग हे एक असे जागतिक पातळीवरील वैशिष्ट्यपूर्ण उदाहरण आहे की ज्यात पूर्वेकडच्या आणि पश्चिमेकडच्या पद्धती संपूर्ण जगभरासाठी एक मूल्यवान आणि जपून ठेवावी अशी निर्मिती करण्यासाठी एकत्र आल्या आहेत.
हिंदुत्ववाद भले प्राचीन, मध्ययुगीन अथवा आधुनिक असो पण त्याला योगावर दावा सांगता येणार नाही. तशी बढाई मारणे हे केवळ उद्धटपणाचे नाही तर निखालस खोटेही आहे.

अनुवाद: राजीव देशपांडे

पत्रसंवाद

प्रिय मिलिंद,
कसा आहेस? आज फार अस्वस्थ व्हायला झालं म्हणून तुझ्याशी बोलावस वाटलं…
काल कर्नाटकात डॉ.कलबुर्गी सरांचा खून केला दोघाजणांनी सकाळीच. अगदी डॉ. दाभोलकर आणि पानसरे यांना मारलं ना तसच… काही लोक आता त्यांना बदनाम करणारे मेसेज फिरवत आहेत. तुला खर वाटेल त्यांनी संगितलेसं… डॉ. कलबुर्गी हे साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते साहित्यिक तर होते पण त्या पलीकडे अनेक चांगले विद्यार्थी घडवणारे शिक्षक होते. ते मुलांना विचार करायला, प्रश्न विचारायला आणि समाज चांगला कसा होईल यासाठी कृती करायला शिकवत होते. अगदी डॉ.दाभोलकर आणि पानसरे सारखं…. पण त्यांचा खून केला. कोणी केला हे माहित नसलं तरी …….. तुला कळल ना हे कोण करतय ते …
एखाद्या माणसाचे विचार पटले नाही म्हणून त्याचा खून करायचा हे मान्य आहे का तुला?
नाही ना… मग तू शांत का? त्यांच्या विचारांच्या लढाईत तू का नाहीस…किती दिवस तू असं म्हणणार आहेस की मला काय फरक पडतो… मी काय करू शकतो….असं म्हणशील तर या पृथ्वीच सौंदर्य हे धर्माचा गैरवापर करणारे नष्ट करून टाकतील. खरा धर्म सांगितला पाहिजे आपण…माणुसकी नावाचा फ़क्त….. मी अपघाताने हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन, शीख झालो. पण मी आधी माणूस आहे.
माणसाने माणसाला मारणारी विचारसरणी मला मान्य नाही हे बिनधास्त पुढे येऊन बोल रे….नाहीतर उद्या आणखी एक विचारवंत, साहित्यिक हे लोक मारून टाकतील. आणि त्याला बदनाम करतील. तुला गुलाम व्हायच नसेल तर उठ… या गुलामीच्या बेडया तोड आणि चलं पुस्तक हातात घेऊन… लेखणी घेऊन… विचारांची लढाई लढू… यांच्या गोळ्या कमी पडतील आपल्याला संपून टाकायला…हे जग विचारांनी सुंदर होतं….धर्मापलीकडच्या, जातीपलिकड्या…. प्रेमाच्या विचारांनी… बंदूक घेऊन हिंसा आणि द्वेष करणाऱ्या विचारांनी जनावर पण जगत नाही रे!

कुणाल

***

प्रिय कुणाल,
तुझे पत्र वाचले. मीही फार अस्वस्थ झालो. पण कारण वेगळे आहे. तुझे पत्र वाचून दाभोलकर, पानसरे, कलबुर्गी यांच्या खुनाची नैतिक जबाबदारी जणू माझ्यावरच आहे अशी भावना झाली. त्यामुळे मी अस्वस्थ झालो.
एखाद्याचे विचार पटले नाही म्हणून त्याचा खून करणे मलाही मान्य नाही. तरीही मी शांत का? त्यांच्या विचारांच्या लढाईत मी का नाही?
कारण या विचारवंतांचे विचार त्यांच्या खुनानंतरही नीटपणे माझ्यापर्यंत पोहोचलेले नाहीत.
माझा धर्म निवडण्याचा अधिकार माझ्याकडेही नव्हता. मलाही तो इतरांप्रमाणेच मिळाला. लहानपणापासूनच्या स्पून फिडिंगने गणपती, रामायण, महाभारतातील पात्रेही मला आपली, जणू आपल्या घरातीलच वाटू लागली. तसे तुझे विचारवंत कधीच वाटले नाहीत. खोटे सुद्धा सतत बोलत राहीले तर खरे वाटू लागते, त्यामुळे मित्र, नातेवाईक, आई-वडील सभोवतालचे लोक सतत देव-धर्म आणि त्याचे तथाकथित शत्रू यांच्या बद्दल जे बोलतात तेच खरे वाटू लागले. गरम पाणी आणि बेडूक यांचा प्रयोग तुला माहीतच असेल, हळूहळू तापणाऱ्या पाण्याशी बेडूक स्वतःला जुळवून घेत राहिला व शेवटी मेला, पण त्यातून बाहेर पडला नाही.
दाभोलकरांचा खून झाल्यावर तुझे असेच पत्र आले होते. त्यानंतर दोन वर्षांनी आज. धर्मांध लोक रोज त्यांचा प्रचार रेटून करत असतात. रामराज्याचे आश्वासन देत असतात. आपुलकीने बोलत असतात. ‘आपण’, ‘आपले’ असे शब्द वापरतात. आज धर्मप्रसारक शाळेपर्यंत पोहोचले आहेत. मग विवेकवाद्यांकडून असे का घडत नाही? विवेकी विचारवंतांच्या परिचयाच्या, त्यांचे विचार सोप्या भाषेत सांगणाऱ्या पुस्तिका सहज का उपलब्ध नाहीत? मान्य आहे की, धर्मांध लोकांइतका पैसा, लोकबळ विवेकवाद्यांकडे नाही पण आजच्या सोशल मिडियाच्या जमान्यातही ते का शक्य होत नाही? अविवेकी लोक जर सतत स्पून फिडींग करत असतील तर लोक कष्ट करून विवेकाची चव चाखायला कशाला येतील? चव कळण्यापुरते तरी विवेकाचे स्पून फिडींग करायला नको का? हे काम विवेकाच्या वारसदारांनीच करायला हवे ना?
सॉक्रेटीस, कान्ट, दे-कार्त, बर्कले, ह्यूम, हेगेल, स्पेन्सर, रसेल, चार्वाक, केशकम्बल, मक्खली गोसाल, गार्गी ही नावेही आम्ही ऐकली नाहीत. (आता गुगल सर्च करून लिहीली.) महावीर, बुद्ध, नानक केवळ धर्मसंस्थापक म्हणून माहीत आहेत. पण त्यांचे विचार माहीत नाहीत. संत आणि समाजसुधारकांनाही जातींनी वाटून घेतल्याने ते काय म्हणतात हेही माहीत नाही.
माणूस मारल्याने विचार मरत नाहीत, हे मान्य, पण असे म्हणल्याने ते वाढतही नाहीत. घोडा का आडला? भाकरी का करपली? पानें का कुजली? – फिरवली नाही म्हणून. तसेच विचार का खुंटले? याचेही उत्तर तेच आहे- फिरवले नाहीत म्हणून. फेसबुक, व्हाट्सऍपवर सामाजिक स्वास्थ्य बिघडवणारे, द्वेष पसरवणारे मेसेज फॉरवर्ड केले जातात. पण त्या मानाने विवेकी विचार नगण्यच असतात. ते वाढवण्याचे काम आपल्यालाच करायला हवे. त्यासाठी आपणही अभ्यास करायला हवा. यात तू मला मदत करशील ही अपेक्षा.
इतर कोणाहीप्रमाणे मीही बदलाला घाबरतो. ओळखीच्या वातावरणातच माणसाला सुरक्षित वाटते. विवेकाची बाजूच सत्याची, न्यायाची आहे हे तू माझ्यावर टीका न करता, मला न दुखावता पटवून द्यायला हवे. तू ज्यांना गुलामीच्या बेड्या म्हणतोस त्यांचाच मला आधार वाटतो. विवेकवाद जर मला भक्कम आधाराची खात्री देत असेल तरच मी बेड्या तोडायचे धाडस करीन. हा विश्वास तूच मला द्यायला हवा. हो ना? लढाईच्या वेळी मी त्याचीच बाजू घेणार ना ज्याचा मला विश्वास वाटेल. महाभारतातही कित्येक दिग्गज, विचारी योद्ध्यांना कोणाची बाजू घ्यावी याचा योग्य निर्णय घेता आला नाही. सामान्य माणूस नेहमी न्यायाच्या बाजूनेच असतो, पण विवेकाची बाजूच योग्य आहे. हे तुला पटवून देता यायला हवे. त्याच्या डोक्यात अविवेकी, प्रतिगामी, धर्मांध, जात्यांध विचारांचा सतत भरणा होत आहे. त्याच्या बुद्धीच्या कुवतीप्रमाणे त्यातले योग्य निवडतो. त्याला निवडीसाठी विवेकीविचार सहज व सोप्या भाषेत उपलब्धच नसतील तर तो काय निवडणार. मी विचार करणारच नाही असे नाही, तू विवेकवाद समजावून देणारे, एकतरी पत्र दर आठवड्याला पाठवशील अशी आशा करतो.
पत्रांची वाट पाहात आहे.

तुझा मित्र

मिलिंद

milind.sontakke@gmail.com

जिकडे पैसा जास्त तिकडे आयाआयटीयन्स

मागच्या आठवड्यात बेंगळुरूमधील आयआयएसच्या पदवीदान समारंभात इन्फोसिसचे एक संस्थापक नारायण मूर्ती यांनी सर्वोत्तम शिक्षणाचा दावा करणाऱ्या आयआयटी व आयआयएम या शिक्षणसंस्थांमधून बाहेर पडणारे विद्यार्थी काय संशोधन करतात, यावर नेमकेपणाने बोट ठेवलं आहे. एकप्रकारे त्यांनी उच्चशिक्षणाचं ऑडिटच केलं आहे. नारायण मूर्ती यांचं म्हणणं बरोबर आहे. त्याची कारणं माझ्या दृष्टिकोनातून अशी आहेत की, आयआयटीमधून बाहेर पडलेले बहुसंख्य विद्यार्थी परदेशात गेले. तिथे त्यांनी वेगवेगळ्या कंपन्यांमध्ये ज्या नोकऱ्या स्वीकारल्या, त्या सगळ्या रुटीन स्वरूपाच्या होत्या. त्यात स्वतंत्र संशोधनाला फारसा वाव नव्हता. तिथेसुद्धा विद्यापीठांमध्ये फार कमी जण गेले. भारतात जे थोडेफार राहिले, त्यांच्याही नोकऱ्या अशाच स्वरूपाच्या होत्या. रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट लॅबोरेटरी हे खातं सरकारच्या अखत्यारित आहे. त्यात पगाराचं कोष्टक आयआयटी पदवीधराच्या दृष्टिकोनातून तेव्हा कमी होतं. याउलट, खासगी कंपन्यांमध्ये सेल्स, मार्केटिंग यात त्यांना जास्त पगाराच्या नोकऱ्या मिळत होत्या. त्यामुळे रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट लॅबोरेटरी मध्ये फारसं कुणी दाखल झालं नाही. जे विद्यार्थी जॉइन झाले, त्यांना थोडंफार काम करता आलं. उदा. रॉकेट रिसर्चमध्ये आपण बरंचसं काम केलेलं आहे. परम संगणकामध्ये आपल्याकडे चांगलं काम झालेलं आहे.
आयआयटीला साधारणपणे 1950 पासून सुरुवात झाली. खरगपूर आयआयटी 1953-54 मध्ये सुरू झाली, मुंबई आयआयटी 1957 मध्ये सुरू झाली. म्हणजे साठेक वर्षं तरी नक्कीच झालेली आहेत; पण राष्ट्रीय स्पिरिटचा अभाव, भौतिकतेकडे जास्त कल, यामुळे अनेक जण परदेशात जाणं पसंत करतात. तिकडे गेलेल्यांपैकी संशोधनाकडे फारसं कुणी वळत नाही. परदेशात इझी लाइफस्टाइल मिळते, पगार व्यवस्थित मिळतो, दैनंदिन जीवनातल्या ज्या अडचणी भारतात असतात, त्या तिथे नसतात, म्हणून अनेक जण सॉफ्ट ऑप्शनच्या मार्गाने जातात. त्यामुळे फारसं कुणी चॅलेजिंग काम केलेलं नाही, ही वस्तुस्थिती आहे. माजी राष्ट्रपती डॉ. अब्दुल कलाम यांचंसुद्धा हेच मत आहे.
हरितक्रांती-धवलक्रांती 60 च्या दशकात झाली असली, तरी त्या क्षेत्रात जे मूलभूत संशोधन या देशाच्या तत्त्वज्ञानावर आधारित व्हायला हवं होतं, ते झालेलं नाही. मूलभूत संशोधनाकडे वळण्याची आयआयटीमध्ये जाऊ इच्छिणाऱ्या, तिथून पदवीधर होऊन बाहेर पडलेल्या विद्यार्थ्यांची मानसिकता जवळजवळ नसते. वैयक्तिक जीवनात सुखसोयी कशा मिळतील, याकडेच त्यांचा कल असतो. म्हणजे एखाद्या ब्रँचला स्कोप आहे याचा अर्थ काय, तर तिथे जास्त पैसा खेचता येतो असाच घेतला गेला आणि त्यादृष्टीने कामं केली गेली. मूलभूत संशोधन होण्यासाठी राष्ट्रीय अस्मिता लागते. ती पेरली गेली नाही, त्यामुळे ती उगवली नाही. आतासुद्धा तेच दिसतंय. स्वच्छतेचं सांगितलं जात आहे; पण ती आम्ही शाळेत शिकवली का? ते गेल्या साठ वर्षांत झालेलंच नाही. मूलभूत संशोधन सोडून द्या, साधी-साधी शिस्त शिकवलेली नाही. संस्कार-शिस्त दिली गेली नाही. आमचा सुशिक्षित माणूस चौकात सिग्नल लागलेला असला, तरी आपली गाडी दामटवतोच. असे लोक वैयक्तिक चंगळवादामागे जाणार हे उघड आहे. म्हणून नारायण मूर्ती यांचे विचार कटू आहेत; पण सत्य आहेत असं मला वाटतं. मी अनेक वर्षं आयआयटीच्या मुलांना शिकवलं आहे. आयआयटीकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन आपल्याला चांगली नोकरी मिळेल असाच असायचा. आम्ही जेव्हा एनडीएसाठीचे वर्ग सुरू केले, तेव्हा त्याला हुशार विद्यार्थी येतच नसत. डिफेन्समध्ये आयआयटीचे पदवीधर फारसे गेलेलेच नाहीत. आर्म्ड फोर्स, एअर फोर्स, नेव्ही यांमध्ये फार कमी प्रमाणात आयआयटी पदवीधर जातात. माझ्या पाहण्यात आयआयटीसाठी निवड झालेला कुठलाच मुलगा पुढे एनडीएकडे वळलेला नाही. रिसर्च अँड डेव्हलपमेंटकडे त्यातलं कुणीच गेलेलं नाही. पदवीनंतर त्यांनी ब्रँच कुठलीही असो, सॉफ्टवेअरमधली नोकरी स्वीकारली. त्यात ते साधंच काम करतात. सॉफ्टवेअरमधलं एखादं डिझाइन कुणीतरी केलेलं आहे. त्या माणसाने क्रिएटिव्हिटी लावली आहे; पण बाकीचे लोक ते फक्त इम्प्लीमेंट करत करतात. त्याला फारसी क्रिएटिव्हिटी लागत नाही. म्हणून कुठलं मूलभूत संशोधन होऊ शकलेलं नाही. त्यासाठी जे स्पिरिट लागतं ना, ते अब्सेंट आहे.
भारतात किंवा परदेशात नोकरी करणारी आयआयटीतली मुलं सॉफ्टवेअरलाच प्राधान्य देतात. कारण त्यात पगार चांगला आहे. एनडीएकडे न वळण्याचं कारण म्हणजे त्यात पगार कमी आहे. रिसर्च अँड डेव्हलपमेंटमध्ये कदाचित आता पगार चांगले झाले असले तरी 80-90 च्या दशकात खूपच कमी होते.
जर देशाचा इतिहासच परकीय भाषेतून शिकवला जात असेल, तर राष्ट्रीय अस्मिता कशी उभी राहील? सुरुवातीचं ठराविक शिक्षण मातृभाषेतून असायला हवं होतं. त्यातून एकतेची भावना निर्माण होते; पण इंग्रजीमुळे ती झालेलीच नाही. इंग्रजी माध्यमाकडे जो ओढा आहे, त्यातून व्यक्तीची क्रिएटिव्हिटी फारशी पुढे येत नाही. ज्या भाषेत मी जन्मापासून विचार करतो, जी भाषा मी माझ्या आईवडिलांशी बोलतो, त्या भाषेतून मूलभूत संशोधन हे जास्त चांगलं होईल. मातृभाषेतून शिक्षण झालं असतं, तर विद्यार्थ्यांच्या क्रिएटिव्हिटीची पातळीपण जास्त चांगली झाली असती. चीन-जपानचं, जर्मनी यांचं उदाहरण तसंच आहे; पण आपण त्याकडे दुर्लक्ष करण्याची घोडचूक केलेली आहे. त्यामुळे बौद्धिक क्रिएटिव्हिटी मार खाते. कारण पाठांतर करून शिकण्याची वृत्ती विकसित होते. सरधोपट नोकरीत ते चालून जातं.
आयआयटीमध्ये जी टॉप टॅलेंट शिकली, तीच आयआयटीत शिकवायला फार कमी प्रमाणात आली. त्यामुळे विद्यार्थ्यांबरोबर आयआयटीमधल्या प्राध्यापकांकडूनही फारसं काही संशोधन झालेलं नाही. प्राध्यापकांमध्येसुद्धा प्रमोशन, पीएफ, निवृत्त झाल्यानंतर किती पैसे मिळणार याची चर्चा जास्त होते. सरकारचंही तसं प्रोत्साहन नसतं. उदा. एअरक्राफ्ट इंडस्ट्रीत तुम्ही विमानाचं डिझाइन करायला लागल्यानंतर ते निर्मितीच्या टप्प्यावर येईपर्यंत विकसनशील देशांना 25 ते 30 वर्षे लागतात. तोपर्यंत आपण केलेलं डिझाइन आउटडेटेड होतं आणि एअरफोर्सचा दबाव असतो की, आम्हाला स्टेट ऑफ दी आर्ट टेक्नॉलॉजी असलेलं पाहिजे. तेव्हा तुम्ही ते परदेशातून विकत घेणंच पसंत करता; पण जेव्हा स्पेस रिसर्चमध्ये आपलं नाक दाबलं गेलं, तेव्हा तोंड उघडलं. उपग्रह अंतराळात पाठवण्यासाठी जे रॉकेट लागतं, ते इतर देशांनी द्यायचं नाकारल्यावर ती डेव्हलपमेंट आपल्याकडे झाली. तेव्हा तत्कालीन पंतप्रधान राजीव गांधी यांनी भारतीय शास्त्रज्ञांना विचारलं की, तुम्ही हे करू शकाल का? तेव्हा त्यांनी ते आव्हान पेललं आणि करून दाखवलं. म्हणजे जिथे आपल्याला स्वातंत्र्य दिलं, तिथे आपण पुढेही जाऊ शकलो. म्हणजे केव्हातरी नाक दाबावं लागतं. तेवढा खंबीरपणा जिथे-जिथे दाखवला गेला, तिथे-तिथे आपल्याकडे संशोधनाचं काम झालेलं आहे. उदा. डिफेन्स आणि सॅटेलाइट. आता आपण इतर देशांचे सॅटेलाइट लाँच करतो. त्यातलं संशोधन मूलभूत नाही म्हणता येणार. इतर देशांकडे जे उपलब्ध होतं; पण त्यांनी आपल्याला न दिल्यामुळे आपण संशोधन करून तो मार्ग शोधून काढला. म्हणजे सक्ती झाली, तेव्हा या गोष्टी होऊ शकलेल्या आहेत.
शिकलेल्या लोकांनी ग्रामीण भारतासाठी किंवा संबंध देश पुढे जाईल या पद्धतीने काम केलेलं नाही. त्यांनी परदेशात जाणं पसंत केलं. तिथंही त्यांनी खूप मर्दुमकी गाजवली असंही झालेलं नाही. कारण त्यांनी सॉफ्ट ऑप्शनच निवडले. भारतीय तत्त्वज्ञान चंगळवादाच्या वाटेने जात नाही; पण पाश्चात्त्य तत्त्वज्ञान चंगळवादाकडे जास्त झुकलेलं आहे. त्याचा प्रभाव मुलांवर जास्त पडतो. आम्ही आमचं तत्त्वज्ञान जर का दिलं असतं, तर ही अस्मिता नक्कीच उभी राहिली असती. पाश्चात्त्य देशांत मूलभूत संशोधन झालं; पण सगळा जगभरचा माणूस पुढे जाईल, यासाठी त्याचा किती वापर झालेला दिसतो? उलट, त्याचा उपयोग त्यांनी इतर देशांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी केलेला दिसतो. आपल्याकडे चांगलं संशोधन होऊन आपण चांगल्या मार्गाने जाऊ शकलो असतो; पण तो तत्त्वज्ञानाचा पाया आपण हरवला. त्यामुळे क्रिएटिव्हिटीनेही मार खाल्ला. सगळ्याच सावळ्या गोंधळात माणूस त्याला जो मार्ग सोपा वाटतो, तो निवडतो. आमच्या वेळेस जो गोल्ड मेडलिस्ट होता, त्यानेसुद्धा रुटीन जॉब स्वीकारला. त्याच्यानंतरचा जो मुलगा होता, त्याचं क्वॉलिफिकेशन होतं इलेक्ट्रिकल्स इंजिनियरिंगमध्ये. तो बिल्डर झाला. मग, मूलभूत संशोधन होईल कसं?
शिक्षणाचा मूलभूत जो आराखडा आहे, तो बदलणं अत्यंत आवश्यक आहे. गुरुकुल पद्धतीचं शिक्षण सुरू करायला हवं. तिथे समाजातल्या इतर गोष्टींचा विद्यार्थ्यांवर प्रभाव पडणार नाही. नीतिमत्ता, प्रामाणिकपणा, संस्कार, शिस्त या गोष्टींचं महत्त्व ज्यात असेल, अशा पद्धतीची शिक्षणव्यवस्था जेव्हा उभी राहील, तेव्हा आपल्याकडे चांगल्या गोष्टी घडू शकतील. मी इतकी वर्षं शिकवलं. आमच्याकडे बघून आमचे विद्यार्थी निदान प्रामाणिकपणे नोकरी करतील. विद्यार्थी शिक्षकाचं चारित्र्य उचलतात. तो प्रामाणिक असेल, तर तेही प्रामाणिक राहण्याचा प्रयत्न करतात. शिक्षक निर्व्यसनी असेल, तर विद्यार्थी तसं होण्याचा प्रयत्न करतात. एवढा प्रभाव विद्यार्थ्यांवर नक्की पडू शकतो. पूर्ण प्रभाव काही पडत नाही आणि पडलेला प्रभाव फारकाळ टिकतही नाही. म्हणून मला गुरुकुल पद्धती योग्य वाटते. तिथे विद्यार्थी-शिक्षक यांचा सखोल संबंध येतो. त्यातून चांगला विद्यार्थी घडू शकतो.
आपल्याकडे बुद्धिमत्तेचे जे निकष आहेत, त्यात स्मरणावरच जास्त भर आहे, पण बुद्धिमत्तेच्या अनेक कसोट्या असतात. त्यातून त्या-त्या क्षेत्रातल्या व्यक्तीच्या बुद्धिमत्तेचा विकास होणं आवश्यक असतं. चांगला मूर्तिकार, चांगला चित्रकार तयार होण्यासाठीही बुद्धी लागते; पण आपण ज्याला बुद्धिमान म्हणतो, त्याची फारफार तर स्मरणशक्ती चांगली असते. मी बोर्डात आलो होतो. त्यामुळे मी हे सांगू शकतो की, त्यासाठी फक्त स्मरणशक्तीच लागत होती. आमच्या क्रिएटिव्हिटीचा कस लागला, असं मी म्हणू शकत नाही.

मी मराठी live (26 जुलै 2015) सौजन्याने